Grudziądz, wodociąg miejski

Marek Szajerka Wysłany: 09 Sie 2023 9:06  

Po 9 latach należałoby uaktualnić ten post. Co nowego w temacie.

Zapewne jest to wodociąg z cysterskim korzeniem. Okres cysterski w historii Grudziądza to l. 1222-1245. W trakcie kwerendy okazało się, że zapewne Mikołaj Kopernik był wynalazcą pompy ssąco- tłoczącej, zwanej lokalnie wodociągiem Kopernika. Być może pierwszy prototyp takiej pompy zamontowano w latach 30. XVI w. w Grudziądzu. Napisałem być może, ponieważ możliwe, iż wcześniej taka pompa działała we Fromborku. Nic jednak nie wiadomo o jej konstrukcji a pompa w Grudziądzu działała do lat 90.XIX w.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/222293/edition/220929/content
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/227561/edition/226557/content
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/256017/edition/254465/content
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/256016/edition/254464/content

@becik 

Znany powszechnie plan Grudziądza z 1756 r., ale przechowywany w Archiwum Państwowym w Gdańsku, z pokolorowanymi ciekami wodnymi wyjaśnia kwestię zaopatrzenia w wodę grudziądzkie oppidum od XIII w.

W Atlasie Historycznym Grudziądza , opublikowanym przez Muzeum w Grudziądzu w 2017 r, numer planu 12, kopia z 1905 r. wynika, że zapewne w Archiwum Państwowym w Gdańsku przechowywany jest oryginał.

Szczegóły w załączniku PDF

Pomyliłem się. Ten plan, też jest wydrukiem z 1 poł. XX w.  a nie oryginalnym planem.

Nawiązując do poprzedniego postu , warto przypomnieć  post o średniowiecznej cysternie na wodę pod płytą rynku w Chełmnie, post z 21.05.2026.

https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/kujawsko-pomorskie-mury-miejskie/chelmno-2/#post-17455

W Grudziądzu, jak pokazałem też zachowała się średniowieczna cysterna na wodę, przy Bramie Bocznej. Tam było pierwotne ujęcie wody dla potrzeb mieszkańców oppidum. Woda była pobierana z rzeki Ossy za pośrednictwem Strugi Młyńskiej.

Nie można było pobierać wody z rzeki w pobliżu wieżyczki wodociągowej po stronie południowej, gdyż tam bezpośrednio przy Moście Bramy Toruńskiej była garbarnia. Zgodnie z obowiązującym przepisem garbarnia mogła być zlokalizowana poniżej ujęcia wody.

Na zdjęciu w podanym Biuletynie KMDG z 2019 r. widać zaczopowane sklepienie kanału.

Zasklepiony kanał po lewej stronie, równoległy do ulicy.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/227561/edition/226557/content

W opublikowanym artykule napisałem o cysternie w piwnicy przy ul. Kościelnej 31, gdzie też przypuszczalnie znajdowała się łaźnia, wspólna dla mieszkańców oppidum i Zamku Wysokiego. Wówczas jeszcze nie wiedziałem, że zachowała się cysterna przy Bramie Wodnej.

W świetle opisu X. Froelicha z 1868 r. wynika, że okrągła baszta w pobliżu Bramy Bocznej zbudowana była na kanale:

Po okrągłej, obok Bocznej Bramy położonej wieży poznajemy, że została ona zbudowana w czasie, kiedy rów miejski był napełniony wodą. Wskazują na to wyraźnie dolne łuki.

Baszta ta była u wylotu ulicy Starorynkowej. Na planie miasta z 1781 r., opublikowanym w Atlasie Historycznym. Grudziądz mapy i plany,[ plan 11] nazwana jest Zellner Thurm. Z opisu X. Froelicha można wnioskować, że był tam punkt pobierania wody dla zamku kanoników.

W lustracji starostwa grudziądzkiego z 1603 r. jest np. informacja, że wodę dla zamku pobiera się z rzeki Ossy. W tym celu hoduje się zawsze 4 konie.

Po drobiazgowych, wieloletnich analizach widać, że infrastruktura grudziądzkiego oppidum razem z Zamkiem Wysokim była, jak na średniowiecze bardzo rozwinięta.

- udokumentowane 3 gdaniska po stronie zachodniej, 1 po wschodniej,

- ujęcia wody z systemem murowanych kanałów.

- urządzenia paternoster, w tym dla studni o głębokości ok. 50 m na Górze Zamkowej.

Dziedziniec przy studni jest na wysokości ok. 65 m n.p.m. Brzeg Wisły jest przy Górze Zamkowej ok. 23 m n.p.m. Żeby dostać się do wody, studnia musiała być wykopana znacznie poniżej poziomu brzegu rzeki.

Również w latach 30 -40 XVI w., gdy zamontowana została pompa ssąco tłocząca po stronie południowej oppidum, studnia dla pompy została wykopana przy murze zewnętrznym, też zapewne poniżej poziomu brzegu, wówczas jeszcze oficjalnie rzeki Ossy. Nazwa Trynka pojawiła się w lustracji starostwa grudziądzkiego z 1739. W lustracji z 1603 r. jest jeszcze nazwa rzeka Ossa.

W tym samym roku, co wydany został Atlas Historyczny . Grudziądz, mapy i plany, czyli w 2017 r., pod redakcją Dawida Schoenwalda i Janusza Bonczkowskiego , ukazał się mój artykuł o komorze celnej.

Tu o Atlasie:

https://muzeum.grudziadz.pl/aktualnosc-307-promocja_atlasu_historycznego_grudziadz.html

W związku z tym, że  ten atlas nabyłem kilka lat po opublikowaniu artykułu, nie wiedziałem, że jest taki koronny dowód na istnienie takiej baszty, osłaniającej Bramę Kwidzyńską. [...].

Post ten pokazuje, jak inna, niezależna publikacja źródłowa potwierdza lub obala prawdziwość postawionej tezy. Ok. 20 lat temu miałem podobną sytuację z rozkodowaniem planu katastralnego Grudziądza z 1772 r. Późniejsze publikacje źródłowe innych badaczy, opublikowane w Rocznikach Grudziądzkich potwierdziły poprawność rozkodowania planu.

To, że rozkodowanie planu jest szokujące i przypomina spojrzenie na historię np. Mezopotamii przed odczytaniem pisma klinowego, to już inna kwestia. Zainteresowanie Grudziądzem na Forum świadczy, że analogia do odczytania pisma klinowego ma sens.

Całość postu w załączniku PDF