Katalonia - Calafell - kościół zamkowy Santa Creu XI w.

Miejscowość Calafell leży na wybrzeżu Katalonii pomiędzy Barceloną i Tarragoną. Kościół Santa Creu (Świętego Krzyża) jest integralną częścią romańskiego zamku (opiszę go w oddzielnym temacie) górującego nad średniowieczną częścią Calafell leżącą ok. 1,5 km wgłąb wybrzeża (ochrona przed piratami). Zajmuje północny, najwyższy skraj wzgórza zamkowego, a jego północna ściana, absyda wschodnia i połowa absydy południowej stanowią część obwodu murów zamkowych (kościół nie jest dokładnie orientowany, lecz jego oś ma kierunek północny-wchód - południowy-zachód, co zapewne wynika z konfiguracji terenu, zatem w rzeczywistości wymienione części integralne z murem zamku to: ściana północno-zachodnia, absyda północno-wschodnia - główna oraz absyda południowo-wschodnia, ale dla uproszczenia w dalszej części używam "zgeneralizowanych, standardowych" kierunków jak dla kościoła orientowanego).

Lokalizacja na skraju stromego, skalistego wzgórza i włączenie w mury zamkowe tworzą bardzo malownicze położenie kościoła.

Wczesnoromański kościół Santa Creu del Castell de Calafell powstał w XI w. Wg Enciclopedia Catalana - w drugiej jego połowie (co jest bardziej uzasadnione detalami), a wg tablic informacyjnych na miejscu - w pierwszej połowie (ale generalnie można zauważyć tendencję do "postarzania" o pół lub cały wiek jego poszczególnych części na różnych tablicach informacyjnych w kościele i na zamku). Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 1189 r., choć Calafell występuje od 999 r., a zamek od 1037 r. Obiekt pełnił funkcję kościoła parafialnego Calafell od 1280 do 1806 r., kiedy to wybudowano nowy kościół w mieście u podnóża zamku. W XVII w. kościół był ośrodkiem kultu Matki Boskiej Jaskiniowej ("Dziewicy Jaskiniowej" - Virgen de la Cueva), wyobrażonej przez romańską figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus. Później, do 1937 r. był kaplicą cmentarną (teren zniszczonego zamku pełnił wówczas funkcję cmentarza Calafell). Od 1937 do 1959 r. zamek i cmentarz stały opuszczone. W latach 1960-1986 cmentarz przeniesiono i rekonstruowano zamek.

Pierwotny budynek kościoła z XI w. wzniesiono z małych, miejscami nieregularnych ciosów układanych w rzędach, z większymi ciosami w narożnikach, z tynkowanymi i rytymi spoinami, natomiast detale architektoniczne, w tym sklepienie i jego gurty - ze starannie wygładzonych ciosów. Składał się on z: pojedynczej prostokątnej nawy nakrytej sklepieniem kolebkowym wzmocnionym 2 poprzecznymi gurtami (jeden pas w środku sklepienia i jeden przy ścianie zachodniej), półkolistej absydy przesklepionej konchą (półkopułą), z 3 romańskimi oknami i nieco podwyższoną posadzką, pod którą dolną część absydy zajmuje mała sklepiona krypta (spłaszczone, nieregularne sklepienie konchowo-kolebkowe). Na zewnątrz absyda jest ozdobiona "w typie lombardzkim": płaskie lizeny połączone u góry fryzem "lombardzkim" (arkadkowym) tworzą wraz z cokołem 3 pola absydy, każda z oknem w centrum. Środkowe okno absydy zachowało swoje rozglifione ościeża z obu stron, okna boczne - tylko od wewnątrz, gdyż z powodu "militarnej" funkcji pogrubionego muru na zewnątrz przybrały kształt szczelinowaty.

W absydzie zachowały się fragmenty malowideł romańskich z XII w., konserwowane w 1990 r., zaś w krypcie fragmenty malowideł gotyckich.

W XIV-XV w. kościół rozbudowano (wg tablic informacyjnych w kościele - w XIII w.) - od południa dostawiono drugą nawę przekrytą sklepieniem kolebkowym (z początku XVII w., ze śladami średniowiecznego skl. krzyżowego), a południową ścianę pierwotnego kościoła - obecnie mur międzynawowy - przepruto wielką arkadą na gurcie, łączącą obie nawy prawie na całej długości. W części wschodniej dodano drugą absydę (kaplicę) prostopadłą do głównej, skierowaną na południe (wg informacji w kościele - w XIV w.). Absyda ta, od środka półkolista (choć nieregularnie) i zasklepiona konchą, od zewnątrz, ze względu na przebieg muru obronnego zamku, ma kształt niemal trójkątny. W południowej ścianie nowej, południowej nawy znajduje się duży półkolisty portal - mocno zniszczony i częściowo rekonstruowany, na lewo i powyżej niego - okno mające od środka profil szczelinowy (restaurowany) zaś od zewnątrz formę dużego okulusa, a w kierunku zachodnim kolejne okno szczelinowe.

Na jeszcze późniejszym etapie, ale jeszcze w średniowieczu, (wg tablicy informacyjnej - w XIV w., ale być może faktycznie w XV w. lub później) przedłużono nieznacznie zachodnią część kościoła dostawiając do obu naw rodzaj krótkiego przedsionka zamkniętego od zewnątrz ślepą ścianą. Połączono go z obiema nawami za pomocą arkad - arkada zachodnia od strony pierwotnej nawy zniszczyła ją prawie całkowicie - pozostał tylko fragment pierwotnej ściany pod sklepieniem ponad arkadą, z pierwotnym szczelinowym okienkiem zachodnim.

Do rozbudowy i modyfikacji pierwotnego kościoła należą też: podwyższenie murów absydy z dodaniem krenelażu i przekształcenie jej w basztę obronną zamku (śreniowiecze); budowa małej otwartej dzwonnicy na 2 dzwony ponad łukiem tęczowym pierwotnego kościoła (XVI-XVII w.) oraz budowa w XVII w. tzw. Comunidoru na dachu nad sklepieniem nawy. Comunidor ("miejsce zaklinania") to bardzo ciekawy obiekt (głównie w Katalonii) w formie pawilonu otwartego na 4 strony świata. Powstał w odpowiedzi na "potrzebę zwalczania czarownic i obrony przed ich czarami". Służył też do "obrony przed złą pogodą" - burzami, piorunami, ulewami itp. Odprawiano tu stosowne modlitwy... Bardzo ciekawe socjologicznie "urządzenie"...

Wewnątrz świątyni zachowała się cylindryczna, pozbawiona ozdób chrzcielnica i kilka innych detali, m.in. kopia romańskiej rzeźby madonny z XII w. czczona w kościele jako "Dziewica Jaskiniowa" ("Virgen de la Cueva", oryginał spłonął w czasie wojny domowej w Hiszpanii). Pod posadzką groby wykute w skale z XI-XII w., niektóre wcześniejsze niż kościół, częściowo widoczne pod przeszkleniami podłogi.

W latach 1982-84 na zamku i w kościele przeprowadzono wykopaliska archeologiczne, a następnie go odrestaurowano. Obecnie obszar jest udostępniony i zagospodarowany turystycznie (kasa biletowa, pomosty, kładki, infrastruktura, tablice objaśniające itp.).

Moje zdjęcia z września 2023 r.

Tablica we wnętrzu kościoła (datowanie nieco zbyt wczesne):

Tablica pod zamkiem:

Jw. Kościół na tle zamku:

Od północy

Od wschodu, absyda główna (XI w.):

Od południa (absyda boczna XIII-XIV-XV w.):

Widok z wybrzeża

boczna absyda południowa od południowego zachodu:

Od zachodu:

Południowa ściana kościoła (dobudowana w XIII-XIV-XV w.) z portalem i 2 oknami - widok z wnętrza zamku:

Portal i okno

Pierwotny kościół wczesnoromański z XI w.:

Wczesnoromańska absyda główna (wschodnia) z XI w. i jej "lombardzkie" dekoracje:

Północno-wschodnie okno absydy:

Centralne wschodnie okno absydy:

Południowo-wschodnie okno absydy - częściowo skryte w masywnym murze obronnym zamku:

Lizeny i arkadkowe fryzy lombardzkie absydy:

Dach absydy wschodniej zamienionej na basztę zamku:

Dach absydy południowej - również baszta zamkowa:

Dzwonnica ponad łukiem tęczowym (XVI-XVII w.):

El Comunidor - "Zaklinacz" czarów i złej pogody, XVII w., na dachu kościoła ponad sklepieniem nawy głównej: