Zamek w Grudziądzu

35 lat temu mediewistka Profesor Krystyna Zielińska - Melkowska odkryła cysterskie korzenie Grudziądza. Do Swojego nowatorskiego projektu badawczego zaangażowała badaczkę cysterskiego Wąchocka Profesor Krystynę Białoskórską. Bez tego dorobku badawczego na poziomie akademickim, (UMK, PAN), w przypadku Grudziądza nadal tkwilibyśmy w poglądach Xavera Froelicha z XIX w.

https://pl.wikipedia.org/wiki/Krystyna_Zieli%C5%84ska-Melkowska

Na Forum wielokrotnie wskazywałem na zaniedbanie i zacofanie badań nad średniowiecznym Grudziądzem. Hasło Grudziądz, zredagowane w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk jest tego wymownym przykładem.

Wystarczy przeczytać bibliografię do opracowanego hasła. Zasadniczo badania zatrzymały się na Roczniku Grudziądzkim z 1960 r.

https://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=843&q=Grudzi%C4%85dz&d=0&t=0

Hasło zostało opracowane w latach 2010 – 2020.

60 lat zacofania w rozwoju badań historycznych Grudziądza. Granty wydane zostały  na przepisanie informacji ze starych opracowań, w tym z XIX w. 

Te dwie pozycje dotyczące kościoła św. Mikołaja są przykładem przysłowiowego wylania dziecka z kąpielą.

W tych pracach wnikliwe analizy dopasowano do fikcyjnych lat budowy kościoła św. Mikołaja, rzekomo zasadniczo w XIV w. Datację oparto na błędnym założeniu J. Kohte, że pierwszym kościołem, gdzie zastosowano wiązanie gotyk polski był kościół św. Jakuba w Toruniu, z początku XIV w.

W artykule o chrzcielnicach przyjęto założenie lokalizacji pierwotnej.

We wnioskowaniu końcowym np. chrzcielnica została „odmłodzona” o ok. 100 lat.

Autor nie wziął pod uwagę, że w XVIII w. przeniesiono do kościoła  św. Mikołaja np. części wyposażenia kaplicy zamkowej.

Janusz Maciej Nowiński*

Późnoromańska chrzcielnica z kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu–import z Gotlandii[tekst

żartpolską wersją artykułupomiędzy w„Architekt”2023, 3(75) w j. angielski, z smarem

składu ipaginacji pierwotnej edycji:Późnoromańska chrzcielnica z kościoła św. Mikołaja

KościółWGrudziądz –import z Gotlandii

https://www.academia.edu/122805444/P%C3%B3%C5%BAnoroma%C5%84ska_chrzcielnica_z_ko%C5%9Bcio%C5%82a_%C5%9Bw_Miko%C5%82aja_w_Grudzi%C4%85dzu_import_z_Gotlandii_tekst_jest_polsk%C4%85_wersj%C4%85_artyku%C5%82u_opublikowanego_w_Architectus_2023_3_75_w_j_angielskim_z_zachowaniem_sk%C5%82adu_i_paginacji_pierwotnej_edycji_Late_Romanesque_baptismal_font_from_St_Nicholas_Church_

DZIEDZICTWO ARCHITEKTONICZNE Dziedzictwo architektoniczne Badania cyfrowe bazyliki kolegiackiej Badania oraz adaptacje  budowli sakralnych i obronnych w Grudziądzu Ewa Łużyniecka Franciszek Hackemer pod redakcją Ewy Łużynieckiej Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej Wrocław 2024 Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej Wrocław 201

https://dbc.wroc.pl/Content/126977/dziedzictwo_architektoniczne_2024.pdf

Odnośnie  Dąbrówna dałem link do informacji o odkryciu zaginionego miasta Dąbrówna

https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/warminsko-mazurskie-mury-miejskie/dabrowno-2/#post-17366

Porównuje tę kwestię do własnych poszukiwań lokacji miasta Grudziądza w innym miejscu.

Może się to Komuś przyda. Historycznie, dowodnie w XIII w. Grudziądz leżałna terenie staropruskiej Pomezanii, w widłach Ossy/Mokrej, wg nazewnictwa Kacpra Henenbergera z XVI w.

 W wywiadzie, opublikowanym 22 marca 2026 r.,  dr Arkadiusz Koperkiewicz Uniwersytetu Gdańskiego podkreślił:

Już w 2022 roku archeolodzy znaleźli dowody, że Zamkowa Góra w Starym Mieście kryje ślady krzyżackiego założenia wykraczające daleko poza granice fortyfikacji. Przeprowadzono odkrywki sondażowe oraz prospekcję podwodną brzegów jeziora. Jesienią 2025 roku w pełni potwierdzono te przypuszczenia.

Jak podkreślił dr Koperkiewicz, badania zaginionych miast średniowiecznych to fenomen ostatniej dekady w polskiej archeologii. Postęp w tej dziedzinie stał się możliwy dzięki upowszechnieniu technik nieinwazyjnych, a kluczową rolę odgrywa geofizyka.

Już 30 lat temu, za wysunięcie tezy, że lokacja miasta Grudziądza miała miejsce w innym miejscu a nie w obrębie średniowiecznych murów obronnych zostałem przez naukowców uniwersyteckich a za nimi osoby zajmujące się badaniem historii regionalnej hobbistycznie skazany na ostracyzm. Odnośnie moich badań zastosowano, jak to się  teraz nazywa hejt i cenzurę prewencyjną.

Była i jest to kara za to, że ośmieliłem się wykazać, iż pionier badań Grudziądza, niemiecki badacz X. Froelich w 1868 roku błędnie wskazał teren lokacji miasta. Dokumenty przez niego opublikowane wskazują na inne miejsce.

W zasadzie tylko, zastosowaniem aparatu naukowego, mogłem publikować wyniki swoich badań historycznych. Za publikację moich artykułów Redaktor BKMD też miał nieprzyjemności ze strony akademickiego środowiska naukowego.

Grudziądz miejsce lokacji w XIII w.

Artykuły w Biuletynach Koła Miłośników Dziejów Grudziądza

1. Szajerka M. Terytorium Grudziądza w świetle przywilejów lokacyjnych. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza 2009, R.VII, nr 21(213), ss.4.
2. Szajerka M., 770 rocznica lokacji Grudziądza wg lustracji województwa chełmińskiego z 1664 r. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza R.:2010, nr 38 (267) z d. 8.12.2010, ss.8.
3. Szajerka M., Grudziądz jako przedzamcze w okresie średniowiecza i czasach nowożytnych, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza RIX: 2011, nr 15 (284) z d.11.05. 20011, ss.4.
4. Szajerka M. Szkoła kolegiacka na obecnym Rynku w latach 1218 (?) – 1772, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza R.X: 2012, nr 28 (333). ss.8.
5. Szajerka M., Kościół św. Jerzego na Rybakach – o zaginionej tożsamości Grudziądza, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza 2015, nr 40 (452).
6. Szajerka M., Podobieństwo w rozplanowaniu Grudziądza i Starej Warszawy, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV:2016, nr 4 (457), z d. 3.02.2016, ss.8.
7. Szajerka M., 60 lat makiety Grudziądza współautorstwa Jerzego Frycza – konserwatora zabytków z Torunia, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV:2016, nr 30 (483), z d.5.10.2016, ss.12.
8. Szajerka M., Nazwa Bramy Łasińskiej w dokumentach z XV-XVI w. Analiza tekstów źródłowych, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV:2016, nr 35 (488),                          z d.16.11.2016, ss.12.
9. Szajerka M., Datacja przywileju lokacyjnego Grudziądza wg kalendarza rzymskiego, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XV:2017, nr 20 (517)                        z d. 10.05.2017, ss.8.
10. Szajerka M., 150. Rocznica wydania dzieła Xaverego Froelicha Geschichte des Graudenzer Kreißes, [Dzieje powiatu grudziądzkiego] 1868-2018. Dzieje powiatu grudziądzkiego z 1868 r., jako źródło historyczne., Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 3 (541)                       z d. 17.01.2018, ss.24.
11. Szajerka M. Prawo chełmińskie i jego zgodność z tezą o pierwotnej lokacji miasta Grudziądza po północnej stronie Kanału Trynka, w obrębie murów obronnych, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 9 (547) z d. 21.02.2018, ss.12.
12. Szajerka M., Średniowiecze pod stopami. Pozostałości murowanej stróży z czasów wyprawy krzyżowej do Prus ks. Leszka Białego, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 12 (550), z d. 14.03.2018, ss.16.
13. Szajerka M., Przyczynek do etymologii nazwy miasta Grudziądza. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 19 (557), z d. 16.05.2018, ss.20.
14. Szajerka M. , Powierzchnia Grudziądza  w średniowieczu i czasach nowożytnych. Dylemat badawczy w świetle informacji na pieczęciach, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Rok XVII:2019, nr 16(593), z d.8.05.2019, ss.32.
15. Szajerka M. 600 rocznica zbudowania wodociągu miejskiego w Grudziądzu. Problem wody pitnej w Grudziądzu od XIII do XVIII w. 1415-2015. Suplement. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Rok XVII:2019, nr 19 (596), z d. 5.06.2019., ss.12.
16. Szajerka M., Rytuał Actum profanum                    w obrządku łacińskim dla kościoła parafialnego św. Jerzego w Grudziądzu , 15 września 1618 r. Tło historyczne, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Rok XVII:2019, nr 22(599),  z d.4.09.2019 r., ss.12.
17.  Szajerka M., Grudziądz, jako miasto-klasztor wg tezy ś.p. dr hab. Krystyny Zielińskiej – Melkowskiej, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII:2020, nr 2 (616) z d. 15.01.2020, ss. 20.
18. Marek Szajerka, 800 rocznica założenia Grudziądza 1222-2022, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII:2020, nr 3 (617) z d. 16.01.2020, ss. 20.
19. Szajerka M., Grudziądz. Od miasta-klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterski zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w., Biuletyn koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII: 2020, n-ry 16-35, cz.1-16.

20. Szajerka M., Toruńskie Przedmieście – zapomniane miasto z 1 poł. XIII w. na terenie ziemi chełmińskiej, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII:2020, nr 35 [36] (650 z d. 26.08.2020 r., ss. 20.
21. Szajerka M., Historyczne szkoły badawcze genezy średniowiecznego miasta Grudziądza – przyczynek do historii historiografii, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII:2020, nr 37 (651) z d. 28.08.2020 r., ss. 16.

1. Szajerka M., Grudziądz, jako średniowieczny zamek miejski,  Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII:2020, nr 39  (653) z d. 3.09.2020 r., ss. 12.

23. Szajerka M., Ślepa ulica w badaniach nad dziejami Grudziądza, Nr 62 (676), (02.12.2020 r.);

1. Szajerka M., 800. Rocznica założenia Grudziądza, Nr 22:2022.
2. Szajerka M., Lokacja Grodka/ Civitas przy Grudziądzu w świetle świetle źródeł historycznych z XVI – XVII w., Nr 33:2023
3. P. Szachnitowski P., M. Szajerka M, Kościół katedralny biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana na Górze Zamkowej w Grudziądzu. Podstawy identyfikacji w świetle planów geodezyjnych z czasów nowożytnych metodą bezinwazyjną. Nr 29:2024.

Biuletyny KMDG są dostępne w Kujawsko – Pomorskiej Bibliotece  Cyfrowej

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/273599?language=pl#structure

W bibliografii zabrakło tej istotnej pozycji z 2024 r., Nr 2: 2024

Marek Szajerka
Idealny rozwój miasta na przykładzie
fikcyjnego miasta
południowo - niemieckiego
wg Karla Grubera z 1914 r.
Analogia do Grudziądza

Pozycje o Gródku Nr 33:2023 i Nr 2 : 2024 tworzą jednolitą całość.

W nawiązaniu  do zagadnienia Przedmieście Toruńskie – zaginione miasto bez murów wg znaczenia wyrazu przedmieście w języku staropolskim warto rozwinąć ten wątek o materiał ikonograficzny z 2 poł. XIX.

Do tej pory na  istnienie takiego miasta wskazywały:

1. Granica miejska posiadłości miasta Chełmna z podmiotem X na Jeziorze Rządzkim przed w 1 poł. XIII w., (odnowiony przywilej lokacyjny Chełmna).
2. Kościół parafialny p.w. św. Jerzego na Rybakach. W średniowieczu na przedmieściu Chełmna zaginął kościół św. Jerzego.
3. Fosa opływająca obszar trzykrotnie większy od obszaru Grudziądza w obrębie murów.
4. Dokument wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego Konrada v. Jungingena z 1401 r. , potwierdzający siedzibę ławy miejskiej w pomieszczeniach szpitala przy kościele św. Jerzego.
5. Punkty topograficzne, uwzględnione w tekstach przywileju lokacyjnego miasta nie zgadzają się z obszarem w obrębie murów Grudziądza.
6. Po stronie południowej murów, na południowym brzegu rzeki Ossy był rynek o długości ok. 200-250 m i szerokości ok. 40 – 60 m.

Dalsza część postu w załączniku.

Pogląd, że kolebka miasta Grudziądza jest Przedmieście Toruńskie, wyraził już 101 lat temu ks. dr Władysław Łęga w artykule opublikowanym w Miesięczniku Ziemia.

Link do artykułu dostępnego w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej

Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa

Tytuł: Ziemia. Miesięcznik Krajoznawczy Ilustrowany. 1925 R.10 nr5

Data wydania: 1925

https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/109811/edition/125876/content

Ks. Władysław Łęga

Rozwój miasta Grudziądza

Czytając ten artykuł warto tez zwrócić uwagę na życie gospodarcze miasta. Gospodarczo był rozwinięty teren w części południowej miasta w obrębie murów i poza murami. Obecnie znamy przyczynę tej anomalii. Część północna w znacznym stopniu była własnością Kościoła.

Rozwinięta gospodarczo była część południowa, za murami, która do Grudziądza w obrębie murów została przyłączona w 1872 roku.

To zestawienie jeszcze bardziej wyostrza pomyłkę X. Froelicha, co do terenu lokacji miasta w XIII w.

W przypadku Przedmieścia Toruńskiego , jako miasta bez murów obronnych archeologa będzie zapewne interesować konkretna lokalizacja pierwotnego grodziska.

Obecne ukształtowanie terenu nie pozwala na konkretne wskazanie miejsca lokalizacji pierwotnego grodziska. Jest to jednak możliwe na podstawie materiału ikonograficznego z czasów nowożytnych.

Podstawowy punkt wyjścia do poszukiwań lokalizacji  grodziska, trzeba pamiętać, że obecne miasto jest na terenie państwa Polan i terenu Prusów. Obydwa organizmy przecinała rzeka Ossa/Mokra.

Post Użytkownika Q-ba z 26 lipca 2010 r., strona 1.

https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/kujawsko-pomorskie-mury-miejskie/grudziadz/

na planie inżyniera wojskowego Fryderyka Getkanta, z indeksem 2 Q-ba zaznaczył Bramę Wałową.

W poscie z tego samego dnia pokazałem obraz Breuninga, gdzie fabryka HV jest na zniwelowanym terenie. Widać tam basen portowy, do którego wpływa Rów Hermana, czyli średniowieczna fosa.

Na s. 2, post z 1.08.2010 r. pokazałem plan Grudziądza, gdzie po wschodniej stronie Bramy Łasińskiej jest zaznaczone wzgórze z indeksem  zamek.

W postach od 13.10. -27.10. 2015 , pokazałem w połączeniu ze zdjęciami , wykonanymi w 2010 r., jak wygląda obecnie średniowieczna fosa Przedmieścia Toruńskiego , (civitas – miasta bez murów), s. 4.

W poscie z 17.02.2019 r., strona 4, opublikowałem swój artykuł o niwelacji terenu Grudziądza od średniowiecza do XIX w.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/227552/edition/226549/content

O skali niwelacji może świadczyć fakt, że w XVII – XVIII w. w całości zasypano kaplicę św. Michała Archanioła przy Bramie Toruńskiej bez naruszania sklepień. Obok kaplicy cele szpitalne, są w takim stanie, jak je opisał kanonik Strzesz w 1667 roku, czyli jeszcze niżej od poziomu kaplicy.

Z analizy źródeł ikonograficznych wysuwa się wniosek, że Prusowie i Polanie mieli naprzeciw sobie gródki, np. stożkowe. W XVII w. Szwedzi wykorzystali wzniesienia po tych gródkach do budowy bastionów.

Materiały źródłowe dotyczące Grudziądza można potraktować jako materiał szkoleniowy dla własnych badań w innych tematach. Dotyczy to np. zasady ograniczonego zaufania do ustaleń poprzedników.

Jako materiał szkoleniowy proponuję konfrontację artykułu Jerzego Frycza z Rocznika Grudziądzkiego 1960 [T.1]

Jerzy Frycz, Układ urbanistyczny i architektura Grudziądza, s. 31 - 71

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/60382/edition/66224/content

Warto sobie odpowiedzieć np. na pytania:

1. Czy w ciągu 66 lat zrealizowano postulat J. Frycza, zawarty w przypisie nr 7, s. 35 o konieczności rozwiązania kwestii genezy rozplanowania Grudziądza?
2. Czy w siatce ulic Grudziądza były faktycznie widły ulic, s. 57?
3. Czy autor przeczytał dokładnie plan katastralny z 1772 r., który zamieścił na s. 38. Plan ten jest w Atlasie Historycznym Miast Polskich. Grudziądz? Pomocny w odczytywaniu dzięki kursorowi do powiększeń, ( najeżdżanie „łapką” na plan).

4. Czy informacje naniesione na plan katastralny z 1772 r. są zgodne z tym, co napisał J. Frycz, s. 37 – 43?
5. Wnioskowanie końcowe. Czy makieta w Muzeum jest zgodna ze stanem faktycznym z 1772 r.?

6. Czy w przypadku tej rekonstrukcji rozplanowania Grudziądza rzeczywiście dokładnie przeczytano plany, w tym katastralny z 1772 r.? Czy bardziej zastosowano metodę analogii do innych miast średniowiecznych, np. Chełmna i Torunia.

W załączniku tekst postu w zapisie PDF oraz transkrypcja planu katastralnego z 1772 r., dla ułatwienia odczytu informacji.

Bardzo ciekawy artykuł o etyce zawodu historyka

W tym roku Koło Miłośników Dziejów Grudziądza obchodzi 40. - lecie swojej działalności.

https://www.facebook.com/KMDGrudziadz/

https://sites.google.com/view/Kmdg

Największym fenomenem działalności Koła są biuletyny. Wg stan z dnia 13. Maja 2026, w 24 roku edycji wydano 1427 numerów. Nad edytorską, profesjonalną edycją czuwa Janusz Hinz

Digitalizacja Biuletynów Koła Miłośników Grudziądza w zasobach Kujawsko – Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/292563#structure

W latach 80. XX w. założenie KMDG zbiegło się z kryzysem odczytowym w działalności grudziądzkiego oddziału  Polskiego Towarzystwa Historycznego. Mnie, jako prezesowi w latach 1993 – 2007 też tego kryzysu nie udało się przezwyciężyć. Tylko udało mi się uratować wydawanie Rocznika Grudziądzkiego, (tomy 10 – 17). To też nie było łatwe. Była kilkuletnia przerwa.

Pierwsze sprawozdanie z działalności Koła ukazało się właśnie w 10 tomie Rocznika Grudziądzkiego, s. 206 -211. Jego autorami są  Edwin Brzostowski i Stanisław Poręba.

Wymowny zbieg dat: Oddział PTH założono 11 listopada 1956 r. a Grupa Autorów i Prelegentów przy KMDG 11 listopada 1987 r. W okresie PRL-u ta data była szczególna manifestacja postawy patriotycznej.

Link do 10 tomu Rocznika Grudziądzkiego.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/73445/edition/79534?language=pl

2 połowa XX w. to w przypadku Grudziądza stagnacja jego genezy i okresu średniowiecza . W latach 90.XX w. Grupa Autorów i Prelegentów, zanim jeszcze nie było Biuletynów KMDG , materiały przygotowane na prelekcje KMDG publikowali na łamach wznowionej Gazety Grudziądzkiej. Była tam specjalna szpalta dotycząca historii Grudziądza.

Podwaliny pod wnikliwe, nowatorskie badania średniowiecznego Grudziądza położyli:

• Adam Wolnikowski, który w latach 50-60 przetłumaczył hasło: Grudziądz z dzieła X. Froelicha, (Historia powiatu grudziądzkiego), razem z częścią wstępną tego faktycznie leksykonu miejscowości powiatu grudziądzkiego. Okazało się, że treść części wstępnej znał tylko Adam Wolnikowski. Inni badacze całkowicie ją przeoczyli, w tym jeszcze w XXI w.
• dr n. med. Jerzy Krzyś wyszedł z inicjatywą przetłumaczenia z łaciny fragmentu wizytacji kanonika Jana Ludwika Strzesza, z l.1667-72. Dzięki tej wizytacji odnaleziony został najstarszy dawny obiekt sakralny w Grudziądzu – kaplica św. Michała Archanioła, obecnie piwnica siedziby Caritasu przy ul. Klasztornej 6.

Jak zaznaczyłem wcześniej, KMDG wyciągnęło ze stagnacji badania średniowiecznego Grudziądza, potwierdziło słuszność też wybitnych naukowców nawet sprzed 100 lat.

Oto przykłady:

• Kronikarz Jan Długosz napisał, że św. Wojciech zaczął misję do Prus od przekroczenia Ossy i tu został uderzony wiosłem przez Prusa. Faktycznie , nad brzegiem „starej” Ossy zachowała się mała, wotywna kaplica o wymiarach ok. 5 m x 5 m pod misyjnym wezwaniem św. Wojciecha. W kościele parafialnym w Szembruku p.w. św. Bartłomieja, na terenie dawnej Pomezanii jest malowidło na sklepieniu przedstawiającego św. Wojciecha na tle panoramy Grudziądza.
• Profesor Antoni Karbowiak ok. 120 lat temu uważał, że biskup Chrystian był prekursorem powszechnego szkolnictwa. Nie mógł ustalić lokalizacji szkoły kolegiackiej. Ustaliśmy w XXI w., że była w Grudziądzu z kampusem szkolnym na obecnym Rynku.
• Profesor Oskar Sosnowski w 1930 r. uważał, że Stara Warszawa jest powieleniem planu średniowiecznego Grudziądza. Odkrycie identycznych konstrukcyjnie mostów w Warszawie (lata 70.) i w Grudziądzu (l. 90.) potwierdziło, że miał rację.
• Profesor Michał Walicki w latach 60. uważał, że mury ceglane w Grudziądzu, obok murów z Torunia i Chełmna są najstarsze w Polsce, (1 poł. XIII w.) Mury w Grudziądzu wyłamuja się z stereotypu datacji, czyli tylko i wyłącznie wiązania wendyjskie i gotyk polski.
• dr Władysław Łęga uważał 100 lat temu, że pierwszym kościołem parafialnym był kościół św. Jerzego na Rybakach. Zachowane dokumenty potwierdzają słuszność tej tezy.
• Profesor Krystyna Zielińska – Melkowska 30 lat temu wyszła z tezą, że Grudziądz był miastem klasztorem. Precyzyjna analiza detali architektonicznych i planów oryginalnych potwierdziła słuszność tej tezy.
• Profesor Krystyna Białoskórska uważała, że katedry biskupa Chrystiana należy szukać na Górze Zamkowej. Oryginalne plany, ikonografia, rzeczywiste wymiary odkrytych fragmentów murów potwierdzają słuszność tej tezy. W przypadku kompleksu kościoła św. Mikołaja są nadal czytelne na planach i w źródłach oraz śladach na ścianach takie elementy standardowe jak: lavatorium, dormitorium, kapitularz.
• Najnowszym odkryciem w dorobku KMDG jest odczytanie architektury dwunawowej krypty romańskiej z 1 poł. XIII w. pod plebania kościoła św. Mikołaja.
• Osiągnięciem KMDG jest też odnalezienie fundatorki tego kościoła. Jest nią św. Jadwiga Śląska. Jej postać z atrybutem rozpoznawalności, czyli kościołem jest na filarze fundacyjnym w kościele św. Mikołaja. Daje szkatułkę w formie kościoła mnichowi w aureoli świętości.

W epoce powszechnego hejtu, który dotyka również środowiska badawcze, atakowani są również autorzy publikacji, w tym w zamieszczanych w Biuletynach Koła Miłośników Dziejów Grudziądza. Popularnym i standardowym argumentem, używanym przez urzędników i naukowców akademickich jest brak recenzji zewnętrznej. Załączony naukowy aparat przypisów im nie wystarcza.

Podaję konkretny przykład artykułu w Roczniku Grudziądzkim, po recenzji redakcyjnej, który na etapie przygotowania do druku powinien być odrzucony. Jego Autor błędnie przeczytał źródło historyczne, konkretnie plan i z tego powodu wysunął fałszywą konkluzję.

Artykuł w zasobach Biblioteki Narodowej

https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma991026589839705066&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP

Janusz Bonczkowski, Plan ogrodów miasta Grudziądza z drugiej połowy XVII w. , Rocznik Grudziądzki T.20:2012, s.159 – 170.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/148162/edition/151015/content

W tym artykule rzucają się w oczy błędy merytoryczne i to o charakterze kardynalnym:

1. Tytuł artykułu sugeruje, że dotyczy to drugiej połowy XVII w. Analizowany plan jest z 1584 r., czyli z drugiej połowy XVI w., s. 159. Autor nie wyjaśnił, dlaczego zmienił datacje planu.
2. Na s. 160 Autor pomylił bramy. Ogrody były przy Bramie Bocznej, która jest po stronie wschodniej,
3. Na s. 168 Autor błędnie odczytał w punkcie pierwszym legendę. Tam jest informacja o drodze publicznej z bramy osiedla, (oppidum), zwanej Lassinen. Autor artykułu nie przeczytał stron świata na planie. Zaznaczona brama jest po stronie Oriens. Natomiast brama Lassinen, zwana też Kwidzyńską, jest po stronie Septentrio, czyli północnej.
4. Kolejna sprawa. Autor powinien wiedzieć, że przy Bramie Kwidzyńskiej niemożliwa była lokalizacja ogrodów, ponieważ jeszcze na planie katastralnym z 1772 r. była tam góra, porównywalna z Górą Zamkowa.

Ten przykład pokazuje, że zajmowane stanowisko, czy to na uczelni, czy w muzeum, czy w urzędzie  nie powinno być argumentem, że tylko ta opinia jest miarodajna.

Po tej prezentacji nasuwa się wniosek, że Koło Miłośników Dziejów Grudziądza przez 40 lat uratowało badania historyczne miasta od stagnacji. Gdyby nie KMDG, mielibyśmy sytuację, gdzie w nieskończoność powielane byłyby informacje z Roczników Grudziądzkich, z lat 60, szczególnie tego z 1960 r.

Około 10 000 ogólnie odsłon na Forum  w tematyce dotyczącej Grudziądza świadczy, że przywracanie tego miasta polskiemu dziedzictwu kulturowemu ma sens i cieszy się zainteresowaniem.

Ok. 25 lat temu , z okazji wręczenia nagród laureatom Konkursu Historia Bliska, Profesor Henryk Samsonowicz na Zamku Królewskim w Warszawie powiedział:

Grudziądz to akademia historii, Grudziądz to epidemia historii.

Errata:

W tym punkcie wystąpił  błąd, przepraszam.

Jest: 

• Kronikarz Jan Długosz napisał, że św. Wojciech zaczął misję do Prus od przekroczenia Ossy i tu został uderzony wiosłem przez Prusa. Faktycznie , nad brzegiem „starej” Ossy zachowała się mała, wotywna kaplica o wymiarach ok. 5 m x 5 m pod misyjnym wezwaniem św. Wojciecha. W kościele parafialnym w Szembruku p.w. św. Bartłomieja, na terenie dawnej Pomezanii jest malowidło na sklepieniu przedstawiającego św. Wojciecha na tle panoramy Grudziądza.

Prawidłowo:

• Kronikarz Jan Długosz napisał, że św. Wojciech zaczął misję do Prus od przekroczenia Ossy i tu został uderzony wiosłem przez Prusa. Faktycznie , nad brzegiem „starej” Ossy zachowała się mała, wotywna kaplica o wymiarach ok. 5 m x 5 m pod misyjnym wezwaniem św. Michała Archanioła. W kościele parafialnym w Szembruku p.w. św. Bartłomieja, na terenie dawnej Pomezanii jest malowidło na sklepieniu przedstawiającego św. Wojciecha na tle panoramy Grudziądza.

W tym punkcie:

• ks. dr Władysław Łęga uważał 100 lat temu, że pierwszym kościołem parafialnym był kościół św. Jerzego na Rybakach. Zachowane dokumenty potwierdzają słuszność tej tezy.

Do istotnych potwierdzeń dawnych tez warto też wymienić pogląd ks. Stanisława Kujota, że Grudziądz faktycznie przejęli Krzyżacy w 1278 roku. W tym roku jeszcze lennikiem krzyżackim w Grudziądzu był polski rycerz Piotr z Grudziądza.

Wyjaśniona została przez KMDG zagadka, dlaczego rów doprowadzający wodę do miasta (Nowy Rów, Rów Hernmana) nie dochodził do murów Grudziądza. 

Wyjaśniona została zagadka dwóch herbów Grudziądza, występująca w dokumentach równocześnie.

Wyjaśniono, dlaczego w dokumentach i na planach obok siebie funkcjonowały określenia civitas i oppidum.

Wyjaśniono, dlaczego pionier badań historycznych Grudziądza Xaver Froelich nie mógł zrozumieć, dlaczego połowa Grudziądza w obrębie murów była własnością Kościoła. Wytłumaczył to sobie rzekomym fałszerstwem dokumentów w XVII w. Dokument króla Kazimierza Jagiellończyka z 1472 r. o łaźni wyjaśnił wszystko. Nie było fałszerstwa dokumentów. Król odziedziczył po Krzyżakach połowę zamku a pozostała część nazywała się ogólnie oppidum.

Wykazano, że określenie wodociąg Kopernika nie oznacza, że Mikołaj Kopernik zbudował wodociąg i zaprojektował Kanał Trynka. Jest to nazwa techniczna pompy wodnej ssąco - tłoczącej, którą w latach 30. XV w. powstała w Grudziądzu i była prototypem na skalę europejską.

Za wytrwałość w redagowaniu Biuletynów KMDG i odporność na negację ze strony środowisk akademickich i nie tylko należą się podziękowania i gratulacje Panu Januszowi Hinzowi. 

Osobiście przepraszam, że przez moją postawę badawczą, ukształtowaną w czasach studenckich na UMK oraz wierność Statutowi Polskiego Towarzystwa Historycznego, który obligatoryjnie, jako wieloletni prezes grudziądzkiego oddziału przestrzegałem, Kolega przeze mnie miał kłopoty.

Takie jest moje spojrzenie na czterdziestolecie działalności Koła Miłośników Dziejów Grudziądza.

Korekta 2

Jest:

Wykazano, że określenie wodociąg Kopernika nie oznacza, że Mikołaj Kopernik zbudował wodociąg i zaprojektował Kanał Trynka. Jest to nazwa techniczna pompy wodnej ssąco - tłoczącej, którą w latach 30. XV w. powstała w Grudziądzu i była prototypem na skalę europejską.

Poprawnie:

Wykazano, że określenie wodociąg Kopernika nie oznacza, że Mikołaj Kopernik zbudował wodociąg i zaprojektował Kanał Trynka. Jest to nazwa techniczna pompy wodnej ssąco - tłoczącej, którą w latach 30. XVI w. powstała w Grudziądzu i była prototypem na skalę europejską.

Warto przeczytać ten artykuł o Mikołaju Koperniku, jako ruromistrzu:

https://nbi.com.pl/content/uploads/assets/NBI-pdf/2006/2_5_2006/kopernik_06_5_12.pdf

Cytat z polecanego  artykułu napisanego 20 lat temu , który podsumowuje wszystko:

[...]Jest to o tyle godne podkreślenia, iż na
przełomie XV i XVI w. zaopatrzenie w wodę w dawnym Królestwie Polskim stało na
znacznie wyższym poziomie w porównaniu
z innymi krajami europejskimi. Pod wieloma względami był to niezaprzeczalnie
„złoty wiek wodociągarstwa polskiego” [3],
którego jedną z najjaśniejszych gwiazd pozostawał Mikołaj Kopernik jako niezastąpiony rurmistrz [...].

To jest też chluba w dorobku KMDG, że udowodniliśmy, iż faktycznie w Grudziądzu Mikołaj Kopernik skonstruował prototyp wodociągu na skale europejską, który funkcjonował do 1899 roku.

W tym roku mamy kolejną wyliczankę rzekomych 735 założenia miasta

https://grudziadz.pl/artykul/69/24592/735-urodziny-grudziadza-harmonogram

https://pomorska.pl/grudziadz-swietuje-735-urodziny-byla-parada-trwaja-jarmarki-z-atrakcjami-mamy-zdjecia/ar/c1p2-29108221#google_vignette

Początki Grudziądza jako miasta odmładza się o 50 lat.

Trzeba szanować stanowisko w tej sprawie jego dawnych rajców, którzy w 1664 roku przedłożyli urzędnikom królewskim dokument miejski z 1240 roku. O dokumencie z 1291 r. nawet nie wspomnieli.

https://kpbc.umk.pl/Content/218516/PDF/Biuletyn%20KMDG%202010%2038(267).pdf

Nawet data zmiany prawa lokacyjnego jest błędnie odczytana .

Poprawna data wg kalendarza rzymskiego to 18 lipca 1290 r.

https://kpbc.umk.pl/Content/225166/PDF/Biuletyn%20KMDG%202017%2020(517),%20Szajerka%20M.,%20Datacja%20przywileju%20lokacyjnego.pdf

Data 18 czerwca 1291 r. jest całkowicie fikcyjna.

Jest do dramat dla Grudziądza, ponieważ od umownie 1868 roku, publikacji Xavera Froelicha stosuja autocenzurę i swoje wyniki badań dopasowują do fikcyjnej daty założenia miasta Grudziądza przez Krzyżaków w 1291 r. Dosłownie jest to zaprzeczenie  historii średniowiecznego Grudziądza.

Do niej dopasowują:

1. Budowę kościoła św. Mikołaja rzekomo od 1286 r. Do tego nie rozróżniają, że kościół farny to nie to samo co parafialny. Farny , znaczy główny.
2. Nie uznaje się poglądu Profesora Michała Walickiego, że mury obronne w Grudziądzu są faktycznie najstarsze w Polsce, z 1 poł. XIII w.
3. Przemilcza się istnienie w Grudziądzu najstarszych zachowanych ceglanych mostów w Polsce, gdyż nie pasują do fikcyjnej daty założenia Grudziądza.
4. Przemilcza się liczne przykłady ceglanej architektury późnoromańskiej, gdyż nie pasują do gotyku, charakterystycznego dla stylu preferowanego przez Krzyżaków.
5. Przemilcza się istnie szkoły kolegiackiej, funkcjonującej na bazie uniwersytetu, założonego wg wówczas obowiązującego prawa przez biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana. Dla negacji tego faktu historycy podkładają argumentację prawną z 2 poł. XV w., kiedy to zakładano uniwersytety w miastach stołecznych. Zachowany plan kampusu szkolnego z XVIII w. i fragment jego dawnych pomieszczeń w stylu romańskim po stronie wschodniej obecnego Rynku do historyków nie przemawia. Na marginesie, na planie katastralnym 1772 r. jest to jedyna pierzeja, gdzie zaznaczono domy mieszkalne.

Co mamy po Krzyżakach, którzy tu byli faktycznie w latach 1278 – 1466, ( umownie do II pokoju toruńskiego).

1. Dobudowaną kaplicę na Zamku Wysokim w latach 90. XIII w. Dla rzekomego udokumentowania budowy zamku przez Krzyżaków już w XIX w. sfałszowano jej lokalizację w skrzydle mieszkalnym po stronie południowej. Podobnie jak w Pokrzywnie, Krzyżacy dobudowali kaplice do istniejącego juz zamku.
2. Zmodernizowali mury obronne, łącznie z mostem Bramy Toruńskiej.
3. Rozbudowali obiekty gospodarcze nad Wisłą i rzeką Ossą.

To jest ich dorobek w okresie ok. niecałych 200 lat w Grudziądzu.

Korekta w punkcie 5 dotyczy XIV w.

Przemilcza się istnie szkoły kolegiackiej, funkcjonującej na bazie uniwersytetu, założonego wg wówczas obowiązującego prawa przez biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana. Dla negacji tego faktu historycy podkładają argumentację prawną z 2 poł. XIV w., kiedy to zakładano uniwersytety w miastach stołecznych.

Tak samo na temat lokacji Grudziądza wypowiadałem się w maju 2015 roku. To jest taka pigułka argumentacji za lokacją wcześniejszą, o ok. 50 lat.

https://grudziadz.naszemiasto.pl/idelany-plan-sredniowiecznego-grudziadza/ar/c1-3394612#google_vignette

Natomiast tu na Forum uzasadniałem to stanowisko badawcze wielokrotnie i bardzo szczegółowo.

Pisząc o nieuznawaniu Grudziądza, jako miasta już w 1240 r., odrzucanie stanowiska rajców miejskich z 1664 r. , że mieli dokument miejski z 1240 r. trzeba przypomnieć postawę wielu badaczy, którzy bez skrupułów akceptowali falsyfikat mogileński.

https://serock.pl/1124-serock-nasz-eksponat-1

Z pomocą sfałszowanego dokumentu udowadniano przez dziesięciolecia, że Grudziądz na kartach historii pojawił się w 1065 r. Przecież Grudziądz nie jest w pobliżu Sierpca i Nasielska.

Gdy ostatecznie udowodniono, że dotyczy to Gruduska, nie uznaje się stanowiska rajców grudziądzkich z 1664 r., co do prawnego istnienia miasta w 1240 r. i przypisuje się założenie miasta Grudziądza Krzyżakom 50 lat później.

Uważam, że ta zachowawcza postawa badawcza ma związek z  tym, by nie degradować lokacji Chełmna i Torunia na obecnym miejscu. Dokument miejski z 1240 roku, okazany przez rajców, wykazuje , że Grudziądz, jako miasto jest  o ok. 10 lat starsze od Torunia Chełmna.

Wątpliwości co do Starego Miasta Torunia jeszcze bardziej się pogłębiają, czy faktycznie taka przeprowadzka miała miejsce. Dlaczego na pieczęciach Starego Miasta Torunia w XIII w. nie było słowa civitas? Odkrycia w Starym Toruniu taka translokacje między pierwszą a druga lokacją stawiają pod znakiem zapytania.

https://pamiecpolski.archiwa.gov.pl/przywilej-chelminski/

Najstarszymi miastami na Ziemi Chełmżyńskiej/Chełmińskiej w świetle przekazów historycznych były Grudziądz i Chełmża a nie Chełmno i Toruń.

Ustrój Grudziądza w świetle pieczęci miejskiej z 1693 roku

W trakcie pisania artykułów o architekturze kościoła św. Mikołaja razem z Kolegą Przemysławem Szachnitowskim[1] i poszukiwaniu niedostrzeżonych wcześniej elementów standardowego klasztoru cysterskiego w Grudziądzu zwróciliśmy szczególną też uwagę na Bramę Klasztorną. Była ona do 1 połowy XVII w. charakterystycznym elementem zamku

kanoników chełmińskich, [umownie zamku średniego]. Nadal jest widziana od strony dziedzińca ratusza najwyższą brama o charakterze obronnym w dawnym średniowiecznym Grudziądzu.

[1] Kolega jest licencjonowanym przewodnikiem PTTK na Pomorze Zachodnie.

Pełen tekst w załączniku, w zapisie PDF