Katalonia - Calafell - mury Cytadeli Iberyjskiej, IV w. p.n.e.

Cytadela iberyjska w Calafell (stanowisko archeologiczne zwane "Alorda Park", "Poblat Iberic de les Toixoneres", "Las Toixoneras", a obecnie najczęściej "Ciutadella Iberica de Calafell") jest pierwszym na Półwyspie Iberyjskim stanowiskiem archeologicznym zrekonstruowanym technikami archeologii eksperymentalnej na podstawach naukowych i na oryginalnych pozostałościach (in situ). Stanowi świetny przykład rekonstrukcji archeologicznej i muzeografii dydaktycznej. Cytadela została odkopana w 1980 r. W latach 1992-94 powstał projekt rekonstrukcji odkrytej części stanowiska (Joan Santacana), realizowany do dziś przez zespół naukowców z Uniwersystetu w Barcelonie, z Grupy Badawczej Archeologii Klasycznej, Protohistorycznej i Egipskiej oraz Grupy Dydaktyki Dziedzictwa. Kierownikiem naukowym projektu jest profesor Joan Sanmarti, specjalizujący się w protohistorii zachodniej części Morza Śródziemnego, szczególnie plemion iberyjskich. Od 2007 r. Cytadela Iberyjska jest częścią europejskiej sieci EXARC, a od początku stanowi część Szlaku Iberyjskiego promowanego przez Muzeum Archeologiczne Katalonii.

Odkryta część Cytadeli zajmuje ok. 3000 m2. Cytadela leżała w strategicznym miejscu, na końcu płaskiego półwyspu wystającego nieznacznie ponad zabagnionymi terenami nadmorskimi (obecnie osuszonymi i zabudowanymi), w niewielkiej odległości od wybrzeża Morza Śródziemnego. Obecnie stanowi ona rezerwat archeologiczno-architektoniczny, udostępniony do zwiedzania (kasa biletowa), położony w odległości ok. 280 m od morza, pomiędzy linią kolejową a drogą ekspresową C-32, obok osiedla mieszkaniowego Alorda Park. Wejście na teren Cytadeli jest od strony drogi C-32 (parking).

Iberyjskie plemię Kosetanów (lud, który rozwinął własne pismo i wybijał monety) zbudowało tu pierwszą osadę na początku VI w. p.n.e. Skaładała się ona z wydłużonych domów rozmieszczonych promieniście i przylegających do siebie. Zewnętrzne ściany domów tworzyły ciągły mur obronny. Z tego okresu pozostały dolne części odcinka obronnego muru zewnętrznego, fragmenty murów domów oraz fundamenty bramy (zrekonstruowane) zamurowanej w V w. p.n.e.

W drugiej połowie lub pod koniec V w. p.n.e. cytadela została przebudowana. Prawdopodobnie ze wzgledów bezpieczeństwa zmniejszono jej obwód. Wybudowano solidny mur obronny wzmocniony dwiema dużymi basztami (w odsłoniętej części cytadeli) - centralną basztą północną i narożną, bliźnią basztą narożną północno-wschodnią (bliźnia, bo w przyziemiu miała dwa przyległe pomieszczenia i dwa wejścia), w niższej części zbudowany z nieobrobionych kamieni łączonych gliną, górne partie uzupełniono nadmurowaniem z suszonej gliny zmieszanej z materiałem roślinnym. Wykorzystano też niektóre partie muru z VI w. - zamurowano jednak bramę północną. W jej miejsce wzniesiono nową bramę przy baszcie narożnej NE. Detale - otwory okienne i bramne - wykonano z belek drewanianych. Mur był zwieńczony krenelażem z półkoliście zakończonych glinianych blank. W podobnej technice wykonano domy cytadeli. Niektóre wejścia i wnętrza podpierały drewniane "kolumny" oparte na kamiennych bazach. Obecna rekonstrukcja murów cytadeli odpowiada właśnie fazie z 2 poł. V w. p.n.e. Zachowały się w oryginale niskie partie kamiennych murów (oddzielone wyraźną czerwoną warstwą od partii zrekonstruowanych), bazy drewnianych kolumn, kanały odwadniające, brukowane ulice itd. Rekonstrukcję górnych, glinianych partii murów obronnych i budynków oparto na analizie innych pozostałości osiedli iberyjskich w Hiszpanii oraz na analogiach. Analogie te, bazujące na obecnie akceptowanej teorii, że plemiona iberyjskie (przedrzymska ludność Hiszpanii i Portugalii) pochodziły z północnej Afryki (dzisiejsze Maroko, Algieria, Tunezja), z terenów zajmowanych w czasach historycznych przez Berberów - semicką ludność tworzącą starożytną warstwę osadniczą przed podbojem arabskim. Analogie czerpano z zachowanego do dziś, tradycyjnego kamienno-glinianego budownictwa Berberów, sięgającego swymi korzeniami epoki przedrzymskiej.

Pod koniec IV i na poczatku III w. p.n.e. dokonano kolejnych modyfikacji. Zamurowano bramę przy baszcie narożnej NE, a dalej na wschód, w III w. p.n.e. wzniesiono nową główną bramę (zrekonstruowaną), zaopatrzoną w kanał odpływowy. Z bramy tej prowadziła, zachowana kamienna droga, skręcająca ostro na południe, prowadząca ku wybrzeżu morskiemu. Wzniesiono lub przebudowano też wiele domów we wnętrzu cytadeli.

Kres cytadeli przyniosła aktywność Rzymian w Hiszpanii w okresie Drugiej Wojny Punickiej (218-201 p.n.e.), gdy konsul Katon Starszy stłumił powszeche powstanie plemion iberyjskich. Symbolem tych czasów w Cytadeli jest rekonstrukcja drewnianej, rzymskiej wieży oblężniczej, dostawiona do wieży narożnej północno-wschodniej.

Później Cytadela uległa wyludnieniu. W II w. p.n.e. we wschodniej części jej obszaru powstała rzymska willa patrycjuszowska. Była to ostatnia aktywność budowlana na tym stanowisku...

Bardzo "dydaktyczny" obiekt, pozwalający wyobrazić sobie jak wyglądały mury obronne i domy osiedli Iberów przed przybyciem Rzymian do Hiszpanii...

Moje zdjęcia z wrzesnia 2023 r.

Mury od zewnątrz:

Oryginalne partie murów oddzielone czerwoną warstwą od rekonstrukcji:

Fosa przed murem z V w. p.n.e.