Katalonia - Calafell - zamek romański z XI w.

Romański zamek w Calafell (Castell de Calafell), zwany też Zamkiem Świętego Krzyża (Castell de la Santa Creu) od wezwania kościoła na zamku, góruje nad starówką miejscowości, ok. 1,5 km od wybrzeża morskiego Katalonii, na którym znajdują się nadmorskie dzielnice turystyczne i stacja kolejowa na trasie Barcelona - Tarragona.

Pierwsza wzmianka źródłowa o miejscowości Calafell pochodzi z 999 r. Pierwsze konstrukcje z materiałów nietrwałych (drewno, glina) na wzgórzu zamkowym wzniesiono w X w. Były to proste fortyfikacje drewniano-gliniane i równie proste chaty. Wzniesiono też trzypietrową wieżę obronną obok studni oraz wykuto w skale liczne studnie i rezerwuary wody oraz silosy do przechowywania ziarna. Miejsce było strategicznie położone na pograniczu ziem muzułmańskiego Kalifatu Kordoby i chrześcijańskich terytoriów hrabiów Barcelony, na skalistym wzgórzu górującym nad okolicą. Był to typowy zamek pograniczny, z wieżą otoczoną fosą i kościołem w pobliżu (pierwszy kościół był też drewniano-gliniany).

Konstrukcje murowane wzniesiono w XI w.

Na północno-wschodnim krańcu wzgórza w 2 poł. XI w. powstał, w miejscu drewnianego poprzednika, zachowany do dziś murowany wczesnoromański kościół Santa Creu (opisany przeze mnie tutaj tutaj), ufortyfikowany w formie zameczku (absyda główna była jednocześnie basztą).

Na południowo-zachodnim krańcu wzgórza wzniesiono natomiast niewielki romański, wieloboczny zamek z basztą i "zygzakowatym" murem z występami (półbasztami). Przestrzeń pomiędzy oboma członami pozostawała otwarta i była zabudowana drewnianymi domami. Pierwsza wzmianka o zamku Calafell pochodzi z dokumentu z 1037 r. Część południowo-wschodnia była rozbudowywana do XIII w. Romański zamek wzniesiono z dość nieregularnych ciosów układanych w rzędy. Miejscami zastosowano wątek opus spicatum ("w jodełkę"). Z okresu romańskiego zachowało się kilka prostokątnych strzelnic w murach (poniżej gotyckiej rozbudowy murów).

Pod koniec XIII w. wzniesiono też, zachowaną do dziś murowaną cysternę przesklepioną kolebkowo. Z pozostałych zabudowań przetrwały głównie studnie, silosy, fundamenty i dolne partie murów oraz tarasy i schody wykute w skale.

Pod koniec XIV w. oba człony założenia - kościelny i świecki - połączono gotyckimi murami obwodowymi z półokrągłą basztą w odcinku północnym. W odcinku południowym znajdowała się (nie zachowana) brama w układzie "na zakładkę" (z zygzakowaym podejściem). W ten sposób fortyfikacje objęły całe wzgórze zamkowe. Nadbudowano też romańskie partie założenia dodając nowe blanki i strzelnice kluczowe (przystosowane już do broni palnej) na wyższym poziomie niż romańskie.

W 1641 r. zamek, w wyniku działań wojennych i "odwetowych" został zniszczony - wyburzono spore partie muru północnego i południowego by zniweczyć jego funkcję militarną. Po wojnie jednak zamek odbudowano - obie wyrwy naprawiono nowym murem, przesuwając go jednak na zewnątrz (na ile pozwalał profil skały) - powstały dwa płaskie "bastiony" (północny i południowy) o szerokich płaszczyznach frontowych i zaokrąglonych bokach.

Obecnie z zamku zachowały się dobrze mury obwodowe, kościół i cysterna, a także gmatwanina tarasów, schodów wykutych w skale, niskich murów zabudowań, studni, fundamentów itp. w jego wnętrzu.

Obiekt jest udostępniony (wejście biletowane) i zagospodarowany turystycznie - wykonano metalowe kładki, chodniki i schody umożliwiające zwiedzanie całego obszaru, w tym dach kościoła i liczne punkty widokowe, wiele tablic opisowych w języku katalońskim, hiszpańskim i angielskim, a nawet drobne rekonstrukcje obrońców i ich broni. Dostępne jest też wnętrze romańskiego kościoła i cysterny. Miejsce jest bardzo zadbane i dostarcza pięknych widoków na starówkę Calafell, okoliczne zalesione wzgórza i Morze Śródziemne w tle...

Moje zdjęcia z września 2023 r.

Plan wg tablicy informacyjnej:

Naniesione przeze mnie rozwarstnienie chronologicne murów na podstawie dostępnych mi opisów:

Widoki zamku od strony wybrzeża:

cdn.