Tokarnia

wieś w powiecie kieleckim, w gminie Chęciny

Wspomniany przed połową 1540 r. dwór tokarski mógł być tożsamy z obiektem zaznaczonym na Mapie Galicji Zachodniej z 1804 r. na szczycie wzgórza Zamczysko (257 m npm). W postaci sporego, prostokątnego w narysie obiektu w formie wału z okrągłymi formami na rogach, otaczającego dwa budynki równoległe do siebie, na szczycie wzniesienia. Naprzeciwko jednego z boków wspomnianej „fortalicji”, na osi zaznaczony został pojedynczy, prostokątny budynek – może będący kaplicą, zborem? Oba te wzniesienia są przedzielone obniżenie, „siodłem”, przez który przeprowadzona była droga dojazdowa, częściowo dziś zachowana. Całość otacza zakole Czarnej Nidy, a przebieg obecnej szosy E-77 pokrywa się z dawnym traktem prowadzącym z południa (Jędrzejów) na północ (Chęciny), tzw. nowa droga chęcińska. Ze szczytu sąsiedniego wyniesienia zwanego Czubatka rozciąga się dziś piękny, panoramiczny widok na Grzyby Korzeckowskie, Pasmo Chęcińskie, Podzamcze Chęcińskie, zamek w Chęcinach i dolinę rzeki Nidy.
Kiedy została ta, podobna skalą i programem w stosunku do sobkowskiej, tokarska fortalicja została opuszczona? Nie wiadomo, osobiście sądzę, że po śmierci Mikołaja Drohojowskiego, gdy pozostała po nim rodzina porzuciła rozpoczęte plany osiedlenia się wokół Chęcin. Miejsce ich dworu, może jeszcze XVI. wiecznego zostało opuszczone. Obecnie nic niego nie pozostało, we wnętrzu Wzgórza Zamczysko umiejscowiony został zakład produkcyjny, w dawnym wyrobisku kopalni kamienia wapiennego, powstałej przy końcu XIX w. – stąd i oni całkowite zapomnienie…
Jak wynika z pobieżnego przeglądu sukcesji rodów szlacheckich w 1 połowie XVII w. na tym terenie jako wchodząca w skład rozległego zespołu dóbr sobkowskich, Tokarnia nie wymagała utrzymywania reprezentacyjnego dworu na swoim terenie, stanowiła część, którą osobno można było wydzierżawiać, zastawiać, etc., etc.
Nie jest jak też wiadome, kiedy powstał nowy dwór. Zlokalizowany był w innym miejscu – na dawnego terenie folwarku. W 1832 r. Tokarnię na licytacji kupił Aleksander Laskowski, uczestnik powstania listopadowego, a następnie dziedzicem wsi był syn Tomasz, uczestnik powstania styczniowego, potem Kazimierz Laskowski, literat. Według akt Dyrekcji Ubezpieczeń pochodzących z 1846 r., dwór w Tokarni należał do Aleksandra Laskowskiego. Był to budynek murowany, kryty dranicami. W skład zespołu wchodził wówczas: chlew drewniany kryty słomą, skład na wódkę murowany kryty gontem, owczarnia murowana, owczarnia drewniana, piwnica murowana kryta słomą, drewniana stodoła, stodoła ze spichlerzem i stajniami drewnianymi w słupy murowane, gorzelnia murowana kryta gontem, przy niej drewniany chlew murowany kryty gontem, murowana kuźnica kryta gontem, 6 drewnianych chałup dla służby folwarcznej, oraz austeria ze stajnią (należąca do dworu) - murowane z kamienia, obecnie pozostające w ruinie.
W 1873 r. folwark Tokarnia obejmował 1402 morgi rozległości, w tym grunty orne i zagrody zajmowały 375 mórg, łąki 100, pastwiska 239, lasy 585, nieużytki 103; domów murowanych było 13, z drewna 10; wieś Tokarnia miała 45 osadników i 363 morgi rozległości. Na jej terenie założone były kamieniołomy i piec do wypału wapna, kopalnia kamienia litograficznego. W 1896 r. do starego dworu przeniesiono szkołę powszechną; przed pierwszą wojną światową, wieś zakupił Salomon Rychter.

mapa Galicji Zachodniej z zaznaczonym miejscem po dworze

źr: fragment opracowania Fortalicja w Tokarni autorstwa Dariusza Kaliny
Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Kielcach 04.09.2009

lokalizacja fortalicji na współczesnym planie