Kamień Pomorski

Obronne Osiedle Katedralne.
W 1274 roku wczesnośredniowieczna osada w Kamieniu otrzymała prawa miejskie, w ślad za czym powstał nowy plan z podziałem na kwatery i ulice, a całość otoczono murami obronnymi, które oddzieliły teren miejski od osiedla katedralnego. Przeniesienie stolicy biskupstwa pomorskiego z Wolina do Kamienia stało się możliwe dzięki hojności księcia pomorskiego Kazimierza I, który ofiarował biskupstwu teren pod budowę katedry i towarzyszących budynków, oraz ufundował wzniesienie katedry. Był to najważniejszy obiekt w zespole. Budowę katedry rozpoczęto w ostatniej ćwierci XII wieku, kontynuowano przez cały wiek XIII, a ukończenie prac nastąpiło około połowy XIV wieku. Wtedy osiedle otoczono ceglanym murem o długości 760m z bramami i furtami. Wokół katedry od schyłku XII wieku powstawały domy kanoników – kanonie, budowane na oddzielnych parcelach z ogrodami. Większość kanonii wznoszono tradycyjnie z drewna, w konstrukcji szkieletowej. Z cegły, w XV stuleciu, wybudowano jedynie dwór biskupów i dom dziekana. Przebudowano wówczas również południową nawę katedry. Osiedle katedralne zajmuje obszar o powierzchni 2,80 ha. Pierwotnie ogrodzone było w całości murem ceglanym. Obecnie mur zachowany jest we fragmentach po stronie północno-wschodniej i południowo-zachodniej. W centralnej części osiedla, rozdzielonego przebiegiem ulicy Klasztornej i Placem Katedralnym, położona jest romańsko-gotycka katedra. Po stronie zachodniej i południowej katedry znajdują się: dom zakrystiana (obecnie dom mieszkalny), plebania, pałac biskupi z bardzo ozdobny szczytem (obecnie biblioteka) oraz szkoła podstawowa. Starej plebani towarzyszy zespół trzech budynków gospodarczych usytuowanych wokół niewielkiego dziedzińca. Po wschodniej stronie katedry znajduje się dom dziekana (obecnie nieużytkowany), a dalej - po stronie północnej i zachodniej - stoją: kanonia (obecnie dom mieszkalny), dom gminy protestanckiej (obecnie dom emerytowanych proboszczów), kanonia (obecnie dom sióstr zakonnych) oraz dom instytutu dla panien (obecnie dom mieszkalny). Ogółem jest tu dziewięć budynków, nie licząc gospodarczych, z których sześć stanowi własność kościoła, a pozostałe - własność komunalną. Budynki pochodzące z różnych epok, obrazują przemiany, jakie zachodziły w dziejach biskupstwa od średniowiecza po XX wiek. Najstarszy, spośród dziewięciu zachowanych budowli historycznych na osiedlu, jest pałac biskupi. Wzniesiony został na miejscu starszego w II połowie XV wieku. W 1568 roku, przebudowano wnętrze i elewacje, łącznie ze szczytam,i które pokryto maswerkami, nawiązującymi do renesansowych dekoracji Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie. Pałac jest jednym z dwóch przykładów średniowiecznych siedzib duchowieństwa na Pomorzu (drugim budynkiem jest wikarówka przy kościele św. Jakuba w Szczecinie). Trzy dalsze budowle: plebania, kanonia i dom dziekana pochodzą z XVIII wieku, przy czym w domu dziekana przetrwały relikty gotyckie. Reprezentują formy typowe dla budownictwa dworskiego na Pomorzu, czytelne zarówno w kształcie przysadzistych brył, przykrytych dachami naczółkowymi i kopertowymi, jaki i typowej dla regionu konstrukcji szkieletowej zastosowanej w plebani i towarzyszących jej budynkach gospodarczych, tworzących malownicze wnętrze. Pozostałe budowle legitymują się metrykami z XVII i XIX wieku. Instytut dla panien zbudowano w latach 1691-1694, dom zakrystiana i dom mieszkalny w XIX wieku. Wszystkie zostały mocno przebudowane, nie stanowią wybitnych dzieł architektury, ale są zespołem tworzącym historyczne tło dla katedry. Dodatkowym elementem historycznego otoczenia katedry jest barokowa brama przy narożniku budynku dawnego instytutu, będąca reliktem ogrodzenia z końca XVII wieku.

Katedra
Budowana od 1176 roku do połowy XV wieku jest najstarszą i najcenniejszą budowlą pobrzeża Bałtyku. Wzniesiono ją z cegły i kamieni granitowych, w formie trzynawowej bazyliki z transeptem, prezbiterium zakończonym apsydą, kaplicą biskupią i kapitularzem po obu stronach prezbiterium, wirydarzem przyległym do nawy północnej oraz z wieżą przyległą od zachodu do nawy głównej. Najstarsza, wschodnia część katedry prezentuje wysokiej klasy projekt budowli romańskiej i wczesnogotyckiej założonej na klasycznym planie krzyża łacińskiego . Budowlę charakteryzuje finezja „ramowych” podziałów elewacji i precyzja wykonania detali architektonicznych zdobiących elewacje portale, okna i sklepienia.. Mistrzowsko wykonane detale z glazurowanej terakoty oraz oryginalne formy służek i kapiteli przy łuku tęczowym, wskazują na wykonawców wywodzących się ze znanych środowisk artystycznych, sprowadzonych do Kamienia z terenów północnej i zachodniej Europy.
Zachodnią część katedry, korpus nawowy i wirydarz zrealizowano po 1308 roku, w oparciu o projekt z końca XII wieku w stylu rozwiniętego gotyku. W nawach o układzie trzyprzęsłowym zastosowano tradycyjny system wiązany i alternację podpór w postaci ośmiobocznych i kwadratowych filarów, podpierających sklepienia krzyżowo-żebrowe. Sklepienia w nawach bocznych, w tym sklepienie gwiaździste w nawie południowej oparto na wspornikach ozdobionych wspornikami kobiecych i męskich twarzy, motywami głów zwierzęcych oraz motywami roślinnymi. Sklepienie w nawie południowej założono na początku XV wieku, kiedy przebudowano również elewację nawy, wieńcząc ją trójkątnymi szczytami, wypełnionymi rozetami i wimpergami z glazurowanych cegieł. Autorem tego typu dekoracji, wyróżniającej się bogactwem form i kolorów był szczeciński architekt Henryk Brunsberg, znakomity twórca architektury późnogotyckiej na Pomorzu. Inaczej opracowano skrzydła wirydarza, przyległego do nawy północnej i otoczonego z trzech stron krużgankami, otwartymi na dziedziniec szerokimi ostrołukowymi przezroczami wypełnionymi maswerkiem. Jest to przykład wirydarza przykatedralnego, najdalej wysuniętego na wschód Europy Wirydarze w formie kameralnych dziedzińców otoczonych krużgankami, budowano z reguły przy kościołach klasztornych. Wznoszono je również przy katedrach, głównie na terenie Niemiec, np. w Magdeburgu, Merseburgu czy w Lubece. Na terenie Polski przykatedralny wirydarz występuje tylko w Kamieniu, urzekając pięknem ażurowych arkad otwartych w stronę krużganków, grą promieni słońca na maswerkach, bujną zielenią wypełniającą dziedziniec, oraz barwą i kształtem kilkusetletniej kamiennej chrzcielnicy ustawionej pośrodku dziedzińca. W mrocznych wnętrzach krużganków wiszą kamienne płyty nagrobne zmarłych duchownych i osób świeckich, przedstawicieli okolicznej szlachty, pochowanych przed wiekami w obrębie katedry. W czasach biskupstwa wirydarz dawał duchownym chwile wytchnienia, dziś rodzi się tu nowa tradycja rodzinnych spotkań i składania życzeń z okazji uroczystości chrztów i ślubów. Nad wschodnim krużgankiem wznosi się nadbudowane w XIV wieku piętro z czterema salami dawnego skryptorium, w którym kanonicy przepisywali pisma i stare księgi. Prowadzą tam wąskie i strome schody umieszczone w grubości zachodniego muru północnego ramienia transeptu. Długie i wąskie sale, przykryte sklepieniami krzyżowo żebrowymi, połączone są ze sobą odcinkowymi wejściami. Spod tynków na ścianach pierwszej sali wyłaniają się fragmenty barwnych średniowiecznych polichromii z czytelnymi zarysami przedstawień: „Pokłonu Trzech Króli”, „Zwiastowania” , „Bożego Narodzenia” i „Ukrzyżowania”. W 1938 roku w pomieszczeniach tych założono Muzeum Katedralne, zwane też skarbcem, przechowujące najcenniejsze zbiory katedry. Zbiory te w czasie ewakuacji w 1942 roku zaginęły, a ich poszukiwaniem trudnią się do dziś miłośnicy tropienia zaginionych skarbów.. Dzisiejsze muzeum powstało w 1968 roku z inicjatywy ks. infułata Romana Kostynowicza, długoletniego diecezjalnego konserwatora zabytków na Pomorzu. Na ścianach, w gablotach i na postumentach prezentowane są dzieła sztuki: obrazy, rzeźby, wyroby rzemiosła artystycznego minionych epok, pochodzące z ocalonych zbiorów katedralnych i z rozebranych kościołów z terenu całego Pomorza.
Ostatnim członem katedry jest prostokątna wieża, wzniesiona w XIV wieku, lecz gruntownie przebudowana w XIX i XX wieku, w stylu neogotyckim. Ze średniowiecza przetrwały relikty ścian z krętymi schodami w grubości muru, portal i front przyziemia ukształtowany jest w duchu form XIX-wiecznych, a górne partie wykazują cechy typowe dla architektury lat 30-tych XX wieku.
źr:Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Szczecinie

Rycina miasta z Wielkiej Mapa Księstwa Pomorskiego z 1618, po lewej stronie widoczne osiedle biskupie otoczone murem

Plan rozmieszczenia kanonii

kanonia dziekana