Kołbacz - kolumny z klasztoru w Muzeum Narodowym w Szczecinie

2. Kapitel z przedstawieniem "Posiłku mnichów"
Znaleziony w ruinach zamku w Szadzku, w zbiorach szczecińskich od 1883 r. Brak abakusa. Przedstawia 6 mnichów, ubranych w habity, podczas przygotowywania potrawy nad paleniskiem, usługiwania do stołu i spożywania posiłku. Na stole nakrytym pofałdowanym obrusem stoi dzban. Na obrus wspina się piesek. Scena przedstawia obyczaje kołbackich cystersów związane ze spożywaniem posiłków oparte o regułę św. Benedykta (zwyczaj czytania podczas posiłków). Cechy formalne i stylistyczne są analogiczne do "Czarciego kapitela". [na podst. K. Krasnodębskiej]

3. Kapitel z przedstawieniem "Czterech mnichów-atlantów"

Znaleziony w Kołbaczu, w ruinach pomieszczenia zapewne refektarza, w zbiorach szczecińskich od 1901 r. W narożnikach kapitela znajdują się płaskorzeźbione wizerunki 4 mnichów, ukazane frontalnie, w pozycji przykucniętej, stopami opierają się o dolny wałek, głowami podpierają abakus. Mnisi przedstawieni są w nałożonej na habit kukuli z długim kapturem (kukula to wierzchnie okrycie przysługujące pełnoprawnym mnichom, noszone podczas modlitw chórowych i w trakcie zebrań w kapitularzu), w postawie sprawiającej wrażenie dźwigania - pełnią funkcję atlantów (dźwigajacych sklepienie niebieskie). Na kolumnie podpierającej sklepienie (prawdopod. refektarza) staja sie istotną częścią architektury klasztoru, nawiązując do wizji św. Bernarda (światynia cysterska zbudowana z mnichów - lapides vivi). Mnisi w dłoniach trzymają szarfy oznaczające pisma odnoszące sie do przestrzegania reguły cysterskiej lub szerzej pism ewangelicznych. Tło kapitela pomiędzy postaciami mnichów opracowane jest gładko.[na podst. K. Krasnodębskiej]

4. Kapitel z przedstawieniem "Czterech apostołów"

Znaleziony w ruinach zamku w Szadzku (wraz z kapitelem nr 2), w zbiorach szczecińskich od 1883 r. Na osi każdego boku kapitela znajduje się półplastyczne, frontalne przedstawienie apostołów: Piotra, Pawła, Bartłomieja i Jakuba Starszego. Postaci trzymają atrybuty. W narożnikach głowicy, pomiędzy apostołami - dekoracyjnie ułożone liście palmetowe. [na podst. K. Krasnodębskiej]

@marcin600 

Dla porównania diabły z terakoty wmurowane w latach 90. XVIII w. w ścianę wschodnią wieży kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu. Zdjęcia 3 -10.

Obecnie mogę napisać, po porównaniu z Kołbaczem, że błędnie określiłem je jako znaki zodiaku. Widać diabły z ogonami.

@marek-szajerka Te terakotowe płyty w Grudziądzu faktycznie przywodzą na myśl elementy ceramiczne z kościoła św. Jakuba w Sandomierzu - zwłaszcza "smoki" z zakręconym ogonem wydają się podobnie wykonane (po wyciśnięciu kształtki dalsza obróbka plastyczna powierzchni ukośnymi nacięciami i "dołkowaniem"). W sparowanych postaciach (elementy fryzu?) te po prawej to chyba gryfy lub sfinksy (z głową w koronie)... Bardzo ładne i ciekawe!

Kapitele z motywami roślinnymi (5-8)

Moje zdjęcia - kwiecień 2024 r.

5. "Drzewa dębu"

Znaleziony na zamku w Nowogardzie, w zbiorach szczecińskich od 1890 r. Ze względu na kstałt i motyw dekoracyjny analogiczny do kapiteli kołbackich (kapitel nr 6) uważany za pochodzący z klasztoru w Kołbaczu. Gałęzie dębu są tu rozłożyste, a pionowa "gałąź" jest wyraźnie grubsza i ukorzeniona, co pozwala określić ją jako drzewo dębu. Pomiędzy bocznymi gałęziami pojedyncze lub podwójne żołędzie. Symbolika wiąże się z cechami dębu: stałością, stabilnością i wiecznością. [na podst. K. Krasnodębskiej]

6. "Gałązki dębu"

Znaleziony w ruinach klasztoru w Kołbaczu, w zbiorach szczecińskich od 1901 r. W narożach kapitela stoją pięciolistne gałązki dębu niektóre z żołędziami. Liście opracowane naturalistycznie, tło gładkie. Symbolika cech dębu: siła, wytrwałość i wieczność odnoszą się do mocy wiary chrześcijańskiej i życia wiecznego. Liczba pięciu liści na gałązce odnosi się zapewne do kulktu ran Chrystusa, którego głównym propagatorem był św. Bernard z Clairvaux. [na podst. K. Krasnodębskiej] Od siebie dodam, że mamy tu ciekawą adaptację do "realiów północy" - winną latorośl, akant itp. klasyczne, "południowe" motywy śródziemnomorskie zastąpił w Kołbaczu rodzimy "północny" dąb!

7. "Liście winorośli"
Znaleziony w ruinach klasztoru w Kołbaczu, w zbiorach szczecińskich od 1901 r. W narożnikach stojące na ogonku liście winorośli, na bokach splecione gałązki zakończone liśćmi o palmetowym kształcie zwróconymi do siebie - podobne liście w zwieńczeniu narożników. Tło gładkie. Symbolika: klasztor jako obraz rajskiego ogrodu, pięciodzielne liście winnej latorośli może też odnosić sie do kultu ran Chrystusa. [na podst. K. Krasnodębskiej]

8. "Falista wić roślinna"

Znaleziony w ruinach klasztoru w Kołbaczu, w zbiorach szczecińskich od 1901 r. Gładką powierzchnię kapitela oplata dookoła faliście ułożone, bujne, mięsiste pnącze, z którego wyrastają rozłożyste, spiczasto zakończone liście o palmetowym kształcie, akcentujące narożniki głowicy. [na podst. K. Krasnodębskiej]

Bazy i trzony kolumn (9-12)

Na wystawie w Muzeum Narodowym w Szczecinie prezentowane są również 4 oryginalne bazy kolumn i 4 trzony kolumn znalezione w ruinach opactwa w Kołbaczu. Ponieważ odpowiadają one stylem, materiałem i rozmiarami kołbackim kapitelom, na wystawie zestawiono je z kapitelami aranżując całe kolumny. Trzeba jednak pamietać, że:
- bazy, trzony i kapitele zostały odnalezione w ruinach klasztoru oddzielnie (a 3 kapitele nawet poza Kołbaczem) - nie odnaleziono w Kołbaczu żadnej "całej kolumny";
- ponieważ kapiteli jest 8, a baz i trzonów po 4 (w zbiorach MN ponoć są jeszcze kolejne bazy i kapitele), to na potrzeby ekspozycji kapiteli w muzeum dorobiono betonowe repliki 4 baz i 4 trzonów (plus 1/3 jednego z trzonów) - te repliki zaznaczyłem na zdjęciu literą R;
- zestawienie oryginalnych baz i kapiteli jest czysto arbitralne, dopuszczalne są inne warianty połączeń i nie należy ich traktować jako "kompletnych kolumn", gdyż jako całość mogły tak wyglądać, ale mogły też zupełnie inaczej...

Wszystkie 4 bazy i trzony zostały nalezione w ruinach klasztoru w Kołbaczu, a w zbiorach szczecińskich są od 1901 r. Wykonane z wapienia gotlandzkiego. Baza ze szponami (nr 9 w moim poście i na zdjęciu) różni się wyraźnie od pozostałych trzech, które są bardzo podobne do siebie. Dawniej uważano, że baza ze szponami należy do grupy I (późnoromańskiej) i jest starsza od pozostałych trzech, zalicznych do grupy II (wczesnogotyckiej). Obecnie panuje pogląd, że wszystkie powstały w tym samym gotlandzkim warsztacie i w tym samym czasie - w latach 1330-1340. Uznaje się je za stylistycznie jeszcze "późnoromańskie". Na podstawie zachowanych opisów okoliczności ich odnalezienia w ruinach klasztoru, można sądzić, że kolumny pierwotnie stały w kapitularzu oraz refektarzu klasztornym.

Opisy na podstawie tekstów Kingi Krasnodębskiej ("Misterium Światła. Sztuka średniowieczna na Pomorzu." Pod redakcją Kingi Krasnodębskiej. Muzeum Narodowe w Szczecinie, 2022)

Moje zdjęcia z 2024 r.

9. Baza ze szponami
Ma formę klasyczną, z dekoracją późnoromańską. Kwadratowa plinta, na niej dwa wałki (torusy) rozdzielone wklęską (trochilusem). Na szerokim dolnym wałku, w narożach ułożone są szpony (żabki) w formie liści akantu zawiniętych do góry. Grzegorz Chmielewski (1957) zaliczył tę bazę do typu I i datował na lata ok. 1260-1270. Jednocześnie jednak stwierdził, że wykonał ją warsztat gotlandzki stosujący formy o romańskiej genezie, analogiczne do kapiteli... Sposób opracowania i zbliżone wymiary świadczą, że baza mogła być wykonana razem z całym zespołem kapiteli i baz z Kołbacza w latach 1330-1340. Na bazie umieszczono trzon (9a) pochodzący z Kołbacza.

10. Baza nr 2
Zbudowana z plinty, wałków i wklęski z dekoracją o kształcie geometrycznym. Dolny, szeroki wałek obłożony jest w narożach trójkątnymi szponami, między którymi na bokach zostały wybrane półkola. Grzegorz Chmielewski (1957) zaliczył ją wraz z bazami nr 3 i 4, do typu II i uznał za późniejsze [niż baza nr 1], wykonane w stylistyce wczesnogotyckiej. Trzon (10a) pochodzący z Kołbacza jest częściowo restaurowany - oryginał zachowany do dwóch trzecich wysokości.

11. Baza nr 3
Analogiczna do bazy nr 2. Trzon oryginalny.

12. Baza nr 4
Analogiczna do bazy nr 2. Trzon oryginalny.

@marcin600 

Na Forum pokazaliśmy powiązania architektoniczne między Oliwą, Kołbaczem i Grudziądzem.

Wyłonił się obraz ceglanych budowli, powstałych prawie jednocześnie.

Prawie 30 lat temu mediewistka dr hab. Krystyna Zielińska – Melkowska prof. UMK wskazała uzasadnienie źródłowe tej analogii. Biskup misyjny Prus św. Chrystian pochodził zapewne z Pomorza Zachodniego.

Zapewne dokumentacja ikonograficzna zgromadzona na tym Forum oraz artykuł Profesor K. Zielińskiej – Melkowskiej doprowadziły do rozwiązania zagadki zaginionego klasztoru w Prusach.

Rozwiązanie zagadki zaginionego klasztoru cysterskiego nastąpiło poza gabinetami historyków na uniwersytetach, tylko na forum społecznościowym. W przypadku historyków z UMK, w swoich artykułach naukowych odnośnie średniowiecza przemilczają artykuły z Biuletynów Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, chociaż posiadają one naukowy aparat przypisów.

25 lat po śmierci Profesor Zielińskiej – Melkowskiej, Jej słowa na dwa tygodnie przed śmiercią, skierowane do mnie: Panie Marku, ja nie mogę zajmować się Grudziądzem, ale pan musi. Przypuszczam, że ten swoisty testament wypełniłem.

Istnienie klasztoru w Grudziądzu, nad Jeziorem Tuszewskim, zanikłym w XVI-XVII w. zostało udowodnione na bazie architektury, jak i źródeł pisanych.

Dla wyjaśnienia, otrzymała od swojego przełożonego zakaz zajmowania się tematyką średniowiecznego Grudziądza. To co ustaliła, nie pasowało do oficjalnego poglądu o krzyżackim rodowodzie Grudziądza. Nadal obowiązuje wyliczanka obchodów założenia miasta od 1291 r. a mamy już trzecią dekadę XXI w.

Przykład plakatu z ubiegłego roku:

https://jarmark.grudziadz.pl/

W załączniku fragment artykułu Profesor K. Zielińskiej – Melkowskiej o powiązaniach kołbacko – grudziądzkich i oliwskich w 1 poł. XIII w.