Kołbacz

W tym artykule można zobaczyć zdjęcia gzymsu kapnikowegow Grudziądzu

https://naszemiasto.pl/bazylika-sw-mikolaja-w-grudziadzu-walory-architektoniczne/ar/c8-2598830

8. Północne ramię transeptu, ściana zachodnia

Ściana ta jest w większości autentyczna, z zachowanym oryginalnym wątkiem cegieł. W dolnej części - zamurowana arkada nawy bocznej z półkolumnami o głowicach trapezowatych. Dwa oryginalne okna romańskie, zamurowane, widoczne tylko od zewnątrz. Nie zachował się fryz.

Zamurowana arkada nawy bocznej (w miejscu otwarcia nawy bocznej na transept) - 8b. Po prawej dwie romańskie, zamurowane arkady międzynawowe (9a, 9b).

Górna część arkady - gniazda jaskółki oknówki

Filar bocznej nawy południowej na przejściu w prezbiterium

Południowa (prawa) półkolumna arkady nawy bocznej z głowicą trapezowatą

Północna (lewa) półkolumna arkady nawy bocznej z głowicą trapezowatą

Górna część transeptu (po lewej) i nawy głównej (po prawej) z romańskimi oknami

Północne (lewe) 8a, oryginalne okno romańskie, zamurowane

Okno południowe (prawe) - 8b

Zachodnia ściana północnego ramienia od środka - bez widocznych śladów zamurowanych okien

9. Nawa główna, strona północna, 2 romańskie przęsła: ostatnie (wschodnie, lewe, 9a) i przedostatnie (zachodnie, prawe, 9b).

Zachowane:

- dwie zamurowane arkady międzynawowe, z półkolumnami (głowice trapezowate, bazy)

- dwa oryginalne okna

- fryz arkadkowy na konsolkach, a powyżej fryz z ukośnie ułożonych cegieł (ten nie wiem na ile oryginalny?)

Wtórne i przeróbki:

- 2 prostokątne okienka spichrzowe z okresu międzywojennego w przęśle zach. (prawym)

- ścianki zamurowań arkad wraz z wtórnymi otworami

- rozebrane przypory...

- uszkodzona wschodnia (lewa) część fryzów i przyziemnych partii arkad i półkolumn (zwłaszcza wschodniej), uszkodzenia półkolumn w arkadzie wschodniej w związku z licznymi przeróbkami zamurowania i kreacja wtórnych otworów

Zamurowane arkady międzynawowe (po lewej fragment arkady nawy bocznej na jej wylocie do transeptu - 8b)

Arkada wschodnia (lewa) - 9a i jej silnie uszkodzone półkolumny z głowicami trapezowatymi

Jw., półkolumna wschodnia

Arkada wschodnia, półkolumna zachodnia - silnie uszkodzona poniżej głowicy

Arkada zachodnia (prawa) - 9b

Jw., półkolumna wschodnia (lewa), jej głowica trapezowata i baza

Arkada zachodnia (9b), półkolumna zachodnia (prawa), jej głowica trapezowata i baza

Autentyczne, romańskie okna (od dołu lekko zamurowane) i fryz arkadkowy. Poniżej prawego okna romańskiego dwa wtórne, prostokątne okienka spichrzowe z okresu międzywojennego

Okno wschodnie (9a)

Okno zachodnie (9b)

Fryz arkadkowy na konsolkach, a ponad nim fryz z ukośnie ułożonych cegieł.

@marcin600 

Warto też podkreślić na tym zdjęciu tzw. organki nad fryzem arkadkowym. O nich pisał J. Sas – Zubrzycki w swoim opracowaniu o wiązaniach cegieł z 1916 r., s.21.

https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/edition/3264

W przypadku Grudziądza „organki” są widoczne w relikcie oryginalnej korony wieżyczki wodociągowej z XIII w.

Post z 20.04.2019 r.

https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/kujawsko-pomorskie-mury-miejskie/grudziadz/strona/4/

Wieżyczka została wykonana z takich samych cegieł, jak romańskich przęsło Mostu Bramy Toruńskiej, z 1 poł. XIII w.

@marek-szajerka Pamiętajmy jednak, że te "organki", czyli fryz zębaty, choć rozpowszechniły się w Polsce w XIII w. w budowlach późnoromańskich jako górne lub górne i dolne obramienie fryzów arkadkowych, były często stosowane przez cały okres gotycki, aż po budowle późnogotyckie z 1 poł. XVI w. Nie mogą więc być dobrym "wyznacznikiem stylu romańskiego".

Bardzo ciekawe jest np. opracowanie: Paweł Dettlof , 2000. Kolorystyka XIII-wiecznych, ceglanych fryzów arkadowych i zębatych w Małopolsce. Ochrona Zabytków 53/4 (211), 347-354, do pobrania tutaj https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/ochrona-zabytkow/2000-tom-53-numer-4-211/ochrona_zabytkow-r2000-t53-n4_211-s347-354.pdf

Kilka cytatów i wniosków z ww. pracy odnośnie fryzów zębatych:

- "...Fryzy obu opisanych typów [z arkadek prostych i przeplecionych - mój dop.] uzupełniane były często wąskimi pasami ukośnie ustawianej cegły, tj. tzw. „fryzem ząbkowym”, „zębatym” lub też „fryzem z cegieł ustawianych rąbem skośnym”, wyznaczającym linie odgraniczające pas dekoracyjnej kompozycji fryzu od pozostałej płaszczyzny muru..."

- "W starszej literaturze niemieckiej oraz polskiej określany jako tzw. Deutsches Band. Określenie to jest niewłaściwe, gdyż fryz ząbkowy, zanim pojawił się w Europie Północnej i Niemczech, znany był już wcześniej w romańskiej architekturze Italii. Bardziej poprawną nazwą, stosowaną obecnie w literaturze
niemieckiej jest Zahnfries. W literaturze polskiej nie ma stałego terminu na ten rodzaj fryzu."

- Zatem, jak to niestety często u nas bywa ☹ , nie mamy jednego oficjalnego określenia tych fryzów w języku polskim. Pan Paweł Dettlof w tytule pracy stosuje nazwę:

fryz zębaty

inne nazwy:

fryz ząbkowy (przywołany w ww. pracy)

fryz ząbkowany (kilka opracowań w sieci)

fryz z cegieł ustawianych rąbem skośnym (przywołany w ww. pracy)

fryz z cegieł ustawionych ukośnie (Zygmunt Świechowski)

Przykłady gotyckich fryzów zębatych z ww. pracy i in.:

- przełom XIII/XIV w. - dzwonnica kościoła dominikanów w Sandomierzu

- XIII w. - gotycka wieża ratusza toruńskiego (z zachowaną kolorystyką)

- XIV w. - gotycki kościół śś Janów w Toruniu ( https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/slownik/fryz/ )

- lata 1460. - kościół parafialny w podkrakowkich Raciborowicach, z pierwszego etapu budowy kościoła w latach 1460., zachowany - wraz z pierwotną kolorystyką - na strychu zakrystii

- 1 poł. XVI w. - póżnogotycki kościół św. Stanisława w Niedźwiadnej ( https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/niedzwiadna-kosciol-sw-stanislawa/ )

- od siebie dodam: jedyna w pełni zachowana średniowieczna baszta Poznania - gotycka, po 1280 r. (wątek wendyjski!). Na bocznej ścianie wschodniej - całkowicie autentyczny, na ścianie szczytowej - restaurowany:

Jak widać z powyższych przykładów fryzy zębate nie mogą być używane ani do datowania budynków, ani jako wyróżnik stylu romańskiego.

Ciekawe są też inne wnioski płynące z przedmiotowego opracowania:

- choć fryzy z przenikających się arkadek, które pojawiły się w XII w. i rozpowszechniły w XIII w., są typowe dla architektury późnoromańskiej w Polsce i wyewoluowały z romańskich "prostych" fryzów arkadkowych, to jednak nie zawsze są one "późniejsze" od prostych fryzów arkadkowych - w wielu budowlach oba typy fryzów występują jednocześnie, a czasem fryzy z przenikajacych się arkadek należą do wcześniejszej fazy budowy obiektu niż fryzy arkadkowe proste! Tak jest np. w kościołach w Oliwie i Kołbaczu, gdzie fryzy "przeplecione" powstały najpierw, a fryzy "proste" później (Oliwa: fryz przepleciony w transepcie południowym 1226-1234, fryz prosty: transept północny - po 1242 i nawa główna (1245-1275); Kołbacz: fryz przepleciony - transept, fryz prosty - korpus nawowy). Dlatego obecność fryzów arkadkowych prostych lub przeplecionych nie może być wyznacznikiem względnej chronologii obiektów!

- w polskiej literaturze nie ma spójnego, "oficjalnego" określenia dla fryzów z przenikających się arkadek (znów to samo!!!), a tym samym odrębnych terminów jednoznacznie rozróżniających fryzy proste i przeplecione. Oba typy nazywamy po prostu "fryzami arkadkowymi", co prowadzi do rożnych nieporozumień i nieścisłości. Z braku laku stosuje się (ja też to robię) długie "dookreślenia" opisowe. A np. w terminologii niemieckiej te 2 typy fryzów mają oddzielne określenia: fryz prosty - Rundbogenfries, przepleciony - Kreuzbogenfries. To systematyzuje i uściśla sprawę oraz zapobiega nieporozumieniom. Czyż nie warto wypracować wreszcie "officjalnych" polskich określeń?! Podobnie jak na fryz "zębaty"?...

- w naszych budowlach późnoromańskich pojawiły się 3 "nowe" typy fryzów: z przeplecionych arkadek, zębaty i kratownicowy (poza pierwszym z nich, pozostałe przechodzą do architektury gotyckiej)

- wszystkie 3 typy późnoromańskie były "z zasady" - czego dowodzi autor ww. opracowania - pierwotnie tynkowane i to zawsze w ten sam sposób: fryzy przeplecione: wnętrza "dolnych arkadek ostrołucznych" - cienka warstwa pobiały, wnętrza "górnych łuków pełnych" - grubym białym tynkiem na równo z powierzchnią arkadek (dawało to zróżnicowany efekt plastyczny w obrębie tynkowanych arkadek), łuki pozostawały czerwone; fryzy zębate: co druga "ukośna" cegła bielona, co druga naturalnie czerwona lub malowana na wiśniowo; fryzy kratownicowe: wnętrza pól kratownicy bielone, ramy naturalnie czerwone

- odmianą fryzu "przeplecionego" jest późnoromańsko/wczesnogotycki tzw. (przez autora) "fryz dominikański" z kształtowanych plastycznie płyt ceramicznych z arkadkami już ostrołukowymi i dodatkowaymi zdobieniami w formie odwróconych lilii z koronami - typowy dla Polski i we wszystkich obiektach identyczny (poza wymiarami). Występuje u dominikanów w: Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu, Sieradzu i Głogowie. Są to zapewne produkty jednego warsztatu.

@marcin600 

Podane przeze mnie wiązanie w formie „organek” nie jest jakimś dowodem koronnym w datacji wieżyczki wodociągowej. Podstawowe argumenty podałem w artykule 2019 roku.

Warto jednak zaznaczyć, charakterystyczny dla Nowej Marchii Brandenburskiej i Pomorza Zachodniego mur obronny, w Grudziądzu, w przypadku tego wątku,  zbiega się z datacją kościoła w Kołbaczu. 

Moje artykuły odnośnie wodociągu dla przypomnienia.

Artykuł z 2014 r.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/222293/edition/220929/content

Artykuł z 2019 r.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/227561/edition/226557/content

Artykuł o wodociągu z 2020 r.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/256017/edition/254465/content?ref=L3B1YmxpY2F0aW9uLzY1ODUwL2VkaXRpb24vNzIyNTQ

W związku z tym, że błędnie odczytałem zdjęcie ze s.27, w artykule M. Kurzyńskiej, napisałem sprostowanie z przeprosinami , skierowane do Autorów i Redakcji Rocznika Grudziądzkiego:

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/287609/edition/284525/content

W Roczniku Grudziądzkim, Tom 32:2024 r., archeolodzy opowiedzieli się za późniejszą budową wieżyczki wodociągowej.

Osoby zainteresowane zagadnieniem wodociągu grudziądzkiego mogą po lekturze artykułów wyrobić sobie własne zdanie.

Artykuły w Roczniku Grudziądzkim, T. 32

Małgorzata Kurzyńska, Badania weryfikacyjno – sondażowe tunelu wodociągowego na obszarze międzymurza w południowo – wschodnim fragmencie murów miejskich z wieżyczką wodną przy kanale Trynka w Grudziądzu, s.19 -40Dorota Bienias , Identyfikacja gatunkowa drewna z” wieżyczki wodociągowej” w Grudziądzu, 233-238

Wiesław Małkowski, Badania nieinwazyjne metoda elektrooporową przy „wieżyczce wodnej” (południowo-wschodni fragment murów miejskich w Grudziądzu, s. 239 – 248.

Kolbacz - romańskie półfilary i pilastry z półkolumnami oraz służki we wnętrzu kościoła

We wnętrzu kościoła kołbackiego zachowały się cztery półfilary skrzyżowania (1-4) i cztery pilastry transeptu (5-8), wspierające sklepienia, zaopatrzone w pókolumny oraz dwie półkolumny romańskiego przęsła prezbiterium (9, 10). Ceglane, otynkowane półkolumny mają trapezowate głowice i profilowane półokrągłe bazy. Dodatkowo w czterech narożach transeptu przetrwały uproszczone prostokątne służki (11-14).

Moje zdjęcia z 2016 r. - niektóre trochę "podrasowane" z powodu słabego światła we wnętrzu.

1-4 Półfilary skrzyżowania nawy i transeptu

Wschodnia para półfilarów (1, 2) zachowana jest w oryginale, każdy zaopatrzony w dwie półkolumny o trapezowatych głowicach i profilowanych bazach. Para zachodnia jest uszkodzona prze wtórną ścianę zamykającą nawę kościoła przekstałconą w XVI w. na spichlerz - widoczne są tylko półkolumny od strony transeptu.

1. Północno-wschodni półfilar skrzyżowania

2. Południowo-wschodni półfilar skrzyżowania

3. Południowo-zachodni półfilar skrzyżowania

4. Połnocno-zachodni półfilar skrzyżowania

5-8 Pilastry przyścienne transeptu z półkolumnami

5. Połnocno-zachodni pilaster transeptu z półkolumną

6. Północno-wschodni pilaster transeptu z półkolumną

7. Południowo-wschodni pilaster transeptu z półkolumną

8. Południowo-zachodni pilaster transeptu z półkolumną

9-10 Półkolumny romańskiego przęsła prezbiterium

9. Półkolumna prebiterium północna

10. Półkolumna prezbiterium południowa

11-14 Prostokątne służki sklepień w narożach transeptu

Mają bardzo uproszczoną formę, prostokątny przekrój, proste profilowane gymsy zamiast głowic i dwustopniowe cokoliki zamiast baz.

11. Północno-zachodnia służka transeptu

12. Północno-wschodnia służka transeptu

13. Południowo-wschodnia służka transeptu

14. Południowo-zachodnia służka transeptu

Kołbacz - tajemniczy fryz we wnętrzu kościoła

Poza "tajemniczą głowicą kolumny" o ktorej pisałem wcześniej, we wnętrzu transeptu znajduje się też "tajemniczy" (dla mnie) podwójny fryz. Znajduje się na wewnętrznej ścianie zachodniej południowego ramienia transeptu, powyżej zamurowanego (i nie widocznego od środka) wylotu wyburzonej nawy południowej. Nie ma on odpowiednika w północnym ramieniu transeptu. Składa się z 2 pasów cegieł ułożonych ukośnie: dolny ma formę typowego fryzu zębatego, ale górny zawiera zarówno cegły ułożone kantem - zaostrzone, jak i zaokrąglone, w trochę nieregularnym, naprzemiennym układzie.

Niestety niczego nie wiem o tym podwójnym fryzie (oryginalny romański?, wtórny?, uszkodzony?, o jakiej funkcji? itd.) - jeśli ktoś coś wie, to proszę o informację.

@marcin600 

Podobna sytuacja jest w przypadku kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu. Na ścianie południowej wieży , w środku jest ślepe tryforium. Takiego elementu nie ma na ścianie północnej. To ślepe tryforium pierwotnie miało zdobić stronę zewnętrzną. Zapewne jest to pozostałość korony baptysterium.

Ornament w Kołbaczu też jest po stronie południowo – zachodniej, gdzie w kościołach lokalizowano baptysteria. Baptysterium w tym kościele było w części zachodniej nawy południowej.

Można domniemać, że w Kołbaczu na tej ścianie było osobne wejście do baptysterium, tak jak w Grudziądzu.

Murowana wieża w Grudziądzu pochodzi dopiero z lat 90.XVIII w.

Ten element na trzecim zdjęciu w moim artykule z 2014 r.

https://naszemiasto.pl/bazylika-sw-mikolaja-w-grudziadzu-walory-architektoniczne/gh/c8-2598814

Porównując najstarszą część kościoła w Kołbaczu z kościołem w Grudziądzu można zauważyć, że w Kołbaczu w części wschodniej nie było klatki schodowej na poddasze i nie było dormitorium nad nawą główną.

https://maryjny.org/zabytek/zalozenie-dawnego-klasztoru-cystersow-w-kolbaczu/

W Grudziądzu są dwie klatki schodowe. Wschodnia, prowadząca do empory prezbiterialnej i zachodnia, pierwotnie do dormitorium.

Wczesnogotycka rozeta

Warto wspomnieć o wczesnogotyckiej rozecie w formie blendy na zachodnim szczycie kościoła (XIII/XIV w.), która jest dumą Kołbacza i jednym z najwybitniejszych dzieł tego typu w Polsce (porównywanym z rozetami katedr francuskich). Choć powstała w epoce gotyku, swą stylistyką nawiązuje jeszcze do form romańskich...

Dodatkowo zdjęcie ceramicznego fryzu arkadkowego na gotyckiej fasadzie zachodniej - zrekonstruowanego w 1863 r. Nie dość, że gotycki, to jeszcze rekonstruowany, ale stylistycznie nawiązuje do fryzów romańskich

Sygnaturka czyli wieża dzwonna na skrzyżowaniu nawy i transeptu - strącona z dachu przez wichurę w 1978 r. przez wiele lat była brakującym elementem w sylwecie kościoła. W czerwcu 2012 r. uroczyście ustawiono na dachu nową, odbudowaną wieżę...

Stowarzyszenie Spichlerz Sztuki

Zachodnią "świecką" część cysterskiego kościoła w Kołbaczu, przerobioną na spichlerz, zajmuje obecnie prężnie działająca instytucja kulturalna - Stowarzyszenie Spichlerz Sztuki (działa o 2009 r.). W przestrzeni dawnego spichlerza urządzono Galerię Cysterską. Organizowane są koncerty, wystawy, spotkania oraz warsztaty: filmowe, teatralne, dźwiękowe, botaniczne, obecnie pod nazwą Ogród Inspiracji. Stowarzyszenie propaguje materialny dorobek kołbackich cystersów i wskazuje na konieczność rewitalizacji obiektów dawnego opactwa cysterskiego...

https://spichlerz-sztuki.pl/

https://www.facebook.com/spichlerzsztuki/?locale=pl_PL