Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska
Forum miłośników średniowiecznych fortyfikacji (zał. 05 Lis 2007)
Negacja krzyżackiej lokacji Grudziądza po 158 latach wprowadzenia tej tezy do powszechnego obiegu naukowego jest sprawa poważną, fundamentalną dla postrzegania historii miasta Grudziądza.
Tylko 40 lat własnych badań pozwoliło mi na wysunięcie tak rewolucyjnej tezy.
Z okazji 40. lecia KMDG wyszła publikacja okolicznościowa:
40 lat działalności Koła Miłośników Dziejów Grudziądza 1986 - 2026. VI Księga pamiątkowa. Janusz Hinz [redaktor].
Na stronach 120 - 178 ujęto bibliografie biuletynów KMDG za lat 2003 - 2026. Bibliografia moich samodzielnych artykułów jest na s. 162 - 170 oraz współautorskie z Kol. Przemysławem Szachnitowskim na s. 160 (2 pozycje) i na s 161.
Trzeba tu dodać, że sam Xaver Froelich, niemiecki pionier badań Grudziądza, pod koniec życia, po 20 latach od wydania swojego fundamentalnego dzieła Historia powiatu grudziądzkiego zwątpił w duży wkład Krzyżaków w kulturę materialną Grudziądza. Napisał, że zamek przed Krzyżakami z kamienia i cegły zbudowali Polacy przed nimi. Współpracujący z nim Conrad Steinbrecht też miał wtedy wątpliwości, czy wieża Klimek jest dziełem Krzyżaków.
Link do biogramu C. Steinbrechta:
https://straty.zamek.malbork.pl/conrad-emmanuel-steinbrecht-1849-1923/
Komisja Heraldyczna przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Berlinie też w latach 90. XIX w. nie uznała herbu z turem, jako historycznego herbu miasta Grudziądza.
Dlatego dodaje takie oświadczenie.
W środowisku lokalnym, wśród opiniotwórczych historyków dla mieszkańców Grudziądza i Ratusza spotkałem się z takim bezpośrednimi wypowiedziami słownymi:
Mnie nie interesują pana wypowiedzi w Internecie ,artykuły w biuletynach KMDG, To są tylko pana wywody, nie poparte żadnymi źródłami.
Niejako uprzedzając ewentualną reakcję oponentów, chciałem zaznaczyć, że jako były nauczyciel historii, nawiązuję do obowiązującej w moich czasach podstawy programowej dla szkół średnich.
Nauczyciel historii miał też za zadanie nauczyć uczniów zadawać pytania źródłom różnym historycznym i odróżniać prawdę historyczna od fałszu.
Proste, wydaje się pytania:
- Czy kancelarie miejskie w okresie staropolskim prowadziły księgi metrykalne urodzin, zgonów, ślubów, tak czy nie. Na podstawie wiedzy powszechnej, dotyczącej Europy uzasadnij Swoją odpowiedź w formie opisowej?
- Czy jest możliwe, w dwutysięcznym mieście, w 2 poł. XVIII w. renesansowo-barokowy ratusz na rynku fasadą frontową położony był na wprost obory/stajni i nie miał reprezentacyjnego wejścia? W świetle zachowanego planu obiektu rajcy wchodzili do klatki schodowej mieszkania zakrystianina.
- Pytanie z architektury. Po co na strychu kościoła parafialnego z XIII w. kominek do ogrzewania pomieszczenia?
Badania Grudziądza średniowiecznego są bardzo trudne, dlatego wielu naukowców ich unika. Zaginięcie znacznej części archiwaliów w czasie II wojny światowej jest tylko wymówką. Przykładowo, pod pozorem zniszczeń, średniowieczną architekturę obronną dostosowano do wyglądu fortyfikacji w Toruniu. Przy Rynku zbudowano kamieniczki pseudobarokowe, wzorowane na kamienicach w Poznaniu.
Dodatkowym argumentem a może i wieńczącym argumentację o jurydyce z czasów biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana jest informacja o peregrinach, dzielących użytkowanie Jeziora Rządz z mieszczanami Chełmna. Informacja jest w obydwu przywilejach. Pergrinus po łacinie oznacza m.in. obcego ale i pielgrzyma.
Z tego wynika, że pod słowem peregrini można uznać konwersów, braci bez święceń zakonnych, służących .
Linki do zagadnienia konwersi:
https://rowery.wzp.pl/2697-pomorze-zachodnie-dawny-refektarz-konwersow
https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedja_Ko%C5%9Bcielna/Conversi
Zapewne po jakichś kwerendach historycznych w latach ok. 1910 -1951 obecną ulicę Marcinkowskiego na dawnych Rybakach nazywano ulica Bracką, (Brüderstrasse, Bracka). Datacja użytkowania nazwy za Anna Wajler, Rocznik Grudziądzki, T. 9: 1985, s. 87-88.
Obecność pielgrzymów, domyślnie konwersów) w dokumencie lokacyjnym Chełmna z 1233 r. wskazuje na istnienie jurydyki kościelnej przed 1233 rokiem.
https://pamiecpolski.archiwa.gov.pl/przywilej-chelminski/
Zamrożenie badań historycznych średniowiecznego Grudziądza 30 lat temu.
Zainteresowanie tematem Grudziądza na Forum budzi zdumienie. Trzeba jednak pamiętać, że faktycznie naukowcy uniwersyteccy zamrozili badania historyczne tego okresu w dziejach Grudziądza.
Upowszechniono liczne materiały kartograficzne z epok późniejszych, które są cennymi wskazówkami dla okresu średniowiecza. Jednak ich dogłębna analiza nie jest zadawalająca.
Świadczą o tym dwie publikacje:
Całość postu w załączniku, w zapisie PDF
Do argumentacji Grudziądza, jako miasta założonego przed Krzyżakami, należy też dołożyć kwestie lokalizacji rzekomego Zantyru, jako siedziby biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana.
Pisząc o Zantyrze, jako siedzibie biskupa Chrystiana trzeba wziąć pod uwagę zniekształcenia nazwy.
W liście papieskim, odpowiedzi na skargę biskupa Chrystiana na Krzyżaków, z 1240 roku jest sformułowanie : civitatem et castrum Sanctir.
Kronikarz krzyżacki Piotr z Dysburga napisał, że w 1244 r. książę Świętopełk wybudował u zbiegu rzek Wisły i Nogatu zamek zwany Santyr. ( zob. P. Grochowski, Chrystian, biskup Prus 1216 -1245, s. 68 – 69).
Są to różne nazwy. W liście papieskim są dwa człony miasto i castrum. Badacze szukający rzekomego Santyru , Zantyru biskupa Chrystiana pominęli człon civitas.
Grudziądz od czasów średniowiecza i w okresie staropolskim był dwuczłonowy, czyli civitas et oppidum. Jest to dosłownie odpowiednik civitas et castrum.
Istotne jest to, że w liście papieskim dokumentuje się miasto zagarnięte przez Krzyżaków, przed 1240 rokiem.
Tak, jak wskazaliśmy z Kolegą P. Szachnitowskim, sanctir oznaczało sanktuarium. Była tu pierwsza stacja męczeństwa św. Wojciecha, nieudana przeprawa przez rzekę Ossę, dla Prusów Mokrą, ( południowa odnoga rzeki). Ceglany most , z 1 poł. XIII w., prowadzący wprost do murowanej kaplicy pod wezwaniem misyjnym św. Michała Archanioła, świadczy o istnieniu castrum. Most łączył civitas i castrum już w latach 20. XIII w.
Post powyżej jest niewątpliwie uzupełnieniem mojego postu o Malborku:
https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/literatura/malbork-przed-krzyzakami/#post-17244
Zasadniczo ten post powinienem dać w wątku Grudziądza. Dałem jednak w wątku Malborka.
Po wspomnianej publikacji Malbork przed Krzyżakami można zauważyć narodziny nowej hipotezy o "Zantyrze biskupa misyjnego Prus " na terenie Malborka.\
Można upatrywać dwie przyczyny, dlaczego rzekomy Zantyr jest w zasadzie legendą, jako siedziba biskupa misyjnego Prus Chrystiana.
Te legendę stworzył kronikarz krzyżacki Piotr z Dysburga
https://pl.wikipedia.org/wiki/Piotr_z_Dusburga
Na s. 150 -151 jest informacja o mieście Grudziądzu w l. 1260 – 1268 oraz Santyrze.
Po nim badacze skojarzyli nazwy sanctir i Zantyr, jako nazwę jednej miejscowości.
Pozostałości sanctyru (sanktuarium) z 1 poł. XIII w. są czytelne w Grudziądzu natomiast grodu Zantyru z tego okresu badacze od stuleci nie są w stanie jednoznacznie odnaleźć.
Kolejnym badaczem, który skomplikował kwestię pierwszej siedziby biskupa Chrystiana był Xaver Froelich w 2 poł. XIX w.
https://naszemiasto.pl/xaver-froelich-grudziadzanin-urzednik-sadowy-historyk-i/ar/c13-2641138
Badacz ten nie był w stanie ogarnąć treści archiwaliów dotyczących Grudziądza i wykreował miniaturowe, fikcyjne miasto na zasadzie analogii do ustroju Chełmna i Torunia, założone w obrębie murów średniowiecznych.
Może się to przydać badaczom genezy Grudziądza? Te linki już podałem kilka lat temu na Forum.
Wstęp do nazwijmy to leksykonu miejscowości powiatu grudziądzkiego, napisanego przez Xavera Froelicha, opublikowanego w 1868 roku.
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/267860/content
Dzieło X. Froelicha jako źródło historyczne.
Marek Szajerka 150. rocznica wydania dzieła Xaverego Froelicha Geschichte des Graudenzer Kreißes, [Dzieje powiatu grudziądzkiego] 1868-2018. Dzieje powiatu grudziądzkiego z 1868 r., jako źródło historyczne, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza [dalej: BKMDG], nr 3: 2018.
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/223894/edition/222300/content
Niewątpliwie precyzyjne i dokładne odczytanie informacji źródłowych w archiwaliach dotyczących średniowiecznego i nowożytnego Grudziądza wzbogaci dziedzictwo kulturowe tego regionu jak i Polski.
Przed naukowcami w zasadzie już niedługo, w czwartej dekadzie XXI w., stoi krytyczne naukowe spojrzenie na całą historiografię polską odnośnie Grudziądza , poczynając od hasła Grudziądz w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego, autorstwa ks. Jakuba Fankidejskiego, z lat. 80. XIX w. W Grudziądzu jest materiał dla wielu prac np. magisterskich, czy doktorskich. Posty na tym Forum są niejako tylko przetarciem nowego kierunku badań.
Przy badaniach architektury średniowiecznego Grudziądza bardzo trzeba uważać na korzystanie, tak modnej obecnie sztucznej inteligencji.
Wiele już pisałem o pozycjach Ryszarda Bogdana Kucharczyka.
Warto zwrócić uwagę na opis wg redakcji Informacji Turystycznej w Grudziądzu:
Zadaniem książki jest odtworzenie dziejów obronnego miasta jako Zamku Grudziądzkiego w oparciu o dorobek naukowy istniejący w tym zakresie, wzbogacony bardzo wydatnie w ciągu kilku ostatnich lat.
https://itgrudziadz.pl/produkt/zamek-w-grudziadzu-czesc-i/
Część I wydana została w 2016 r.
Część II wydana została a w 2012 r.
Po ponad 10 latach od wydania tej dwuczęściowej pozycji trzeba stwierdzić, że Ryszarda B. Kucharczyka należy włączyć do wąskiego grona pionierów tezy o Grudziądzu, jako zamku. Zamek grudziądzki to nie tylko obiekt na Górze Zamkowej. Pionierem jest bezsprzecznie badacz niemiecki Xaver Froelich, który w 1889 r. stwierdził, że zamek w Grudziądzu zbudowali Polacy przed Krzyżakami. Akcentował też źródła krzyżackie i staropolskie, mówiące o tym, że teren Grudziądza w obrębie murów to zamek.
W tym gronie, patrząc pod kątem literatury przedmiotu, nie ma żadnych pracowników naukowych z uniwersytetów.
Przypuszczam, że Autor publikacji, jako prawnik z zawodu, obecnie akcentowałby definicję Grudziądza, jako oppidum, czyli osiedla obronnego. Ta nazwa jest akcentowana w źródłach historycznych staropolskich, dotyczących Grudziądza.
Ostatni post: Zamek w Grudziądzu Nasz najnowszy członek: Luzicki_Bieluch Ostatnie wpisy Nieprzeczytane wpisy
