Zamek w Grudziądzu

Negacja krzyżackiej lokacji Grudziądza po 158 latach wprowadzenia tej tezy do powszechnego obiegu naukowego jest sprawa poważną, fundamentalną dla postrzegania historii miasta Grudziądza.

Tylko 40 lat własnych badań pozwoliło mi na wysunięcie tak rewolucyjnej tezy.

Z okazji 40. lecia KMDG wyszła publikacja okolicznościowa: 

40 lat działalności Koła Miłośników Dziejów Grudziądza 1986 - 2026. VI Księga pamiątkowa. Janusz Hinz [redaktor]. 

Na stronach 120 - 178 ujęto bibliografie biuletynów KMDG za lat 2003 - 2026. Bibliografia moich samodzielnych artykułów jest na s. 162 - 170 oraz współautorskie z Kol. Przemysławem Szachnitowskim na s. 160 (2 pozycje) i na s 161.

Trzeba tu dodać, że sam Xaver Froelich, niemiecki pionier badań Grudziądza, pod koniec życia, po 20 latach od wydania swojego fundamentalnego dzieła Historia powiatu grudziądzkiego zwątpił w duży wkład Krzyżaków w kulturę materialną Grudziądza. Napisał, że zamek przed Krzyżakami z kamienia i cegły zbudowali Polacy przed nimi. Współpracujący z nim Conrad Steinbrecht też miał wtedy wątpliwości, czy wieża Klimek jest dziełem Krzyżaków.

Link do biogramu C. Steinbrechta:

https://straty.zamek.malbork.pl/conrad-emmanuel-steinbrecht-1849-1923/

Komisja Heraldyczna przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Berlinie też w latach 90. XIX w. nie uznała herbu z turem, jako historycznego herbu miasta Grudziądza.

Dlatego dodaje takie oświadczenie.

 W środowisku lokalnym, wśród opiniotwórczych historyków dla mieszkańców Grudziądza i Ratusza spotkałem się z takim bezpośrednimi wypowiedziami słownymi:

Mnie nie interesują pana wypowiedzi w Internecie ,artykuły w biuletynach KMDG, To są tylko pana wywody, nie poparte żadnymi źródłami.

Niejako uprzedzając ewentualną reakcję oponentów, chciałem zaznaczyć, że jako były nauczyciel historii, nawiązuję do obowiązującej w moich czasach podstawy programowej dla szkół średnich.

Nauczyciel historii miał też za zadanie nauczyć uczniów zadawać pytania źródłom różnym  historycznym i odróżniać prawdę historyczna od fałszu.

Proste, wydaje się pytania:

1. Czy kancelarie miejskie w okresie staropolskim prowadziły księgi metrykalne urodzin, zgonów, ślubów, tak czy nie. Na podstawie wiedzy powszechnej, dotyczącej Europy uzasadnij Swoją odpowiedź w formie opisowej?
2. Czy jest możliwe, w dwutysięcznym mieście, w 2 poł. XVIII w. renesansowo-barokowy ratusz na rynku fasadą frontową położony był na wprost obory/stajni i nie miał reprezentacyjnego wejścia? W świetle zachowanego planu obiektu rajcy wchodzili do klatki schodowej mieszkania zakrystianina.
3. Pytanie z architektury. Po co na strychu kościoła parafialnego z XIII w. kominek do ogrzewania pomieszczenia?

Badania Grudziądza średniowiecznego są bardzo trudne, dlatego wielu naukowców ich unika. Zaginięcie  znacznej części archiwaliów w czasie II wojny światowej jest tylko wymówką. Przykładowo, pod pozorem zniszczeń, średniowieczną architekturę  obronną dostosowano  do wyglądu fortyfikacji w Toruniu. Przy Rynku zbudowano kamieniczki pseudobarokowe, wzorowane na kamienicach w Poznaniu.

Dodatkowym argumentem a może i wieńczącym argumentację o jurydyce z czasów biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana jest informacja o peregrinach, dzielących użytkowanie Jeziora Rządz z mieszczanami Chełmna. Informacja jest w obydwu przywilejach. Pergrinus po łacinie oznacza m.in. obcego ale i pielgrzyma.

Z tego wynika, że pod słowem peregrini można uznać konwersów, braci bez święceń zakonnych, służących .

Linki do zagadnienia konwersi:

https://sjp.pl/konwersi

https://rowery.wzp.pl/2697-pomorze-zachodnie-dawny-refektarz-konwersow

https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedja_Ko%C5%9Bcielna/Conversi

Zapewne po jakichś kwerendach historycznych w latach ok. 1910 -1951 obecną ulicę Marcinkowskiego na dawnych Rybakach nazywano ulica Bracką, (Brüderstrasse, Bracka). Datacja użytkowania nazwy za Anna Wajler, Rocznik Grudziądzki, T. 9: 1985, s. 87-88.

Obecność pielgrzymów, domyślnie konwersów) w dokumencie lokacyjnym Chełmna z 1233 r. wskazuje na istnienie jurydyki kościelnej przed 1233 rokiem.

https://pamiecpolski.archiwa.gov.pl/przywilej-chelminski/

Zamrożenie badań historycznych średniowiecznego Grudziądza 30 lat temu.

Zainteresowanie tematem Grudziądza na Forum budzi zdumienie. Trzeba jednak pamiętać,          że faktycznie naukowcy uniwersyteccy zamrozili badania historyczne tego okresu w dziejach Grudziądza.

Upowszechniono liczne materiały kartograficzne z epok późniejszych, które są cennymi wskazówkami dla okresu średniowiecza. Jednak ich dogłębna analiza nie jest zadawalająca.

Świadczą o tym dwie publikacje:

Całość postu w załączniku, w zapisie PDF

Do argumentacji Grudziądza, jako miasta założonego przed Krzyżakami, należy też dołożyć kwestie lokalizacji rzekomego Zantyru, jako siedziby biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana.

Pisząc o Zantyrze, jako siedzibie biskupa Chrystiana trzeba wziąć pod uwagę zniekształcenia nazwy.

W liście papieskim, odpowiedzi na skargę biskupa Chrystiana na Krzyżaków, z 1240 roku jest sformułowanie : civitatem et castrum Sanctir.

Kronikarz krzyżacki Piotr z Dysburga napisał, że w 1244 r. książę Świętopełk wybudował u zbiegu rzek Wisły i Nogatu zamek zwany Santyr. ( zob. P. Grochowski, Chrystian, biskup Prus 1216 -1245, s. 68 – 69).

Są to różne nazwy. W liście papieskim są dwa człony miasto i castrum. Badacze szukający rzekomego Santyru , Zantyru biskupa Chrystiana pominęli człon civitas.

Grudziądz od czasów średniowiecza i w okresie staropolskim  był dwuczłonowy, czyli civitas et oppidum. Jest to dosłownie odpowiednik civitas et castrum.

Istotne jest to, że w liście papieskim dokumentuje się miasto zagarnięte przez Krzyżaków, przed 1240 rokiem.

Tak, jak wskazaliśmy  z Kolegą P. Szachnitowskim, sanctir oznaczało sanktuarium. Była tu pierwsza stacja męczeństwa św. Wojciecha, nieudana przeprawa przez rzekę Ossę, dla Prusów Mokrą, ( południowa odnoga rzeki). Ceglany most , z 1 poł. XIII w., prowadzący wprost do murowanej kaplicy pod wezwaniem misyjnym św. Michała Archanioła, świadczy o istnieniu castrum. Most łączył civitas i castrum już w latach 20. XIII w.

Post powyżej jest niewątpliwie uzupełnieniem mojego postu o Malborku:

https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/literatura/malbork-przed-krzyzakami/#post-17244

Można upatrywać dwie przyczyny, dlaczego rzekomy Zantyr jest w zasadzie legendą, jako siedziba biskupa misyjnego Prus Chrystiana.

Te legendę stworzył kronikarz krzyżacki Piotr z Dysburga

https://pl.wikipedia.org/wiki/Piotr_z_Dusburga

https://www.przewodnikgdanski.pl/2014/wp-content/uploads/2014/01/Piotr-z-Dusburga-Kronika-Ziemi-Pruskiej.pdf

Na s. 150 -151 jest informacja o mieście Grudziądzu w l. 1260 – 1268 oraz Santyrze.

Po nim badacze skojarzyli nazwy sanctir i Zantyr, jako nazwę jednej miejscowości.

Pozostałości sanctyru (sanktuarium) z 1 poł. XIII w. są czytelne w Grudziądzu natomiast grodu Zantyru z tego okresu badacze od stuleci nie są w stanie jednoznacznie odnaleźć.

Kolejnym badaczem, który skomplikował kwestię pierwszej siedziby biskupa Chrystiana był Xaver Froelich w 2 poł. XIX w.

https://naszemiasto.pl/xaver-froelich-grudziadzanin-urzednik-sadowy-historyk-i/ar/c13-2641138

Badacz ten nie był w stanie ogarnąć treści archiwaliów dotyczących Grudziądza i wykreował miniaturowe, fikcyjne miasto na zasadzie analogii do ustroju Chełmna i Torunia, założone w obrębie murów średniowiecznych.

Może się to przydać badaczom genezy Grudziądza? Te linki już podałem kilka lat temu na Forum.

Wstęp do nazwijmy to leksykonu miejscowości powiatu grudziądzkiego, napisanego przez Xavera Froelicha, opublikowanego w 1868 roku.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/267860/content

Dzieło X. Froelicha jako źródło historyczne.

Marek Szajerka 150. rocznica wydania dzieła Xaverego Froelicha Geschichte des Graudenzer Kreißes, [Dzieje powiatu grudziądzkiego] 1868-2018. Dzieje powiatu grudziądzkiego z 1868 r., jako źródło historyczne, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza [dalej: BKMDG], nr 3: 2018.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/223894/edition/222300/content

Niewątpliwie precyzyjne i dokładne odczytanie informacji źródłowych w archiwaliach dotyczących średniowiecznego i nowożytnego Grudziądza wzbogaci dziedzictwo kulturowe tego regionu jak i Polski.

Przed naukowcami w zasadzie już niedługo, w czwartej dekadzie  XXI w., stoi krytyczne naukowe spojrzenie na całą historiografię polską odnośnie Grudziądza , poczynając od hasła Grudziądz w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego, autorstwa ks. Jakuba Fankidejskiego, z lat. 80. XIX w. W Grudziądzu jest materiał dla wielu prac np. magisterskich, czy doktorskich. Posty na tym Forum są niejako tylko przetarciem nowego kierunku badań.

Przy badaniach architektury średniowiecznego Grudziądza bardzo trzeba uważać na korzystanie, tak modnej obecnie sztucznej inteligencji.

Wiele już pisałem o pozycjach Ryszarda Bogdana  Kucharczyka.

Warto zwrócić uwagę na opis wg redakcji Informacji Turystycznej w Grudziądzu:

Zadaniem książki jest odtworzenie dziejów obronnego miasta jako Zamku Grudziądzkiego w oparciu o dorobek naukowy istniejący w tym zakresie, wzbogacony bardzo wydatnie w ciągu kilku ostatnich lat.

https://itgrudziadz.pl/produkt/zamek-w-grudziadzu-czesc-i/

Część I wydana została w 2016 r.

Część II wydana została a w 2012 r.

Po ponad 10 latach od wydania tej dwuczęściowej pozycji trzeba stwierdzić, że Ryszarda B. Kucharczyka należy włączyć do wąskiego grona pionierów tezy o Grudziądzu, jako zamku. Zamek grudziądzki to nie tylko obiekt na Górze Zamkowej. Pionierem jest bezsprzecznie badacz niemiecki Xaver Froelich, który w 1889 r. stwierdził, że zamek w Grudziądzu zbudowali Polacy przed Krzyżakami. Akcentował też źródła krzyżackie i staropolskie, mówiące o tym, że teren Grudziądza w obrębie murów to zamek.

W tym gronie, patrząc pod kątem literatury przedmiotu, nie ma żadnych pracowników naukowych z uniwersytetów.

Przypuszczam, że Autor publikacji, jako prawnik z zawodu, obecnie akcentowałby definicję  Grudziądza, jako oppidum, czyli osiedla obronnego. Ta nazwa jest akcentowana w źródłach historycznych staropolskich, dotyczących Grudziądza.

Sprawozdanie z rozbiórki kopca , przykrywające ruiny wieży Klimek. Tekst z 2007 r., wysłany do Redakcji Miesięcznika Spotkania z Zabytkami i w tymże roku opublikowany. Tytuł pliku jest nieprecyzyjny, ponieważ tekst dotyczy 2006 r. W 2006 r. dr. Antoni J. Pawłowski zrobił tylko płytką sondę fundamentu od strony południowej. Właściwe badania wykonał w 2007 r., których wyniki później zignorowano. Okazało się bowiem, że fundament jest faktycznie w powietrzu w odniesieniu do oficjalnie powielanego poziomu dziedzińca zamkowego, (59 - 60 m n.p.m.)

Korekta do tekstu z 2007 r.

W tym fragmencie zakradł się błąd rzeczowy.

Znalezione fragmenty wieży dowodzą, że w szczegółach plan inwentaryzacyjny
C. Steinbrechta jest uproszczony. Badacz nie wiedział, że wskazany przez niego cokół jest
faktycznie gzymsem, poniżej którego jest jeszcze około 3 m ceglanego muru wieży. Ten
fragment wieży odsłonięto na przełomie XIX i XX w.

Zaznaczonego tłustym drukiem fragmentu nie powinno być. Określenie cokołu jest prawidłowe. Gzyms, to inny element architektoniczny.

Podaje dla badaczy regionalistów taki materiał pomocniczy, co można odczytać z murów kamienno-ceglanych na przykładzie średniowiecznego Grudziądza.

Średniowiecze to nie tylko wątki ceglane wendyjski i  gotyk polski. Skala toruńska, gdzie Toruń jest punktem odniesienia dla gotyku polskiego, (początek XIV w.) jest myląca. Stosowanie tej datacji na przykładzie Grudziądza okazało się katastrofalne. Dotyczy to niewątpliwie nie tylko tego miasta.

1. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Kamienne wątki grand appareil i opus incertum oraz inne na terenie Grudziądza – niewykorzystane dowody przedkrzyżackiej metryki architektury Grudziądza. Część I. Góra Zamkowa, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXIII (2025), nr 11 (840), z dn. 19.03.2025 r., s. 20, il.;
2. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Kamienne wątki grand appareil i opus incertum oraz inne na terenie Grudziądza – niewykorzystane dowody przedkrzyżackiej metryki architektury Grudziądza. Część II. Oppidum (osiedle, przedzamcze miejskie) – Stare Miasto, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXIII (2025), nr 12 (841), z dn. 02.04.2025 r., s. 20, il.;
3. Szajerka Marek, Aneks do artykułu: Późnoromańska architektura kamienno-ceglana w Grudziądzu z 1 poł. XIII w., z czasów św. Chrystiana, cystersa i zarazem biskupa misyjnego Prus. Artykuł okolicznościowy na osiemsetlecie obecności Grudziądza na kartach historii [5.08.1222-5.08.2022], w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXI (2023), nr 6 (766), z dn. 02.02.2023 r., s. 8, mapa;
4. Szajerka Marek, Późnoromańska architektura kamienno-ceglana w Grudziądzu z 1 poł. XIII w., z czasów św. Chrystiana, cystersa i zarazem biskupa misyjnego Prus. Artykuł okolicznościowy na osiemsetlecie obecności Grudziądza na kartach historii [5.08.1222 – 5.08.2022],
   w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XX (2022), nr 22 A (746), z dn. 05.08.2022 r., s. 28, il.;
5. Szajerka Marek, Romańskie portale uskokowe z XIII w. na terenie Grudziądza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 9 (804), z dn. 06.03.2024 r., s. 12, il.;
6. Szajerka Marek, Wiązania cegieł w grudziądzkich zabytkach architektury średniowiecznej, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok II (2014), nr 25 (400), z dn. 24.09. 2014 r., s. 12, il.;
7. Szajerka Marek, Wiązanie pospolite (kowadełkowe) w murach ceglanych na terenie średniowiecznego Grudziądza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XX (2022), nr 23 (747), z dn. 07.09.2022 r., s. 8, il.;
8. Szajerka Marek, Wieża Klimek – dawniej i współcześnie. Walory architektoniczne obiektu – klasyfikacja stylu budowli, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVI (2018), nr 2 (540), z dn. 10.01.2018 r., s. 20, il.;
9. Szajerka Marek, Wozówkowe wiązanie cegieł w murze w średniowiecznych obiektach na terenie Grudziądza. Fragmentaryczna lokalizacja obiektów, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XX (2022), nr 21 (745, z dn. 29.06.2022 r., s. 8, il.

Artykuły dostępne w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/231600?language=pl#structure

O wiązaniach cegieł w grudziądzkich zabytkach średniowiecznych pisałem wielokrotnie

Post z 28.09.2014 r.

https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/zamki-ogolnie/wiazania-cegiel-w-grudziadzkich-zabytkach-architektury-sredniowiecznej/

Xaver Froelich w 1889 r. napisał o wieży Klimek:

O Klimku Xaver Froelich w 1889 r. napisał:

„Dziś jeszcze ocenić możemy doskonałą jakość materiału budowlanego, mocne cegły częściowo pokryte kolorową glazurą, nie dającą się z niczym porównać zaprawę murarską czy wzorcowo zbudowaną wieżę, zwaną w mowie potocznej „Klimkiem” Radca budowlany Steibrecht, który jest wytrawnym znawcą budowli Zakonu Niemieckiego, określa tę wieżę, jako całkiem zwyczajny produkt rzemiosła swego czasu, dodaje jednakże, że w porównaniu z nim nasza dzisiejsza technika produkcji cegieł stoi na marnym poziomie, a współcześni rzemieślnicy w żadnym wypadku nie mają powodu, by być dumnymi ze swych dokonań. Pan  Steinbrech porównuje sieć spoin konstruktorskich Klimka do ręcznej pracy koronczarskiej, podczas gdy w koszarach, czy budynku poczty występują „maszynowe formy stosujące się do reguły krzyżykowej” Układ wiązań w budynkach średniowiecza dzieli się także według reguł, ale nie są one czymś niewolniczo stałym.

W tej mierze Klimek przemawia do nas wyraźnie, ale gdybyśmy chcieli na tej podstawie uzyskać informacje na temat jego wieku, wtedy ponownie pozostawi nas w niewiedzy. W dolnych partiach przeważa reguła, że na dwie cegły ułożone dłuższym bokiem(tzw. Wozówką) przypada jedna ułożona na szerokość (tzw. Główka). Powyżej widzimy jedną wozówkę na przemian z jedną główką. Z kolei wszędzie linie cegieł glazurowanych składają się z wozówek, a linie cegieł poniżej – bez wyjątku z samych główek. Zwykle mówi się o wątku muru i na ego podstawie wyciąga się wnioski na temat czasu budowy. W tym przypadku uczony badacz ze swoją teorią popadnie w zakłopotanie”.

( Tłumaczenie z języka niemieckiego Janusz Hinz i Paweł Grochowski)

O wiązaniu pospolitym w biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza z 2014 roku i 2022 roku.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/222281/edition/220907/content

https://kpbc.umk.pl/Content/265176/Biuletyn%20KMDG%202022%2023(747),%20M.%20Szajerka,%20Wi%C4%85zanie%20pospolite.pdf

Konsultowany wzajemnie tekst niemieckich badaczy X. Froelicha i C. Steinbrechta przed wprowadzeniem datacji J. Kohte dowodzi, że polski badacz J. Sas – Zubrzycki co do wiązań cegieł, (pospolitego i gotyku polskiego się nie pomylił. Występowały w XIII w.

Jeszcze raz trzeba podkreślić, datacja toruńska dla wiązania gotyckiego jest myląca i fałszuje wyniki badań zabytków architektury średniowiecznej.

Link do książki J. Sasa - Zubrzyckiego

http://bc.wbp.lublin.pl/dlibra/doccontent?id=3264&from=FBC

Odejście od datacji J. Kohte ma pozytywne skutki w skali ogólnopolskiej dla badań architektury średniowiecznej.

To co zauważył w 1889 r. X. Froelich, w swojej pracy, jako średniowieczne wiązania opisał lwowski architekt   J. Sas – Zubrzycki.

W tej mierze Klimek przemawia do nas wyraźnie, ale gdybyśmy chcieli na tej podstawie uzyskać informacje na temat jego wieku, wtedy ponownie pozostawi nas w niewiedzy.                        W dolnych partiach przeważa reguła, że na dwie cegły ułożone dłuższym bokiem(tzw. Wozówką) przypada jedna ułożona na szerokość (tzw. Główka). Powyżej widzimy jedną wozówkę na przemian z jedną główką. Z kolei wszędzie linie cegieł glazurowanych składają się z wozówek, a linie cegieł poniżej – bez wyjątku z samych główek.

Całość postu w zapisie PDF

Obecnie najmocniejszymi argumentami na pogląd X. Froelicha, że zamek w Grudziądzu zbudowali Polacy są:

1. Krypty romańskie dwunawowe w Gdańsku i Grudziądzu, odkryte w XXI w.
2. Romańskie przęsło Mostu Bramy Toruńskiej.
3. Dawna romańska kaplica św. Michała Archanioła.
4. Udokumentowany źródłowo podział zamku grudziądzkiego z 1472 r. Z kim i dlaczego Krzyżacy mieliby dzielić się zamkiem w Grudziądzu? Król Kazimierz Jagiellończyk stwierdził, że odziedziczył połowę zamku. Badacze akademiccy nie podejmują wątku, dlaczego zamek w Grudziądzu miał jednocześnie w średniowieczu dwóch właścicieli?

Akceptacja datacji zabytków architektury ceglanej wg J. Kohte sprzed ok. 120 lat,  preferowana w XXI w. przez środowiska akademickie oznacza wprost usunięcie z kart historii cysterskich korzeni Grudziądza.

W zasadzie wymazuje z pamięci historycznej cały wiek XIII w historii Grudziądza.

Zamiast tego preferuje się być może fikcyjnego pierwszego komtura grudziądzkiego z lat 60. XIII w. Usuwa się z kart historii polskiego rycerza, wymienionego w dokumencie krzyżackim z 1278 r. Piotra z Grudziądza.

Korzenie te z ogromnym wysiłkiem i zaangażowaniem zostały przywrócone w latach 90. XX w. dzięki mediewistce Profesor Krystynie Zielińskiej – Melkowskiej oraz badaczki architektury romańskiej Profesor Krystyny Białoskórskiej. Przez szacunek dla osiągnięć naukowych do Pani Doktor w środowisku naukowym zwracano się , jako do Profesor.

Takie podejście niweczy też pamięć o zdolnościach fortyfikacyjnych rycerstwa polskiego, w okresie wyprawy krzyżowej do Prus, z lat 20. XIII w.

Grudziądz jest materialnym dowodem tych osiągnięć.

Zapewne dla innych miejscowości datacja wg J. Kohte jest mniej szkodliwa, ponieważ dotyczyć może jednostkowego obiektu. W przypadku Grudziądza dosłownie wymazuje 100 lat jego historii, który zapewne cegle, w znaczeniu gruda, dowodnie od 1222 r. zawdzięcza swoją nazwę.

W przypadku Grudziądza trzeba zaznaczyć, że w XVI w. kartograf niemiecki Henenberger używał nazwy Gródek i odróżniał od współczesnej mu nazwy Grudenz w innym miejscu.

Praca K. Zielińskiej Melkowskiej. Lokacja Grudziądza w 1291 roku, wydana w 1991 roku.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/17460/edition/26714/content

Na s. 42 K. Zielińska – Melkowska napisała o zjeździe biskupów w Grudziądz, 22.12.1255 r.

[…] Jednak bardziej prawdopodobne jest inne rozwiązanie, że Grudziądz był przez parę lat stolica diecezji pomezańskiej, bo tu przecież 22 grudnia 1255 roku odbył się zjazd trzech biskupów: pomezańskiego, chełmińskiego i warmińskiego w celu unormowania posiadania swoich diecezji. […]

Przy okazji najazdu Skumanda w 1277 r. Grudziądz jest określony przez krzyżackiego kronikarza jako castrum et oppidum, (zob. K. Zielińska –Melkowska, s. 29.

W konkluzji budowę zamku w Grudziądzu dopasowuje się do:

1. Zapewne fikcyjnego komtura krzyżackiego z lat 60. XIII w.
2. Fikcyjnej daty lokacji miasta Grudziądza, rzekomo 18 czerwca 1291 roku.
3. Podbudowuje się rzekomym wprowadzeniem wiązania polskiego cegieł na początku XIV w. w Toruniu.

Trzeba też zaznaczyć, że zamek średni, czyli Schloss Convent ,wg nazewnictwa z XVI w., jest chronologicznie starszy od Zamku Wysokiego. Świadczą o tym lica murów w wątku opus mixtum, z cegłami romańskimi, odsłonięte czasowo w l. 2006 - 2008. Jak już podawałem wcześniej na Forum, zamek ten w przebudowanej barokowej formie zachował się do naszych czasów. Obecnie jest to gmach ratusza.

Nawet zapewne Hans Jacobi , w czasie II wojny światowej zdawał sobie sprawę, że jest to integralna część zamku.

Plan z tym poglądem został opublikowany w atlasie Grudziądz. Mapy i plany ze zbiorów Archiwum Państwowego w Toruniu oraz Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi w Grudziądzu.

9. Plan zamku w Grudziądzu, (rekonstrukcja), okupacja hitlerowska

Zgromadzony na Forum przez ok. 20 lat źródłowy materiał porównawczy wskazuje, że tezy Krystyny Białoskórskiej w sprawie lokacji klasztoru cysterskiego w Grudziądzu, postawione prawie 30 lat temu, były trafne.

Artykuł K. Białoskórskiej. Jest on dostępny pod różnymi adresami.

https://www.researchgate.net/publication/398928632_Swiety_Chrystian_-_Primus_episcopus_Prusciae_i_jego_misyjne_biskupstwo_Kilka_uwag_o_perspektywach_i_potrzebie_dalszych_badan

https://ojs.academicon.pl/np/article/view/7928?articlesBySimilarityPage=16

O przełomowych sesjach naukowych z końca lat 90. XX w., które odkryły cysteską tożsamość Grudziądza napisał w 2014 roku Wiesław Hawełko.

https://naszemiasto.pl/co-laczy-biskupa-chrystiana-z-grudziadzem/ar/c8-2645402

Zapewne razem z Przemysławem Szachnitowskim, w artykułach opublikowanych w Biuletynach Kła Miłośników Dziejów Grudziądza jeszcze bardziej podkreśliliśmy słuszność tez Profesor Krystyny Białoskórskiej.

Jest to wyciąg z publikacji okolicznościowej 40 lat Koła Miłośników Dziejów Grudziądza 1986 – 2026. VI księga Pamiątkowa. Grudziądz 2026. Janusz Hinz [redakcja].

Biuletyny dostępne są w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej:

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/231600?language=pl#structure

1. Błaszczyk Katarzyna, Błaszczyk Włodzimierz, Stachowicz Maciej, Szajerka Marek, Grudziądzkie mosty średniowieczne, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIII (2015), nr 24 (436), z dn. 24.06.2015 r., s. 16, il.;
2. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Dwutorowe badania średniowiecznego i nowożytnego Grudziądza w 2 połowie XX w. i ćwierci XXI. Przyczynek do grudziądzkiej historii historiografii, w: : Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXIII (2025), nr 13 (842), z dn. 09.04.2025 r., s. 20, il.;
3. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Kamienne wątki grand appareil i opus incertum oraz inne na terenie Grudziądza – niewykorzystane dowody przedkrzyżackiej metryki architektury Grudziądza. Część I. Góra Zamkowa, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXIII (2025), nr 11 (840), z dn. 19.03.2025 r., s. 20, il.;
4. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Kamienne wątki grand appareil i opus incertum oraz inne na terenie Grudziądza – niewykorzystane dowody przedkrzyżackiej metryki architektury Grudziądza. Część II. Oppidum (osiedle, przedzamcze miejskie) – Stare Miasto, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXIII (2025), nr 12 (841), z dn. 02.04.2025 r., s. 20, il.;
5. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Kapitularz przy ścianie kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu. Koniec mitu o pierwszym kościele parafialny, w tym miejscu, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 27 (822), z dn. 16.10.2024 r.,
   s. 20, il.
6. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Korzenie Grudziądza w świetle przywilejów lokacyjnych dla Chełmna i Torunia z 1233 roku oraz 1251 roku, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXIII (2025), nr 2 (831) z dn. 15.01.2025 r., s. 8, il.;
7. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Kościół katedralny biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana na Górze Zamkowej w Grudziądzu. Podstawy identyfikacji w świetle planów geodezyjnych z czasów nowożytnych metodą bezinwazyjną, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 29 (824), z dn. 06.11.2024 r., s. 24, il.;
8. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Rewindykacja dziejów terenu Grudziądza
   z czasów starożytnych i średniowiecza w 3 dekadzie XXI w. Przyczynek do zagadnienia,
   w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 31 (826), z dn. 27.11.2024 r., s. 16, il.;
9. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Studnia na Górze Zamkowej w Grudziądzu
   z XIII w. – niedoceniony zabytek średniowiecznej hydrotechniki, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXIII (2025), nr 17 (846) z dn. 21.05.2025 r., s. 20, il.;
10. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Średniowieczne budowle gospodarcze nad Wisłą w Grudziądzu – przekłamania historiograficzne w sprawie spichrzy nadwiślańskich, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXIII (2025), nr 15 (844), z dn. 07.05.2025 r., s. 20, il.;
11. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Średniowieczne freski w kościele św. Mikołaja w Grudziądzu z zapewne najstarszym malarskim wizerunkiem św. Chrystiana, cystersa, biskupa misyjnego Prus, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 28 (823), z dn. 26.10.2024 r., s. 20, il.;
12. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, Zagadnienia wodociągu ze średniowiecza
    w Grudziądzu w świetle artykułów w Roczniku Grudziądzkim z 2024 r. i wcześniejszych Biuletynach Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXIII (2025), nr 5 (834), z dn. 05.02.2025 r., s. 20, il., fot.;
13. Szachnitowski Przemysław, Szajerka Marek, 25 rocznica odnalezienia fragmentu przęsła mostu Bramy Bocznej w Grudziądzu, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXIII (2025), nr 7 (836), z dn. 19.02.2025 r., s. 20, il.;
14. Szajerka Marek, Aneks do artykułu: Późnoromańska architektura kamienno-ceglana w Grudziądzu z 1 poł. XIII w., z czasów św. Chrystiana, cystersa i zarazem biskupa misyjnego Prus. Artykuł okolicznościowy na osiemsetlecie obecności Grudziądza na kartach historii [5.08.1222-5.08.2022], w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXI (2023), nr 6 (766), z dn. 02.02.2023 r., s. 8, mapa;
15. Szajerka Marek, Aneks źródłowy do Biuletynu KMDG nr 36 (714) z 22.09.2021 r. do odczytu Andrzeja Sobolewskiego „Zbrodnie hitlerowskie na duchowieństwie katolickim w dekanacie grudziądzkim i najbliższych okolicach”, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIX (2021), nr 37 (715), z dn. 22.09.201 r., s. 8, il.;
16. Szajerka Marek, Brama Wodna – budowa i rozbudowa oraz destrukcja od XIII do XX w. Jej miejsce w strukturze obronnej szpitala Św. Ducha (”zamku niskiego”), w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XV (2017), nr 40 (537), z dn. 13.12.2017 r., s. 16, il.;
17. Szajerka Marek, Browarnictwo i gorzelnictwo w Grudziądzu w średniowieczu i czasach nowożytnych, w świetle dzieła X. Froelicha z 1868 r., w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIII (2015), nr 14 (426), z dn. 25.03.2015 r., s. 12, il.;
18. Szajerka Marek, Datacja przywileju lokacyjnego Grudziądza z 2 poł. XIII w. wg kalendarza rzymskiego, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok  XV (2017), nr 20 (517), z dn. 10.05.2017 r., s. 8, il.;
19. Szajerka Marek, Dawny zegar ratuszowy i późniejsze zegary wieżowe w Grudziądzu,
    w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XII (2014), nr 31 (406), z dn. 5.11. 2014 r., s. 8, il.;
20. Szajerka Marek, Folusz w Młynie Górnym, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XII (2014), nr 29 (404), z dn. 22.10.2014 r., s. 8, il.;
21. Szajerka Marek, Grudziądz jako miasto klasztor wg tezy śp. dr hab. K. Zielińskiej – Melkowskiej prof. UMK – odkrywczyni cysterskich korzeni Grudziądza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 2 (616), z dn. 15.01.2020 r., s. 20, il.;
22. Szajerka Marek, Grudziądz jako przedzamcze w okresie średniowiecza i czasach nowożytnych, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok IX (2011), nr 15 (284), z dn. 11.05.2011 r., s. 4
23. Szajerka Marek, Grudziądz, jako średniowieczny zamek miejski w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 39 (653), z dn. 03.09.2020 r., s. 12, il.;
24. Szajerka Marek, Grudziądz w okresie I Rzeczypospolitej, jako centrum życia politycznego Prus Królewskich. Kalendarium wydarzeń. Lata 1466-1772, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVII (2019),nr 7 (584), z dn. 20.02.2019 r., s. 8, il;
25. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 1, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 16 (630), z dn. 29.04.2020 r., s. 12, il.;
26. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 2, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 17 (631), z dn. 06.05.2020 r., s. 4, il.;
27. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 3, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 18 (632), z dn. 13.05.2020 r., s. 12, il.;
28. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 4, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 19 (633), z dn. 20.05.2020 r., s. 8, il.;
29. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 5, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 20 (634), z dn. 27.05.2020 r., s. 12, il.;
30. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 6, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 21 (635), z dn. 03.06.2020 r., s. 12, il.;
31. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 7, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 22 (636), z dn. 10.06.2020 r., s. 8, il.;
32. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 8, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 23 (637), z dn. 17.06.2020 r., s. 8, il.;
33. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 9, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 24 (638), z dn. 24.06.2020 r., s. 12, il.
34. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 10, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 25 (639), z dn. 01.07.2020 r., s. 12, il.;
35. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 11, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 26 (640), z dn. 08.07.2020 r., s. 8, il.;
36. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 12, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 27 (641), z dn. 15.07.2020 r., s. 8, il.;
37. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 13, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 28 (642), z dn. 20.07.2020 r., s. 12, il.;
38. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 14, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 29 (643), z dn. 29.07.2020 r., s. 12, il.;
39. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 15, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 30 (644), z dn. 05.08.2020 r., s. 12;
40. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 16, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 31 (645), z dn. 07.08.2020 r., s. 12;
41. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 17, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 32 (646), z dn. 10.08.2020 r., s. 12;
42. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 18, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 33 (647), z dn. 12.08.2020 r., s. 12;
43. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 19, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 34 (648), z dn. 17.08.2020 r., s. 8;
44. Szajerka Marek, Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterki zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w. Cz. 20, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 35 (649), z dn. 19.08.2020 r., s. 20;
45. Szajerka Marek, Henryk Chełchowski z Ruth – grudziądzki literat z 1 poł. XVII w., proboszcz kościoła św. Mikołaja, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVII (2019), nr 28 (605), z dn. 16.10.2019 r., s. 12, il.;
46. Szajerka Marek, Historyczne szkoły badawcze genezy średniowiecznego miasta Grudziądza – przyczynek do historii historiografii, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 37 (651), z dn. 28.08.2020 r., s. 16, il.;
47. Szajerka Marek, Idealny rozwój miasta na przykładzie fikcyjnego miasta południowo-niemieckiego wg Karla Grubera z 1914 r. Analogia do Grudziądza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 2 (797), z dn. 17.01.2024 r., s. 16, il.;
48. Szajerka Marek, Jakob Schmidt wybitny intelektualista z Grudziądza, autor podręcznika do ortografii języka polskiego z 1743 roku, tłumacz Pisma Świętego, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVI (2018), nr 22 (560), z dn. 20.06.2018 r., s. 12, il.;
49. Szajerka Marek, Kamienice średniowieczne w Grudziądzu, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok  XIV (2016), nr 8 (461), z dn. 02.03.2016 r., s. 6, il.;
50. Szajerka Marek, Kaplica na Zamku Wysokim w Grudziądzu z l. 90. XIII w. – lokalizacja
    i architektura. Analogia do prezbiterium grudziądzkiego kościoła św. Mikołaja, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVI (2018), nr 23 (561), z dn. 27.06.2018 r.,
    s. 24, il.;
51. Szajerka Marek, Kilka uwag do odczytu Edwarda Wiśniewskiego Rów Hermana i jego dopływy, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XII (2014),  nr 20 (395), z dn. 11.06.2014 r., s. 4. il.;
52. Szajerka Marek, Komora celna z czasów średniowiecza i nowożytnych przy ul. Starej 23. Replika fragmentu baszty Bramy Łasińskiej z 1890 r. przy ul. Starej 21, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XV (2017), nr 33 (530), z dn. 18.10.2017 r., s. 20, il.;
53. Szajerka Marek, Kompleks szpitalny Świętego Ducha w Grudziądzu z XIII w., w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIII (2015), nr 9 (421), z dn. 18.02.2015 r., s. 10, il.;
54. Szajerka Marek, Konserwatywna, dwudziestowieczna datacja średniowiecznych obiektów architektonicznych w Grudziądzu, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVI (2018), nr 30 (568), z dn. 17.10.2018 r., s. 4, il.;
55. Szajerka Marek, Korony średniowiecznych murów obronnych w kamienicach przy Szkolnej 1, Murowej 26 – 28, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 8 (803), z dn. 28.02.2024 r., s. 16, il.;
56. Szajerka Marek, Kościół pw. św. Mikołaja niedokończona bazylika z 1 poł. XIII w. w stylu romańskim, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 14 (809), z dn. 08.05.2024 r., s. 16, il.;
57. Szajerka Marek, Kościół pw. św. Mikołaja w Grudziądzu pod koniec XVIII w., w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XI (2013), nr 30 (370), z dn. 13.11.2013 r., s. 12, il.;
58. Szajerka Marek, Kościół pw. św. Mikołaja niedokończona bazylika z 1 poł. XIII w. w stylu romańskim. Dodatek: Zakrystia najstarszy widoczny na zewnątrz fragment kościoła. Przyczynek do poszukiwań pochówku św. Chrystiana w Grudziądzu, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 14 (809), z dn. 08.05.2024 r., s. 16, il.;
59. Szajerka Marek, Kościół św. Jerzego na Rybakach – o zaginionej tożsamości Grudziądza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIII (2015), nr 40 (452), z dn. 16.12. 2015 r., s. 12, il.;
60. Szajerka Marek, Lokacja Grodka / Civitas przy Grudziądzu w 1240 r. w świetle źródeł historycznych z XVI – XVII w., w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXI (2023), nr 33 (793), z dn. 06.12.2023 r., s. 8, il.;
61. Szajerka Marek, Łaźnia w Grudziądzu w okresie średniowiecza i w czasach nowożytnych, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV (2016), nr 27 (480), z dn. 14.09. 2016 r., s. 12, il.;
62. Szajerka Marek, Materialne dowody świetności Grudziądza w XIII w., w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVII (2019), nr 30 (607), z dn. 30.10.2019 r., s. 16, il.;
63. Szajerka Marek, Nazwa Bramy Łasińskiej w dokumentach z XV-XVI w. Analiza tekstów źródłowych, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV (2016), nr 35 (488), z dn. 16.11.2016 r., s . 12, il.;
64. Szajerka Marek, Niwelacja terenu Grudziądza w latach ok. 1210-1810, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVII (2019), nr 13 (590), z dn. 03.04.2019 r., s. 12, il.;
65. Szajerka Marek, Nowa ekspozycja ruin Zamku Wysokiego w Grudziądzu, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIII (2015), nr 2 (414), z dn. 14.01.2015 r., s. 8, il.;
66. Szajerka Marek, Odpowiedź na polemikę w książce E. Łużynieckiej i F. Hackemera Badania cyfrowe bazyliki kolegiackiej w Grudziądzu. Wrocław 2024, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 26 (821), z dn. 09.10.2024 r., s. 20, il.;Szajerka Marek, Opis ruin Zamku Wysokiego w Grudziądzu, według stanu z września 2015 r., w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIII (2015), nr 36 (448), z dn. 25.11.2015 r., s. 16, il.;
67. Szajerka Marek, Oszkarpowanie wewnętrzne ścian kościoła pojezuickiego w Grudziądzu – unikalne rozwiązanie architektoniczne ze średniowiecza na terenie województwa kujawsko-pomorskiego, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIII (2015), nr 21 (433) z dn. 27.05.2015 r., s. 14, il.;
68. Szajerka Marek, Panorama Grudziądza w kościele parafialnym w Szembruku, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok VIII, nr 36 (265), z dn. 24.11.2010 r., s. 4, il.;
69. Szajerka Marek, Podobieństwo w rozplanowaniu średniowiecznego Grudziądza i Starej Warszawy, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV (2016), nr 4 (457), z dn. 03.02.2016 r., s. 8, il.;
70. Szajerka Marek, Portal z tympanonem z dawnego Zamku Wysokiego w Grudziądzu,
    w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVI (2018), nr 24 (562), z dn. 05.09. 2018 r., s. 8, il.;
71. Szajerka Marek, Powierzchnia Grudziądza w średniowieczu i czasach nowożytnych. Dylemat badawczy w świetle informacji na pieczęciach, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVII (2019), nr 16 (593), z dn. 08.05.23019 r., s. 12, il.;
72. Szajerka Marek, Późnoromańska architektura kamienno-ceglana w Grudziądzu z 1 poł. XIII w., z czasów św. Chrystiana, cystersa i zarazem biskupa misyjnego Prus. Artykuł okolicznościowy na osiemsetlecie obecności Grudziądza na kartach historii [5.08.1222 – 5.08.2022], w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XX (2022), nr 22 A (746), z dn. 05.08.2022 r., s. 28, il.;
73. Szajerka Marek, Prawo Chełmińskie i jego zgodność z tezą o pierwotnej lokacji miasta Grudziądza po północnej stronie Kanału Trynka, w obrębie murów obronnych, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVI (2018), nr 9 (547), z dn. 21.02.2017 r., s. 12, il.;
74. Szajerka Marek, Propozycja aktualizacji danych w Rejestrze Zabytków Nieruchomych. Miasto Grudziądz, (klasa A), w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVII (2019), nr 8 (585), z dn. 27.02.2019 r., s. 12, il.;
75. Szajerka Marek, Przyczynek do etymologii nazwy miasta Grudziądza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVI (2018), nr 19 (557), z dn. 16.05.2018 r., s. 20, il.;
76. Szajerka Marek, Recenzja artykułu D. Schoenwalda pt.: Sfałszowany przywilej Zygmunta Starego dla parafii grudziądzkiej z 1524 r., w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIII (2015), nr 34 (438), z dn. 04.11.2015 r., s. 12, il.;
77. Szajerka Marek, Recenzja książki dr. n. med. Pawła Grochowskiego Chrystian Biskup Prus 1216-1245 i misja pruska jego czasów, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVI (2018), nr 35 (573), z dn. 22.11.2018 r., s. 16, il.;
78. Szajerka Marek, Rekonstrukcja podstawy wieży Klimek w 2007 r., w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok VII (2009), nr 14 (206), z dn. 2.09.2009 r., s. 4, il.;
79. Szajerka Marek, Relikt II kaplicy św. Michała Archanioła z XVIII w. w schodach do gmachu Ratusza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XV (2017), nr 37 (534), z dn. 22.11.2017 r., s. 12, il.;
80. Szajerka Marek, Rezydencja kanoników chełmińskich w Grudziądzu w XVI-XVIII
    w., w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok VIII (2010), nr 12 (241), z dn. 24.03.2010 r., s. 4;
81. Szajerka Marek, Romańskie portale uskokowe z XIII w. na terenie Grudziądza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 9 (804), z dn. 06.03.2024 r., s. 12, il.;
82. Szajerka Marek, Rycerz Petrus z Grudziądza i menniczy Herman z Grudziądza – najstarsi znani z imienia grudziądzanie z XIII w. i ich prawdopodobne domostwa, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, R. XXII (2024), nr 12 (807), z dn. 17.04.2024 r., s. 16, fot.;
83. Szajerka Marek, Rytuał actum profanum w obrządku łacińskim dla kościoła parafialnego św. Jerzego w Grudziądzu, 15 września 1618 r. Tło historyczne, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVII (2019), nr 22 (599), z dn. 04.9.2019 r., s. 12, il.;
84. Szajerka Marek, Spostrzeżenia i uwagi do publikacji dr n. med. Pawła Grochowskiego odnośnie roli Grudziądza w czasach biskupa misyjnego Prus. Głos w dyskusji, w: w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXII (2024), nr 20 (815), z dn. 19.06.2024 r., s. 8, il.;
85. Szajerka Marek, Sprostowanie i przeprosiny, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XXIII (2025), nr 23 (852), z dn. 26.06.2025 r., s. 4, il.;
86. Szajerka Marek, Stajnie średniowieczne w Grudziądzu, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XII (2014), nr 4 (379), z dn. 29.01.2014 r., s. 4, il.;
87. Szajerka Marek, Stan techniczny wodociągu miejskiego w Grudziądzu w latach 1415-1640 w świetle pracy X. Froelicha z 1868 r., w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII, nr 61 (675), z dn. 25.11.2020 r., s. 12, il.;
88. Szajerka Marek, Symbolika figuralna na czarze chrzcielnicy romańskiej w bazylice św. Mikołaja w Grudziądzu, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV (2016), nr 14 (467), z dn. 20.04.2016 r., s. 6, il.;
89. Szajerka Marek, Szkoła kolegiacka na obecnym Rynku w latach 1218 (?)-1772, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok X (2012), nr 28 (333), z dn. 24.10.2012 r., s. 8, il.;
90. Szajerka Marek, Śladami przeszłości Grudziądza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok III (2005), nr 8 (47), z dn. 2.03.2005 r., s. 4;
91. Szajerka Marek, Ślepa ulica w badaniach nad dziejami Grudziądza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 62 (676), z dn. 02.12.2020 r., s. 12, il.;
92. Szajerka Marek, Średniowieczne figury terakotowe i inne wtórne detale architektoniczne na ścianach wieży kościoła św. Mikołaja, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok VII (2009), nr 10 (202), z dn. 11.03.2009 r., s. 4, il
93. Szajerka Marek, Średniowiecze pod stopami. Pozostałości murowanej Stróży z czasów wyprawy krzyżowej do Prus ks. Leszka Białego, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVI (2018), nr 12 (550), z dn. 14.03.2018 r., s. 16, il.;
94. Szajerka Marek, Terytorium Grudziądza w świetle przywilejów lokacyjnych, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok VII (2009), nr 21 (213), z dn. 24.06.2009 r., s. 4;
95. Szajerka Marek, Toruńskie Przedmieście – zapomniane miasto z 1 po. XIII w. na terenie ziemi chełmińskiej, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 35 (650), z dn. 26.08.2020 r., s. 20, il.;
96. Szajerka Marek, Walory architektoniczne kamienicy przy Placu Miłośników Astronomii 6-8, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV (2016), nr 20 (473), z dn. 15.06.2016 r., s. 12, il.;
97. Szajerka Marek, Wiązania cegieł w grudziądzkich zabytkach architektury średniowiecznej, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok II (2014), nr 25 (400), z dn. 24.09. 2014 r., s. 12, il.;
98. Szajerka Marek, Wiązanie pospolite (kowadełkowe) w murach ceglanych na terenie średniowiecznego Grudziądza, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XX (2022), nr 23 (747), z dn. 07.09.2022 r., s. 8, il.;
99. Szajerka Marek, Wielowiekowe dywagacje naukowe na temat wodociągów Kopernika, Grudziądz kluczem do rozwiązania zagadki, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 60 (674), z dn. 24.11.2020 r., s. 16, il.;
100. Szajerka Marek, Wieża Klimek – dawniej i współcześnie. Walory architektoniczne obiektu – klasyfikacja stylu budowli, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVI (2018), nr 2 (540), z dn. 10.01.2018 r., s. 20, il.;
101. Szajerka Marek, Wozówkowe wiązanie cegieł w murze w średniowiecznych obiektach na terenie Grudziądza. Fragmentaryczna lokalizacja obiektów, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XX (2022), nr 21 (745, z dn. 29.06.2022 r., s. 8, il.;
102. Szajerka Marek, Zamek grudziądzki w świetle wystawy archeologicznej w Muzeum,
     w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok VIII (2010), nr 31 (260), z dn. 20.10.2010 r., s. 8;
103. Szajerka Marek, Zamek grudziądzki z wieżą Klimek w świetle źródeł historycznych, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok VI (2008), nr 1 (154), z dn. 2.01.2008 r., s. 4;
104. Szajerka Marek, Zamek wysoki w Grudziądzu w świetle źródeł historycznych oraz eksploatacji archeologicznej z 2006-2009, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok X (2012), nr 22 (327), z dn. 12.09.2012 r., s. 8;
105. Szajerka Marek, 60 lat makiety Grudziądza współautorstwa Jerzego Frycza – konserwatora zabytków w Toruniu, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV (2016), nr 30 (483), z dn. 05.10.2016 r., s. 12, il.;
106. Szajerka Marek, 150. rocznica wydania dzieła Xaverego Froelicha Geschichte des Graudenzer Kreißes [Dzieje powiatu grudziądzkiego] 1868-2018. Dzieje powiatu grudziądzkiego
     z 1868 r., jako źródło historyczne, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVI (2018), nr 3 (541), z dn. 20.12.2018 r., s. 24, il.;
107. Szajerka Marek, 600 rocznica zbudowania wodociągu miejskiego w Grudziądzu. Problemy wody pitnej w Grudziądzu od XII do XVIII w., 1415-2015, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XII (2014), nr 32 (407), z dn. 12.11.2014 r., s. 14, il.;
108. Szajerka Marek, 600 rocznica zbudowania wodociągu miejskiego w Grudziądzu. Problemy wody pitnej w Grudziądzu od XII do XVIII w., 1415-2015. Suplement, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVII (2019), nr 19 (407), z dn. 05.06.2019 r., s. 12, il.;
109. Szajerka Marek, 770 rocznica lokacji Grudziądza wg lustracji województwa chełmińskiego z 1664 r., w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok VIII (2010), nr 38 (267), z dn. 8.12.2010 r., s. 8;
110. Szajerka Marek, 800 lat zorganizowanego szkolnictwa na terenie obecnej Polski – Grudziądz jego kolebką, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XV (2017),nr 25 (522), z dn. 28.06.2017 r., s. 20, il.;
111. Szajerka Marek, 800. rocznica założenia Grudziądza 1222 – 2022, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII (2020), nr 3 (617), z dn. 16.01.2020 r., s. 20, il.;
112. Szajerka Marek, 800. rocznica założenia Grudziądza 1222 – 2022, w: Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XX (2022), nr 22 (746), z dn. 05.08.2022 r., s. 20, il.;

Można powiedzieć, że tak jak dla archeologów artefakty w postaci skorup naczyń są jednym z podstawowych elementów datacji na stanowiskach archeologicznych, tak ewolucja wiązań ceglano- kamiennych jest bezlitosna dla sceptyków wczesnej datacji murowanych obiektów Grudziądzu.

W świetle datacji ewolucyjnej, której podstawą jest też zasada, iż nienaruszone warstwy niższe są starsze, wyłaniają się takie etapy budowy oppidum et castrum w Grudziądzu w XIII w.

1. XII/XIII w. do ok. 1222 r., budowa stróży rycerstwa polskiego dla potrzeb wyprawy do Prus.
2. Lata 1215 – 1245. Budowa klasztoru cysterskiego na terenie obecnego Grudziądza, w obrębie murów obronnych w stylu romańskim.
3. Lata ok. 1222 – 1245, budowa biskupiego palatium na Górze Zamkowej.
4. Lata ok. 1278 – 1300, rozbudowa dawnego palatium dla potrzeb konwentualnego zamku krzyżackiego.

Preferowanie datacji toruńskiej J. Kohte uderza też w cele działalności Stowarzyszenia Biskupa Chrystiana

https://www.chrystian.grudziadz.pl/

Członkowie Stowarzyszenia zbierają się w średniowiecznej dwunawowej krypcie w stylu romańskim a wg artykułów w periodykach naukowych, z recenzją akademicką na etapie redakcyjnym, w Grudziądzu nie ma w zasadzie nic z XIII w. poza zamkiem krzyżackim z przełomu XIII/XIV w.

https://www.chrystian.grudziadz.pl/artykuly/view/44/nowa-nazwa-stowarzyszenia

Wg datacji J. Kohte określono czas budowy kościoła św. Mikołaja na przełom XIII/XIV w.

Pokolenie naukowców z XXI w. nawet nie polemizuje z profesorami z XX w.: Oskarem Sosnowskim i Michałem Walickim, dlaczego tak wysoką rangę przyznawali Grudziądzowi w historii urbanistyki. Może nie wiedzą, że M. Walicki uznał mury obronne Grudziądza za najstarsze w Polsce, z 1 poł. XIII w. Natomiast praca Jarosława Widawskiego, chociaż Grudziądz nie jest w niej ujęty, wzmacnia pogląd M. Walickiego. W Grudziądzu są nietypowe dla Zakonu Krzyżackiego mury obronne bez krenelaża, typowe dla Nowej Marchii Brandenburskiej i Pomorza Zachodniego.

Zdecydowałem się na opublikowanie przypuszczalnie pierwszego przewodnika po Grudziądzu w wersji elektronicznej. Tekst opracowałem 25 lat temu. Zapisana wersja w Wordzie ma datę 5.06.2022.

Tytuł przewodnika :

Ten materiał został następnie opracowany graficznie przez firmę pracującą dla Gazety Wyborczej. Redakcja Gazety Wyborczej postanowiła z tego materiału wydać w odcinkach trzy płyty CD, każda w nakładzie 30 000 egzemplarzy. W związku z protestem Miejskiej Konserwator Zabytków wydano tylko część 1 i 2.  

W Roczniku Grudziądzkim , T.16: 2005, s. 304 -323 odpowiedziałem na zarzuty postawione w piśmie Miejskiej Konserwator Zabytków.

Rocznik Grudziądzki dostępny w Kujawsko – Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/88588/edition/93104/content

Jako ciekawostkę przytoczę negację Baszty Katowskiej przez Miejską Konserwator Zabytków, przypis 83, s. 308.

Opracowanie na temat Baszty Katowskiej po ponad 20 latach od mojego tekstu znajduje się na stronie Muzeum w Grudziądzu:

https://muzeum.grudziadz.pl/strona-3495-zabytek_miesiaca_lata_2023_2025.html

[…] W kwietniu odwiedzamy stałą wystawę "Historia Grudziądza" - pełną ciekawostek i faktów z historii naszego miasta. […]

Mój roboczy materiał do przewodnika w załączniku, w zapisie PDF. Wersji oryginalnej , wydanej przez Gazetę Wyborczą nie publikuję, ponieważ nie wystąpiłem o zgodę do Redakcji i Firmy na publikację.

Z tego co mi wiadomo, Firma szukała chętnych do opracowania takiego przewodnika w ówczesnym środowisku lokalnych historyków i pasjonatów. Jednak nikogo nie znalazła. Tekst opracowałem w trakcie zajęć na studiach podyplomowych na UMK. Dlatego, gdy zaproponowano mi opracowanie takiego przewodnika na płytę CD, materiał był gotowy.

Wydano 60 000 płyt CD, z planowanych 90 000.