Kołbacz

Rzadko wspominane romańskie biforium (a jest ich przecież tak mało w Polsce!) doświetlające poddasze przytranseptowej kaplicy północno-wschodniej. Ocalało w oryginalnej formie wśród późniejszych przeróbek kaplic... Zwieńczenie biforium tworzą dwie kształtki ceramiczne (znak nadchodzącej nowej epoki!) w których odciśnięto półkoliste łuki arkadkowe. Ok. 1210 lub 1210-1247 r.

[moje zdjęcia z 2016 r.]

Portal północnego ramienia transeptu

Dobrze zachowany ceglany portal (obecne główne wejście do kościoła) jest umieszczony w lekko wysuniętym "domku portalowym". Z kształtek ceramicznych (formowanych cegieł) ułożono wałek obiegający ościeża i łuk, ozdobną archiwoltę oraz - co chyba najciekawsze - mini fryz arkadkowy w zwieńczeniu "domku portalowego" (górna część powyżej tego fryzu jest najwyraźniej rekonstruowana). To bardzo ciekawy i rzadki element w architekturze romańskiej na terenie Polski. Cegły fryzu mają odciśnięte wgłębione arkadki półkoliste - za wyjątkiem środkowej części fryzu, gdzie mają formę trójkątną...

[moje zdjęcia z 2016 r.]

domek portalowy:

górna część z wałkiem, ozdobna archiwoltą i mini-fryzem arkadkowym:

detale fryzu z arkadek półkolistych odciśnietych w cegłach:

(poniżej fragment archiwolty)

środkowa część fryzu z arkadkami trójkątnymi:

portal od strony wnętrza kościoła:

Portal południowego ramienia transeptu

Komunikował się z budynkiem klasztornym. Prosta forma, ale dobrze zachowany. Od strony wnętrza pozostał ozdobny wałek...

Pozostałe portale:

Dom Konwersów (1 poł. XIII w.), ściana wschodnia, dolny (zamurowany) - romański

Dom Konwersów ściana wschodnia, górny (częściowo zamurowany) - romański:

Dom Konwersów, ściana zachodnia (zamurowany) - prawdopodobnie wtórny (?):

Południowa nawa kościoła, portal zachodni (przy Domu Konwersów) - wczesnogotycki:

Nawa glówna kościoła, portal zachodni - gotycki:

Dom Opata (1300-1330, rozbud.), zamieniony na okno - gotycki:

Dodaję schematyczny plan rekonstrukcyjny założenia klasztornego cystersów i kościoła, wg Świechowskiego (1973)

Poniżej ten sam planik zmodyfikowany przeze mnie - to co faktycznie pozostało z kościoła (+ Dom Konwersów)

Mury romańskie zaznaczone na czarno.

Sklepienia w nawie głównej już nie istnieją (na planiku zaznaczone przerywaną linią) - wyburzono je, a wnętrze podzielono na kondygnacje drewnianymi stropami w ramach adaptacji nawy na spichlerz w czasach nowożytnych (sekularyzacja klasztoru nastąpiła już w 1535 r., gdy książę szczeciński Barnim XI zamienił go w rezydencję i siedzibę domeny książęcej - wydzielono część sakralną: prezbiterium i transept, które stały się kaplicą dworską i dzięki temu przetrwały najlepiej, oraz część gospodarczą w nawie, adaptowaną na spichlerz i mocno przebudowaną wewnątrz i stopniowo rozbieraną na zewnątrz (wyburzenie naw bocznych, zamurowanie arkad międzynawowych itd.).

Na planiku nie zaznaczono też gotyckich sklepień: krzyżowego we wschodnim przęśle przezbiterium oraz sześciodzielnego we wschodnim zamknięciu przezbiterium.

Krzyżowe sklepienie przęsła zachodniego prezbiterium (na planiku zaznaczone przerywaną linią), oparte od zachodu i wschodu na oryginalnych pasach i półkolumnach romańskich, ma dziś gotyckie żebra (takie, jak w przęśle wschodnim i zamknięciu), ale poza tym formę identyczną z oryginalnym sklepieniem romańskim.

Na planiku zaznaczono też jako pierwotne (romańskie), kwadratowe sklepienie krzyżowe w środkowym przęśle transeptu - ale ono już nie istnieje!, zastąpione gotyckim sklepieniem gwiaździstym, opartym jedynie na oryginalnych romańskich głowicach narożnych.

Z oryginalnych, romańskich sklepień kościoła przetrwały tylko 4 w ramionach transeptu - po dwa w północnym i południowym ramieniu, w formie sklepień kryżowo-żebrowych na planie wydłużonych prostokątów, a także prawdopodobnie dwa (?, widziałem tylko jedno) sklepienia krzyżowe kaplic północnych.

Zachowane sklepienia kościoła

Opis wg numeracji na planiku:

1 - Oryginalne, 2 romańskie sklepienia kryżowo-żebrowe północnego ramienia transeptu (plus romańkie półkolumny z głowicami trapezowatymi i zamurowane 2 okna romańskie w ścianie wschodniej)

2 - Oryginalne, 2 romańskie sklepienia kryżowo-żebrowe południowego ramienia transeptu (plus romańkie półkolumny z głowicami trapezowatymi i oryginalne 4 okna romańskie w ścianach wschodniej i zachodniej)

3 - Oryginalne, romańskie sklepienie kryżowe północnej kaplicy bliźniaczej (tej od strony prezbiterium, obecnie zakrystia, zdjęcie zrobione "na szybko" przez uchylone drzwi 🙂

4 - Wtórne, gotyckie sklepienie gwiaździste środkowego przęsła transeptu - zastapiło ono pierwotne, kwadratowe, romańskie sklepienie krzyżowo-żebrowe, ale opiera się na romańskich pasach i półkolumnach

5 - Sklepienie zachodniego przęsła prezbiterium - ma gotyckie żebra (jak w dalszej części prezbiterium), więc jest chyba wtórne (?), ale dokładnie powtarza formę romańskiego sklepienia krzyżowo-żebrowego i opiera się na romańskich pasach i półkolumnach (plus jedyne 2 romańskie okna prezbiterium - zamurowane północne i oryginalne południowe)

6 - Gotyckie sklepienia (1 krzyżowo-żebrowe i 1 sześciodzielne) wschodniej, gotyckiej części prezbiterium

7 - Wtórna ściana odcinająca nawową część kościoła (leżącą za nią, w kierunku zachodnim) jako wynik sekularyzacji nawy i zamiany jej na spichlerz po 1535 r. Część wschodnia (transept i prezbiterium) adaptowano na kaplicę książęcą Barnima XI.

Tajemnicza głowica, ułożona "do góry nogami" na podłodze transeptu i służąca jako podstawka pod coś... (no bo chyba nie jest to baza?). Niestety niczego bliższego o niej nie wiem... 🙁

i jeszcze jedna fotka (2016 r.) tej głowicy (?)

Uzupełnienia na podstawie tablicy informacyjnej w kościele:

Sklepienia krzyżowo-żebowe w prezbiterium oraz gwiaździste na skrzyżowaniu, które określiłem w poście jako "gotyckie", zostały odbudowane w ramach konserwacji kościoła w latach 1851-1852 pod nadzorem inspektora Hermanna Statta ze Szczecina. Wg ww. tablicy "były to pierwsze prace typu restauratorskiego na Pomorzu Zachodnim". Odbudowane sklepienie skrzyżowania zostało tu określone jako "pseudostylowa gwiazda".

W ramach tych samych prac - 1851-1852 - powiększono okna w północnych kaplicach i przemurowano ich drugą kondygnację.

W 1863 r. m.in. "przebito portal ostrołukowy w fasadzie zachodniej" - określony przeze mnie w poście jako "gotycki".

W latach międzywojennych "doświetlono wszystkie kondygnacje [korpusu nawowego - mój dopisek] poprzez wybicie w elewacjach bocznych bliźniaczych, prostokątnych okienek spichrzowych..."

Tablica informacyjna w kościele (2016 r.):

Tekst na tablicy:

Rysunek na tablicy, z moimi uzupełnieniami:

I dodatkowo planik fazy gotyckiej - zaznaczono tu m.in.:

- sklepienia gotyckie kościoła

- obecny, wtórny podział nawy adaptowanej na spichlerz

- zarys nieistniejących krużganków klasztornych

Romańskie elewacje zewnętrzne kościoła obejmują:

Dwa ostatnie (wschodnie) przęsła nawy głównej (1 i 9 na planiku)

Transept (2-4, 7, 8)

Pierwsze (zachodnie) przęsło prezbiterium (5, fragm. 6)

Północne kaplice bliźniacze przy transepcie (6)

Planik na bazie: Świechowski 1977 r.

Moje zdjęcia 2016 r.

1. Nawa główna, strona południowa, 2 romańskie przęsła: przedostatnie (zachodnie, lewe, 1a) i ostatnie (wschodnie, prawe, 1b). Zachowane:

- dwie zamurowane arkady miedzynawowe, z półkolumnami (głowice trapezowate, bazy)

- dwa oryginalne okna

- fryz arkadkowy na konsolkach

Wtórne i przeróbki:

- 4 prostokatne okienka spichrzowe z okresu międzywojennego w przęśle zach. (lewym)

- okienko półkoliste powyżej wsch. (prawej) arkady

- ścianki zamurowań arkad, z otworami

- rozebrane przypory...

Wschodnia (lewa) arkada międzynawowa (1a):

Półkolumny arkady z głowicami trapezowatymi i bazami (fragmentami wygląda na rekonstrukcję):

Zachodnia (prawa) arkada międzynawowa (1b):

Półkolumny arkady z głowicami trapezowatymi i bazami:

Okno przęsła zachodniego (lewego, 1a):

Okno przęsła wschodniego (prawego, 1b):

Fryz arkadkowy na konsolkach, powyżej fryz z ukośnych cegieł:

2. Południowe ramię transeptu - ściana zachodnia

Zachowane: zamurowana arkada nawy bocznej, 2 oryginalne okna, wyjątkowy w Kołbaczu fryz z przeplatających się arkadek, a ponad nim miniaturowy fryz arkadkowy

Zamurowana arkada nawy bocznej (2a):

Okno północne (lewe, 2a) - oryginalne

od środka:

Okno południowe (prawe, 2b) - oryginalne:

Od środka:

Fryz z przenikających się arkadek - wyjątkowy w Kołbaczu.

Ponad nim jescze ciekawszy element - mini-fryz z arkadek półkolistych i trójkątnych, odciśniętych w cegłach (analogiczny jest w zwieńczeniu "domku" portalu północnego):

3. Południowe ramię transeptu - ściana południowa

Zachowane: portal południowy komunikujący się z nieistniejącym budynkiem klasztornym (opisany we wcześniejszym poście o portalach), oryginalny szczyt romański z mini-fryzem z trójkatów odcisniętych w cegłach na krawędzi szczytu (szczyt nadbudowany dwukrotnie), oryginalne okno romańskie poddasza i okienko podszczytowe, ślad po dachu nieistniejącego budynku klasztornego

Romański portal południowy (opisany we wcześniejszym poście o portalach) - wejście do  kościoła od strony klasztoru:

Południowy szczyt transeptu - oryginalny romański szczyt, wyraźnie widoczny, zachował się pod późniejszym nadbudowanym szczytem wczesnogotyckim, oraz jeszcze późniejszą nadbudową "schodkową". Krawędzie szczytu ujęte cegłami z odciśnietymi trójkątnymi "arkadkami" tworzącymi "mini-fryz". Unikalna sprawa u nas!

Mini-fryz z trójkątnych "arkadek", wyciskany w cegłach na krawędzi szczytu (niestety nie wiedziałem o nim podczas pobytu w Kołbaczu - zobaczyłem go dopiero w domu, na swoich fotografiach, stąd ujety tylko w powiększeniach zdjęć):

Romańskie okno strychowe w szczycie południowym - miało służyć zapewne do wciągania przedmiotów na strych:

Okienko podszczytowe - być może do instalacji bloczka dźwigowego obsługującego okno strychowe poniżej (?). Wdać też nietypowy "trójkatny mini-fryz" na krawędzi romańskiego szczytu:

Ślad dachu nieistniejącego budynku klasztornego:

4. Południowe ramię transeptu - ściana wschodnia

Zachowane: dwie zamurowane arkady kaplic bliźnich z półkolumnami trapezowatymi, dwa oryginalne okna

Widok kościoła od wschodu - w środku: gotyckie, przedłużone prezbiterium, po lewej: romańskie, południowe ramię transeptu (4)

Południowe ramię transeptu od wschodu

Zamurowane arkady południowych kaplic bliźnich od zewnątrz (od strony wnętrza wyburzonych kaplic)

Arkada kaplicy południowej (4a) od zewnątrz (od strony wnętrza wyburzonych kaplic). Głowica trapezowata południowa (lewa)

Jw. Głowica trapezowata północna (prawa)

Arkada kaplicy południowej (4a) od strony wnętrza kościoła (transeptu)

Jw. - głowice trapezpwate

Arkada kaplicy północnej (4b) od zewnątrz (od strony wnętrza wyburzonej kaplicy). Głowica trapezowata południowa (lewa)

Jw. Głowica trapezowata północna (prawa)

Arkada kaplicy północnej (4b, po lewej) od strony wnętrza kościoła (transeptu). Widać też arkadę drugiej kaplicy (4a, po prawej) i romańskie okna wschodniej ściany południowego ramienia transeptu

Oryginalne, romańskie okno poludniowe (4a) od zewnątrz

Jw., od środka

Oryginalne, romańskie okno północne (4b) od zewnątrz

Jw., od środka

5. Prezbiterium romańskie - strona południowa

Z romańskiego prezbiterium, po wyburzeniu apsysdy, pozostało tylko jedno przęsło (pierwsze od zachodu). Pozostałe 2 przesła i trójboczne zakończenie prezbiterium są już gotyckie - powstały  w wyniku rozbudowy kościoła. Zachowane: ślad sklepienia wyburzonej kaplicy  bliźniej, oryginalne okno romańskie, fryz arkadkowy.

W środku romańskie przęsło prezbiterium, po lewej romański transept (ramie południowe), po prawej przedłużone, gotyckie prezbiterium

Romańskie przęsło prezbiterium od południa

Ślad sklepienia zamurowanej kaplicy bliźniej

Oryginalne, romańskie okno

od środka kościoła

Fryz arkadkowy

6. Prezbiterium romańskie - strona północna

Północna ściana romańskiego przęsła prezbiterium od zewnątrz jest w większości przysłonięta przez podwyższone dachy północnych kaplic bliźnich. Ponad dachem widoczny jest górny fragment zamurowanego romańskiego okna oraz fryz arkadkowy. Ściana ta od strony wnętrza kościoła jest widoczna w całości, wraz z zamurowanym oknem romańskim

W środu zdjęcia, u góry widać fragment ściany romańskiego przęsła prezbiterium, po lewej gotycka rozbudowa prezbiterium, po prawej - kaplice bliźnie

Widoczny fragment pónocnej ściany romańskiego przęsła prezbiterium od zewnątrz

Ta sama ściana od środka kościoła

Romańskie okno (zamurowane) od zewnątrz

od środka

Fryz arkadkowy

6d. Północne ramię transeptu - ściana wschodnia

Wschodnia ściana północnego ramienia romańskiego transeptu od zewnątrz jest praktycznie w całości zasłonięta dachami kaplic bliźniech, natomiast od środka kościoła jest widoczna w całości, łącznie z dwoma zamurowanymi oknami romańskimi. W dolnej części widać zamurowaną arkadę kaplicy - opisaną w kolejnym poście. Pomiędzy tą arkadą a oknem występuje tajemnicza nisza zwieńczona półkoliście o nieznanym mi pochodzeniu i przeznaczeniu...

Wschodnia ściana północnego ramienia transeptu od wschodu (od zewnątrz) - zasłonięta dachami kaplic bliźnich

Ta sama ściana od środka kościoła

Okno północne (lewe) - zamurowane, romańskie

Okno południowe (prawe) - jw.

Tajemnicza nisza o nieznanym mi pochodzeniu i przeznaczeniu

6a,b,c. Północne kaplice bliźniacze

Dwie romańskie kaplice bliźniacze przy północnym ramieniu transeptu zachowały się do naszych czasów, choć nieco przebudowane. Przetrwało przynajmniej jedno sklepienie krzyżowe (w kaplicy południowej - 6a, do północnej (6b) nie udało mi sie zajrzeć), częściowo fryzy arkadkowe na ścianach wschodnich oraz ceglane biforium na ścianie północnej. Przeróbki obejmują m.in.: przeprucie nowych, dużych okien w ścianie wschodniej, które częściowo uszkodziły fryz arkadkowy, podwyższenie murów i dachów, nowe wejście od strony północnej (6c), zamurowanie arkady kaplicy północnej (6b) z pozostawieniem jej zarysu, całkowite zamurowanie arkady kaplicy południowej (6a) pełniącej rolę zakrystii i wykonanie  nowego wejścia do niej i in.

Kaplice bliźniacze od strony wschodniej. Widać wtórne podwyższenie ścian (z nowymi okienkami) i dachów oraz wtórnie powiększone okna kaplic. Zachowany częściowo fryz arkadkowy

Kaplica południowa (lewa, 6a) - pozostałość fryzu arkadkowego zniszczonego przez wtórne, duże okno

Kaplica południowa (6a) od środka - sklepienie krzyżowe. Jest to dziś zakrystia, zdjęcie zrobione przez uchylone drzwi i "wyprostowane". Widać też wtórne, duże okno

Kaplica północna (6b) od zewnatrz, od wschodu - fryz arkadkowy uskodzony przez wtórne, duże okno

Kaplica południowa (6b) od środka kościoła - zamurowana arkada wejściowa

Północna ściana kaplicy północnej - 6c od zewnątrz. Na dole widać wtórny otwór drzwiowy w przemurowanej części ściany, ponad nim, w oryginalnej części ściany - oryginalne, romańskie biforium ceglane - bardzo ciekawy element! Ponad nim oryginalny skos dachu, póżniej nadmurowany, z kolejnym wtórnym otworem okiennym

Zbliżenie romańskiego biforium strychowego

7. Północne ramię transeptu, ściana północna

Ze względu na drzewa, brak czasu i niedostatek informacji w trakcie mojego pobytu, dokładniej na tej ścianie sfotografowałem tylko romański portal (opisany wcześniej, w poście o portalach). Reszta detali powyżej portalu "załapała się" na moje fotografie przypadkowo - stąd kiepskie ujęcia, przepraszam.

Zachował sie tu najładniejszy portal (już opisany), powyżej zamurowane 2 okna z pierwotnej triady (jedno na zdjęciu), po bokach dużego, wtórnego okna gotyckiego. Zachował się też szczyt z romańskim oknem strychowym (zdjęcie z daleka). Nie wiem, czy na jego krawędzi przetrwał mini-fryz, jak na szczycie południowym - moja fotka jest zbyt odległa, by to stwierdzić, ale jest to prawdopodobne...

Północna ściana transeptu - widać (niestety z daleka) romański szczyt pod nadmurowaniem, z romańskim oknem szczytowym. Może tam być też "mini-fryz" na krawędzi oryginalnego szczytu (?) - analogicznie do ściany południowej

Portal - opisany wcześniej

Nad portalem duże, wtórne, gotyckie okno, o po jego bokach 2 zamurowane okna z romańskiej triady - na fotografie załapało sie tylko prawe

"Zbliżenie" prawego zamurowanego okna z romańskiej triady okien

I jeszcze tablica

@marcin600 

W poscie: