Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska
Forum miłośników średniowiecznych fortyfikacji (zał. 05 Lis 2007)
Nawiązując jeszcze do planu katastralnego z 1772 r. , po stronie północnej, (za Bramą Łasińską), są zaznaczone trzy góry: Schlss Berg, Berg, Berg oraz bagno (Fauleβes Wasser). Lessesches Thor und Gasse jest przed wąwozem, patrząc od środka.
Faktycznie góra przed tą bramą na panoramie szwedzkiej, wykonanej ok. 100 lat wcześniej odpowiada prawdzie.
Atlas […], karta nr 4.
Zapewne w tym miejscu była średniowieczna cegielnia, gdzie wyrabiano cegły , m.in. do budowy zamku. Bagno może być pozostałością miejsca, gdzie gaszono wapno. Do tego bagna niewątpliwie spływały ścieki z gdaniska wschodniego, widocznego na panoramie z 1656 r.
Dla przypomnienia o tym zagadnieniu wspomniałem w Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, nr 13:2019
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/227552/edition/226549/content
Przypomina to sytuację z Kamieńca Podolskiego, gdzie wyrobisko kamieniołomu przyczyniło sie do obronności miasta.
https://www.podrozepoeuropie.pl/kamieniec-podolski-zwiedzanie/
W Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, nr 30:2016 jest moja podpowiedź do analizy planu katastralnego z 1772 r.
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/222690/edition/221343/content
Oświadczenie biskupa Dantyszka , ustalenia kartografa Henenbergera wskazują na bezsprzeczny fakt. Biskup misyjny Prus św. Chrystian nie przekazał Ziemi Chełmińskiej Krzyżakom razem z Grudziądzem. Później też Grudziądz nie należał do diecezji chełmińskiej. Był w diecezji pomezańskiej.
Od 1868 r. badacze nie zauważyli, że analizują fikcyjne miniaturowe miasto na terenie Ziemi Chełmińskiej.
Analiza powinna dotyczyć miasta w pruskiej Pomezanii, przy granicy z Ziemią Chełmińską.
Przypuszczalnie badacze akademiccy w latach 90. XX w. zorientowali się w tej pomyłce i badania genezy Grudziądza zostały oficjalnie zamrożone. Naukowcy nie zgadzający się z taką postawą byli szykanowani, łącznie z zakazem badań Grudziądza średniowiecznego. Pośmiertnie w periodykach naukowych ich dorobek badawczy starano się umniejszyć.
W XXI w. wykonano na ogromną skalę kwerendę kartograficzną. Bez tej kwerendy nie bylibyśmy w stanie z Kolegą Przemysławem Szachnitowskim np. ustalić lokalizacji kościoła katedralnego biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana.
Do poprzednich postów dodaję jeszcze transkrypcję planu katastralnego z 1772 r., wykonaną w 2 poł. XX w.
Warto ten plan przeczytać, przekonać się ile na tym obszarze było posesji z domami mieszkalnymi, oznaczonymi od frontu trójkątem z kwadracikiem w środku.
Po przeczytaniu planu skonfrontować tę pozyskaną przez siebie wiedzę z makietą Grudziądza w Muzeum i zastanowić się gdzie jest to miasto z gęsto zabudowanymi kamienicami mieszczańskimi?
Artykuł o odnowieniu makiety z 2005 r.
https://pomorska.pl/miasto-w-miniaturze/ar/c3-6760325
Mamy tu niewątpliwie do czynienia ze zderzeniem faktu z mitem.
Powrót do zagadnień architektonicznych - dodatkowe świadectwo stylu romańskiego na ścianie szczytowej wschodnie kościoła św. Mikołaja
20.02. 26 Marcin600 napisał odnośnie biforium w Kołbaczu:
https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/zach-pom/kolbacz-3/#post-17185
20/02/2026 2:51 am
Rzadko wspominane romańskie biforium (a jest ich przecież tak mało w Polsce!) doświetlające poddasze przytranseptowej kaplicy północno-wschodniej. Ocalało w oryginalnej formie wśród późniejszych przeróbek kaplic... Zwieńczenie biforium tworzą dwie kształtki ceramiczne (znak nadchodzącej nowej epoki!) w których odciśnięto półkoliste łuki arkadkowe. Ok. 1210 lub 1210-1247 r.
Też nie analizowałem, przeoczyłem biforia w stylu romańskim na wschodnim szczycie kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu. Jak wynika z informacji na słupie fundacyjnym w południowo – wschodniej części kościoła, kościół zapewne konsekrowano w roku 1238 .
Klasztory z cegieł w Oliwie, Kołbaczu i Grudziądzu były budowane w tym samym okresie, czyli 1 poł. XIII w. Tylko klasztor w Grudziądzu, z powodu śmierci fundatora, biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana i zawirowań politycznych po 1245 r. nie służył cystersom.
Na archiwalnych zdjęciach ładnie widać te romańskie biforia. Zachowały się do naszych czasów.
https://www.bazylika-grudziadz.pl/galeria/3
Z punktu widzenia współczesnej wiedzy architektonicznej w trzeciej dekadzie XXI w. podany rys architektoniczny kościoła jest przestarzały. Jest on na poziomie wiedzy z przełomu XIX/XX w.
https://www.bazylika-grudziadz.pl/historia
Trzeba z uporem powtarzać, że już pierwsze zdania zawierają fałszywe informacje.
Kościół parafialny p.w. św. Mikołaja należy do najstarszych kościołów ziemi chełmińskiej. Data jego erekcji nie jest znana. Parafia wg tradycji, założona została jeszcze w XI wieku. Grudziądzką farę nazwano z czasem "matką" kościołów grudziądzkich.
Historyczne zdjęcia grudziądzkiej fary
w galerii - kliknij tu.
Budowę obecnego kościoła - w miejsce drewnianego - rozpoczęto w 1286 roku i kontynuowano przez szereg lat. Do 1310 r. wzniesiono prezbiterium, a korpus nawowy i wieżę ukończono w drugiej połowie XIV wieku.
Dla przypomnienia informacje o słupie fundacyjnym:
BKMDG z 2024 r., s. 10- 12
Przemysław Szachnitowski, Marek Szajerka Średniowieczne freski w kościele św. Mikołaja w Grudziądzu z zapewne najstarszym malarskim wizerunkiem św. Chrystiana, cystersa, biskupa misyjnego Prus
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/283562/edition/280785/content
@marek-szajerka Podlinkowane zdjęcia kościoła św. Mikołaja są trochę niewyraźne, ale próbując dostrzec tutejsze biforia strychowe wydają się one być ostrołukowe (?). Czy ma Pan jakieś zbliżenia?
Strona północno-wschodnia. Zwieńczenie w formie trójkąta, zamiast łuku. Identycznie są wykonane okna w bramie na zamku w Pokrzywnie w stylu romańskim. Ten "gotycki" łuk został wykonany w latach 60. XX w. z betonu.
Identyczne okna są w bramie na zamku w Pokrzywnie, też zakończone trójkątnie. Portal "gotycki" bramy w Pokrzywnie wykonano z betonu w latach 60.XX w.
Na zdjęciu w poprzednim poscie na ścianie szczytowej przy wierzchołku widać otwór. To jest wylot komina, w formie równoramiennego krzyża. Zamurowany został ok. 20 lat temu. To jest pozostałość po dormitorium. Kominek jest obecnie nad koleba sklepienia na poddaszu kościoła.
Nie jest istotne w tej chwili czy ono było dokończone . Faktem jest, że było planowane. W przeciwieństwie do Kołbacza i Oliwy budowę klasztoru dla Cystersów w Grudziądzu przerwano w 1245 r. i nie dokończono.
Widać wyraźnie, że kościoły w Kołbaczu, Oliwie i Grudziądzu były pierwotnie wpisane w koło.
W Pokrzywnie nie byłem, ale te okienka bramy zamku górnego na zdjęciach czcibora z 2013 https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/id-postu/12680/ i Carrollusa z 2014 https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/id-postu/12681/ wg mnie wyglądają na wczesnogotyckie - mają wykrój otworu trójdzielny ostrołukowy wyrzeźbiony (lub kształtowany) w cagłach ułożonych daszkowato (co z daleka, od zewnątrz wygląda na trójkątny) - tak przynajmniej ja to widzę. I nie są biforiami. Układ cegieł wendyjski, ale ten układ "wkraczał" też śmiało we wczesny gotyk.
Okienko strychowe kościoła św. Mikołaja na zamieszczonym powyżej zdjęciu wygląda na biforium zwieńczone trójkątnymi przekryciami (o ile wewnątrz nie mają innego profilu - zdjęcie jest pod kątem i nie widać światła otworów - trzeba by sprawdzić, czy nie ma tam "głębiej" ostrołuków?). Układ cegieł wendyjski. Ciekawy jest też profil starszego szczytu widoczny pod późniejszym nadmurowaniem - wyraźnie o mniejszym kącie nachylenia, niż ten późniejszy powyżej. Zdaje się też, że widać tam pas cegieł wzdłuż krawędzi tego szczytu (na prawo od wieżyczki) - na większym zbliżeniu możnaby sprawdzić, czy nie ma tam mini-fryzu z kształtek w formie arkadek lub trójkatów, jak w Kołbaczu - ale na tej fotografii nie sposób tego dostrzec. Podsumowując, wg mnie: jeśli profile biforium są w świetle również trójkątne, a na krawędzi szczytu jest ozdobny pas z arkadek, byłyby to cechy stylistyczne jeszcze romańskie. Jeśli są profile ostrołukowe i brak fryzu - bardziej wczesnogotyckie lub przejściowe.
Pamiętajmy jednak, że granica stylów "późny romanizm - wczesny gotyk" jest nieco "akademicka", wymyślona w XIX w., umowna i często rozmyta, np. poprzez współwystępowanie w tym samym obiekcie detali "nowoczesnych", już gotyckich, z "przestarzałymi" - jeszcze romańskimi. To zupełnie naturalne i nikt w tamtych czasach nie wiedział, że oto buduje coś "w stylu romańskim" albo "w stylu gotyckim". To są nasze, współczesne podziały ułatwiające nam tylko orientację w ewolucji architektury, a kwalifikacja obiektu do tego czy innego stylu jest często arbitralna, umowna i bywa dyskusyjna... Miłośnicy romańszczyzny (do których i ja się zaliczam) mają przy tym wyraźną tendencję do kwalifikowania jako romańskie wszystkich obiektów, w których odnajdą choćby jeden detal "pasujący" do stylu romańskiego...😉
Jeszcze a propos "stylu przejściowego" podam 2 przykłady. 1. Kapitularz w klasztorze dominikanów w Krakowie (tzw. nowy) z lat 1260-90. Zachował fasadę od strony krużganka, a w niej typowo "romański" układ: 2 biforia po bokach portalu. Biforia mają wprawdzie łuki zaostrzone, ale w podwójnych arkadkach blend, a ich filarki mają profilowane ceglane "płaskie głowice" i generalnie - przynajmniej ja - chcę w nich widzieć obiekt późnoromański 😉 (do tego układ cegieł jest wendyjski). Nie pasuje do tylko do tych biforiów kamienny portal w środku - wyraźnie gotycki w stylu. Kiedyś nawet uwazano, że został "wsttawiony" później, ale okazło się, że jest integralną częścią pierwotnego projektu fasady... Więc jaki jest ten kapitularz? Dla mnie: bardzo, bardzo, bardzo późno romański 😆 , ale dla innych - wczesnogotycki...
2. przykład: kościół klasztorny franciszkanów w Krakowie i jego biforium strychowe w północnym ramieniu transeptu. Jest to biforium - więc typ okna "romański", ale ma profil ewidentnie wczesnogotycki - ostrołuki, brak głowicy słupka itd. (układ cegieł - wendyjski i jeszcze "romański" fryz arkadkowy przepleciony). Cały kościół w 1. fazie jest "zaliczany" do stylu (późno-) romańskiego, ale ten detal jest raczej gotycki... 😉
No i jeszcze same fryzy z przeplecionych arkadek - składają się z typowo romańskich półkolistych arkadek i wywodzą się z takich fryzów romańskich (arkadkowych), ale po "przepleceniu" tych arkadek powstał de facto rząd ostrołuków - detal przecież gotycki!
I jeszcze jedna uwaga: dopóki mamy do czynienia z w miarę kompletnie zachowanym obiektem, z licznymi detalami ozdobnymi i konstrukcyjnymi, wyznaczającymi jego "styl", dopóty możemy dywagować i rozważać do jakiego stylu (np. romańskiego czy gotyckiego) go zaliczyć. Możemy np. wziąć pod uwagę które elementy stylistyczne przeważają itd. Jak znamy datowanie - też możemy sie tym wspierać (pamietając jednak, że połowa XIII w. jest granicą czysto umowną - nie wprowdzono wtedy w Polsce dekretu o zmianie stylu obowiązującego budowniczych 😉 ).
Ale jeśli analizujemy tylko pozostałości budynków, obiekty zachowane fragmentarycznie - częściowo wyburzone lub mocno przebudowane, z tylko jednym czy dwoma zachowanymi detalami, albo konstrukcje "utylitarne", w których z zasady rzadko pojawia się jakiś detal ozdobny, to z analizą "stylu" trzeba być bardzo strożnym. Np. sam wątek cegieł nie świadczy o niczym. Jedyny zachowany detal, np. "romański" łuk półkolisty może być przypadkowo ocalały, podczas gdy przytłaczająca większość innych była "gotycka", więc nasze wnioskowanie może być obarczone dużym błędem.
Nie można też wpaść w "pętlę wnioskowania": obiekt zachował jakiś jeden, przypadkowy łuk półkolisty, więc datujemy go "przed poł. XIII w.", a skoro jest "sprzed poł. XIII w.", to w innych jego detalach widzimy formy romańskie (np. wątki ścian, fragmenty ościeży, sklepienia kolebkowe czy krzyżowe itd.).
Dodam np., że półkoliste portale były typowe dla piwnic krakowskich kamienic gotyckich, które w kondygnajach nadziemnych - widocznych i reprezentacyjnych - miały ostrołuki lub inne zwieńczenia typowo "gotyckie". (Niestaranny wątek kamienny nie pomaga). Gdybyśmy odkopali tylko taką piwnicę z portalem półkolistym, można by wyciagnąć mylny wniosek, że to obiekt romański, datować go zbyt wcześnie itd....
Zapewne w datacji zabytków wg wątków ceglanych największe szkody wyrządziła datacja toruńska wg J. Kohte, wprowadzona ok. 120 lat temu. Wg tej datacji obiekt z wątkiem wedyjskim to wiek XIII a gotykiem polskim do XIV w.
O J. Kohte
https://pl.wikipedia.org/wiki/Julius_Kohte
Negatywne skutki tej klasyfikacji wskazał równolegle z jej upowszechnieniem polski architekt Jan Sas – Zubrzycki
https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Sas-Zubrzycki
Link do książki J. Sasa - Zubrzyckiego
https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/edition/3264
Ze względu na bliskość z Toruniem najwcześniej zapewne stracił na tym Grudziądz. Nadwiślańskie spichrze „odmłodzono” o kilkaset lat. Podobnie z kościołem św. Mikołaja, początek budowy przesunięto o ok. 60 lat i prowadzono dedukcyjny początek budowy na rok 1288.
Co do stylów, jak najbardziej, nie było rewolucyjnego wprowadzenia gotyku a ewolucja od romanizmu do gotyku.
Ciekawostką kościoła św. Mikołaja, niedokończonej bazyliki jest w przekroju model krakowski. Ściany nawy głównej na poddaszu nie posiadają przypór. Jest tylko jedna zewnętrzna przypora arkadowa nad zakrystią.
Swój punkt widzenia na temat architektury, datacji kościoła św. Mikołaja przedstawiłem m.in. w postach na Forum od 10.09.2024:
https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/literatura/zamek-w-grudziadzu/strona/2/
Szkoda, że w książce wydanej na Politechnice Wrocławskiej pominięto analizę ściany szczytowej wschodniej od strony poddasza, na której jest kominek.
Nie przeanalizowano rozebranej górnej partii wieżyczki – klatki schodowej północno-wschodniej.
Z jednej strony wnikliwa analiza obiektu z wykorzystaniem najnowocześniejszej techniki komputerowej a z drugiej dopasowanie wyników do datacji ustalonej na przełomie XIX/XXw.
To, co interesuje Marcina600 w przypadku północnego biforium w tym kościele. Ono jest ślepe, nie oświetla poddasza. Strona południowa poddasza jest niedostępna.
W przypadku elementów architektury romańskiej w Grudziądzu, jest ich zbyt dużo, jak na obszar ok., 20 ha. Do tego w mieście lokowanym w 1291 r., wg oficjalnego poglądu.
W tych dwóch biuletynach już trzy lata temu wykonałem ewidencję elementów architektury romańskiej w Grudziądzu. W latach 2024 -25 poszerzyłem te informacje we współpracy z Kolegą Przemysławem Szachnitowskim. Szczegóły na bieżąco podawane na tym Portalu.
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/270875/edition/268500/content
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/270456/edition/267855/content
Dziękuję Marcinowi600 za zaangażowane włączenie się do dyskusji.
Korekta w drugim zdaniu, wkradła się literówka. Wg Kohte gotyk polski od XIV w., od budowy kościoła św. Jakuba w Toruniu.
W nawiązaniu do pokazanego przez Marcina600 fryzu arkadowego w Kołbaczu link do ekspozycji fryzu arkadowego w kościele św. Mikołaja w Grudziądzu. Pierwotnie fryz przy osobnych dachach nad nawami był widoczny na zewnątrz. Na zdjęciu strona północna. Strona południowa jest niedostępna. W całej okazałości fryzy były widoczne w 1945 r., gdy w wyniku działań wojennych kościół był częściowo zniszczony.
https://www.eurob.org/item/grudziadz_bazylika-pw-sw-mikolaja/?lang=pl
Odnośnie szerokości fryzów, po stronie północnej szerokość fryzów jest równa. Po stronie południowej fryz nad obecna kruchtą z XVI w. jest szerszy i ten po jej prawej stronie również. Odpowiada to wpisaniu kościoła w koło i pierwszej wersji w kształcie krzyża równoramiennego.
Prezentacja wykonana 22 lata temu dla potrzeb warsztatów dla nauczycieli historii w Grudziądzu. Wiele zagadnień udało się przez ten okres uściślić. Sam natomiast kierunek nowego spojrzenia na średniowieczny Grudziądz okazał się słuszny. Prezentacja pokazana w oryginalnej formie z 2004.
Pocysterski kościół św. Mikołaja w Grudziądzu ma coś, czego już nie ma w rozbudowanych w stylu gotyckim kościołach w Kołbaczu i Oliwie. W pobliżu baptysterium, obecnie część południowo-zachodnia nawy południowej, zachował się w formie szczątkowej westwerk, charakterystyczny dla kościołów romańskich. Tego westwerku nie zauważają nawet niektórzy przewodnicy PTTK w Grudziądzu.
Tylko w tej części kościoła, ponad posadzką widać kamienny fundament, jakby tam był basen chrzcielny.
Westwerk – definicja
https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/slownik/westwerk/
Określanie tego kościoła jako pocysterskiego nie jest nadużyciem. Z inicjatywy cystersa św. Chrystiana rozpoczęto jego budowę. Cystersi budowali go w latach ok. 1222 -1245
Święty mnich jest na filarze fundacyjnym razem ze św. Jadwigą Śląską, atrybut Świętej -szkatułka w formie kościoła.
https://swietajadwigaslaska.pl/zyciorys-swietej-jadwigi-slaskiej
Nie neguje się niedokończonego kościoła romańskiego w Starogrodzie, to dlaczego środowisko akademickie bojkotuje niedokończony z powodu zawirowań politycznych w 1 poł. XIII w. klasztor cysterski w Grudziądzu?
Wbrew oczywistym detalom architektonicznym z 1 poł. XIII w., wmawia się w literaturze przedmiotu, że kościół ten zasadniczo zbudowano w XIV w.
https://pl.aroundus.com/p/9223425-gora-swietego-wawrzynca
Tak jest postrzegana architektura romańska w Polsce. Mapa opublikowana w 2016 r. w zasadzie mówi wszystko.
https://www.historiaposzukaj.pl/wiedza,architektura,106,architektura_romanska_-_cechy_stylu.html
W nawiązaniu do postu Marcina 600 o ornamentach roślinnych na kapitelach:
w Grudziądzu , podczas badań archeologicznych na Górze Zamkowej w l. 2008 - 2009 znaleziono płytki posadzkowe m.in. ze wzorem pięciolistnej koniczynki.
Szkoda, że podczas wykopalisk uszkodzono lico niektórych płytek, nanosząc na nie numer identyfikacyjny artefaktu, jakby nie można było go nanieść w mniej widocznym miejscu.
Załącznik w Wordzie. Zdjęcia z wystawy w grudziądzkim Muzeum, z 2010 r.
W Grudziądzu, podobnie jak Kołbaczu, na Zamku Wysokim była rozeta. Jej fragment znaleziono podczas wykopalisk w l. 2008 - 2009.
Rozeta w Kołbaczu
https://parafiakolbacz.pl/rozeta-z-kolbacza-gotycki-klejnot-pomorza/
Dzięki panoramie Zamku Wysokiego z 1 poł. XVII wiadomo, że ta rozeta była na ścianie południowej kaplicy zamkowej. Zaznaczyłem ją strzałką.
Fundament wieży Klimek oraz technologia budowy fundamentów budowli romańskich na Pomorzu Zachodnim są podobne w świetle artykułu z 2025 r.
Konstrukcja fundamentów budowli romańskich na Pomorzu Zachodnim:
https://architektura.pomorze.pl/slownik/fundamentowanie?print
Konstrukcja fundamentu wieży Klimek w świetle badań archeologicznych dr. Antoniego J. Pawłowskiego z 2007 r.
Link do sprawozdania archeologicznego z 2007 r. na archiwalnej stronie Społecznego Komitetu Odbudowy Klimka
http://www.klimek.grudziadz.com.pl/
Sprawozdanie można znaleźć, zaczynając od informacji na czarnym pasku u góry:
Klimek i Zamek
Następnie ten fragment tekstu:
Badania archeologiczne na Górze Zamkowej
Pierwsze badania podstawy Klimka były prowadzone w l. 2006 - 2007 przez dr. Antoniego Pawłowskiego. Niestety, nie udało się wówczas wydatować dokładnie czasu powstania wieży, ale stały się one zalążkiem rozpoczętych w 2008 r. badań obejmujących już cały teren Góry Zamkowej i zmierzających do odsłonięcia i zbadania ruin zamku krzyżackiego.
Ostatni post: Zamek w Grudziądzu Nasz najnowszy członek: Etrosil Ostatnie wpisy Nieprzeczytane wpisy
