Katalonia - Barcelona - mury rzymskie, 270-300 r. n.e.

Baszta nr 22

Przy ulicy Carrer del Sots - Tinent Navarro.

Jedna z najlepiej zachowanych baszt rzymskich Barcelony. Widoczna jest fasada baszty i jej strona boczna wschodnia (lewa), a w dolnej części (pod romańskim łukiem) także boczna strona zachodnia (prawa). Zachowana w pełnej wysokości, wraz z kondygnacją bojową, w której widać komplet 4 rzymskich okien od frontu i 2 okien bocznych. Zachował się też profilowany gzyms wydzielający kondygnację obojową, a u podstawy baszty profilowany cokół. Kurtyna muru pomiędzy nią, a następną basztą nr 23 zachowała 2 rzymskie blanki.

W XII w. połączona łukiem z sąsiednią basztą nr 21 i włączona do romańskiego pałacu. W czasach współczesnych restaurowana, z zamurowaniem wtórnych okien.

Moje zdjęcia z 2023 i 2024 r.

Widać profilowany cokół baszty

Kondygnacja bojowa baszty:

Profilowany gzyms wydzielający kondygnację bojową

Okna rzymskie:

Ściana boczna wschodnia - okno górne:

Ściana boczna wschodnia - okno dolne:

Ściana frontowa - okno górne wschodnie (lewe)

Ściana frontowa - okno górne zachodnie (prawe):

Ściana frontowa - okno dolne wschodnie (lewe)

Ściana frontowa - okno dolne zachodnie (prawe)

Rzymskie blanki muru pomiędzy basztami 22 i 23

Uważa się, że mur pomiędzy basztami nr 22 i 23 jest zachowany w pełnej wysokości wraz z dwiema oryginalnymi blankami krenelażu. Znajdują się one po dwóch stronach wtórnie przebitego okna, które zniszczyło dalsze elementy zwieńczenia. Zachowanie blank było możliwe dzięki ich nadmurowaniu wraz z całą kurtyną w średniowieczu, podczas adaptacji na romański pałac-fortecę możnowładczą.

Jest to rzadki przypadek zachowania oryginalnego rzymskiego blankowania w ogóle i najlepszy przykład w Barcelonie.

Źródło: Alessandro Ravotto, 2017. La muralla de Barcino. Universitat Autonoma de Barcelona. Tesi doctoral.:

Moje zdjęcia z 2023 r.

Blanka zachodnia (prawa):

Blanka wschodnia (lewa):

Baszta nr 23

Przy ulicy Carrer del Sots - Tinent Navarro, róg Placa d'Emili Vilanova.

Obok sąsiedniej baszty nr 22 jest to jedna z najlepiej zachowanych baszt rzymskich Barcelony. Zachowana w pełnej wysokości, wraz z kondygnacją bojową, w której widać komplet 4 rzymskich okien od frontu i 2 okien bocznych w fasadzie zachodniej (prawej). Wschodnia (lewa) ściana baszty w kondygnacji bojowej została mocno przebudowana w średniowieczu i nie widać tu obecnie rzymskich detali. Zachował się też profilowany gzyms wydzielający kondygnację obojową. Kurtyna muru pomiędzy nią, a poprzednią basztą nr 22 zachowała 2 rzymskie blanki.

W XII w., wraz z basztami 21, 22 i 24, włączona do romańskiego pałacu miejskiego-fortecy Palau Requesens (baszta nr 24 właściwie należała już do sąsiedniego pałacu). W XIII w. baszta nr 23 została podwyższona i zaopatrzona w 4 romańskie biforia zachowane do dziś (Palau Requesens opiszę w oddzielnym wpisie w "architekturze romańskiej").

Fasada romańskiego pałacu pomiędzy basztami 23 i 24 "wystawała" poza mur rzymski, dlatego podczas oczyszczania i odsłaniania murów rzymskich... wyburzono ją wraz z innymi, mało wartościowymi przybudówkami. Pozostał łuk łączący obie baszty, tworzący dziś nieco "dziwną" loggię, co wg części badaczy katalońskich dało od tej strony "efekt domu dla lalek"... Odrestaurowano też wówczas zachowane rzymskie okna, gzyms i in.., zamurowano wtórne otwory itd.

Palau Requesens zajmuje dziś Akademia Sztuk Pięknych i nie jest ogólniedostępny, ale można go zwiedzać z przewodnikiem w wybrane dni i godziny - zakładam, że można wówczas zobaczyć też wewnętrzne pomieszczenia bojowej części baszty nr 23, gdzie widać rzymskie okna - w necie jest kilka zdjęć tych pomieszczeń. Mnie jeszcze nie udało się tam dostać...

Zdjęcie z 1915 r. - przed wyburzeniem kamienic, które z czasem obudowały rzymskie mury i baszty. Na prawo od widocznej w tle, najwyższej na zdjęciu wieży kościoła Sant Just i Pastor, widać górną część baszty nr 23 (głównie nadbudowa z romańskim biforium), a dalej na prawo basztę nr 22. Źródło: Wikipedia, Domena Publiczna:

Moje zdjęcia z 2023 i 2024 r.:

Dwie bojowe kondygnacje baszty:

Plan bojowej kondygnacji "typowej baszty rzymskiej Barcelony", a poniżej plan górnego piętra bojowej kondygnacji baszty nr 23 z charakterystycznymi niesymetrycznymi ościeżami okien artyleryjskich, zmieniającymi kierunek osi "strzałów i obserwacji". Źródło: Alessandro Ravotto, 2017. La muralla de Barcino. Universitat Autonoma de Barcelona. Tesi doctoral.:

Okna rzymskie:

Ściana boczna (zachodnia), okno górne. Widać niesymetryczne ościeże:

Ściana boczna (zachodnia), okno dolne:

Ściana frontowa, okno górne lewe (wschodnie):

Ściana frontowa, okno górne prawe (zachodnie):

Ściana frontowa, okno dolne lewe (wschodnie):

Ściana frontowa, okno dolne prawe (zachodnie):

Gzyms wydzielający kondygnację bojową:

Fasada romańskiego Palau Requesens (XII-XIII w., przebud. XV w.) - właściwa fasada, pierwotnie "wystająca" poza rzymski mur została usunieta. Pozostawiono łuk łączący rzymskie baszty: nr 23 po prawej i 24 po lewej. W nadmurowanej, romańskiej części baszty nr 23 widać 2 romańskie biforia. Wschodnia (lewa) ściana baszty nr 23, pod łukiem, wraz z prostokątnym otworem drzwiowym, została przemurowana i nie zawiera obecnie rzymskich detali. Baszta nr 24 (po lewej) ma zrekonstruowaną współcześnie w cegle kondygnacje bojową

Baszty nr 24, 25 i 26

Wszystkie 3 baszty, widoczne z Placa d'Emili Vilanova oraz ulicy Carrer del Sots - Tinent Navarro do jej skrzyżowania z ulicą Baixada de Cacador, są źle zachowane, tylko w swych dolnych częściach. Występuje tu jednak kilka ciekawych detali.

Moje zdjęcia z 2023 r.

Baszta nr 24

Zachowana w dolnej części, ale oryginalna fasada występuje tylko w jej wschodniej (lewej) partii. Resztę fasady w czasach współczesnych zrekonstruowano w cegle, podobnie jak całą kondygnację bojową, w której "odtworzono" 4 okna - tylko w ścianie frontowej. Zrekonstruowano też gzyms.

Najciekawszy element występuje w dość dobrze zachowanej kurtynie rzymskiego muru na zachód (na prawo) od baszty nr 24, pomiędzy nią a basztą nr 23. Blisko ściany baszty nr 24, w cokole muru zachowało się ujście rzymskiego kanału odwadniającego ulice miasta Barcino. Kolektory te zbudowano już w pierwszej fazie budowy muru (za czasów Augusta). Odnowiono je w drugiej fazie. Ujście kolektora przy baszcie nr 24 jest najlepiej zachowane w całym obwodzie murów.

Kurtyna rzymskiego muru między basztami 23 i 24 (posadzona roślinność tu nie współpracuje):

Ujście rzymskiego kolektora odwadniającego:

Baszta nr 24:

Zrekonstruowana współcześnie w cegle kondygnacja bojowa, wraz z 4 oknami w ścianie frontowej:

Zrekonstruowany gzyms:

Dolna, oryginalna część baszty

Kurtyna rzymskiego muru pomiędzy basztami 24 i 25, pod średniowiecznym łukiem:

Baszta nr 25

Pozostała z niej tylko dobrze zachowana dolna część, ze zrekonstruowanym odcinkiem gzymsu. Baszta ta ma ładny profilowany cokół, ale... został przysypany żwirkiem (!)

Przy ziemi widać górny fragment profilowanego cokołu:

Baszta nr 26

Zachowana tylko dolna część, przy czym oryginalna fasada muru ocalała tylko w donej części, reszta to ceglana restauracja.

Baszta nr 26 ma najpiękniejszy ozdobny rzymski cokół - na szczęście dobrze widoczny. Został skonstruowany przez Rzymian prawdopodobnie ze spoliów - wtórnie użytych detali architektonicznych z rozebranych budowli.

;

Kurtyna muru między bsztami 25 i 26

Baszta nr 26:

Widok baszty "od tyłu", z ulicy Baixada de Cacador:

Najpiękniejszy rzymski cokół ze wszystkich zachowanych baszt, prawdopodobnie skonstruowany ze spoliów:

Baszty nr 27 i 28

Odcinek rzymskiego muru z basztami nr 27 i 28, przy ulicy Carrer del Sots Tinent-Navarro, na wschód od ul. Baixada de Cacador, został odsłonięty po wyburzeniu XIX-wiecznych kamienic (które go wchłonęły) w 2012 r. W miejscu wyburzonych kamienic utworzono rozległy plac zabaw. Obie baszty i mur tworzą obecnie tylną ścianę tego nowego placu. Obie stoją do niemal pełnej wysokości i zachowały po 2 zamurowane okna rzymskie, pomimo licznych przemurowań podczas adaptacji przy włączeniu ich w średniowieczne pałace (ich fasady są od strony ul. Carrer dels Lledo) oraz późniejszych przebudów.

Dalszy odcinek muru obejmujący 4 kolejne baszty (nr 29-32) jest niestety niewidoczny i tkwi nadal wewnątrz bloku zabudowy. Docelowo planuje się uwidocznienie tego odcinka poprzez kolejne wyburzenia, ale to sprawa przyszłości...

Baszta nr 27

W bocznej, zachodniej (prawej) ścianie baszty są pozostałości 2 rzymskich okien (górne i dolne), gzymsu oddzielającego kondygnację dolną od bojowej oraz 2 ceramicznych gzymsów pomiędzy i powyżej pięter okiennych. Baszta zachowała też ładny, profilowany cokół.

W nadbudwanym murze na zachód (na prawo) od baszty (przy ul. Baixada de Cacador) badacze katalońscy (np. Alessandro Ravotto, 2017) dopatrują się pozostałości rzymskiej blanki, a na lewo od niej domniemanych, ale mniej oczywistych resztek kolejnej blanki.

Moje zdjęcia z 2023 r.

Górne okno boczne (nierestaurowane):

Dolne okno boczne (nierestaurowane):

Oryginalne pozostałości kamiennego gzymsu pod kondygnacją bojową baszty:

Oryginalne pozostałości ceramicznego gzymsu pomiędzy kondygnacjami okiennymi:

Oryginalne pozostałości ceramicznego gzymsu ponad górną kondygnacją okienną:

Ozdobny rzymski cokół baszty:

Kurtyna muru na zachód (na prawo) od baszty, z zarysem rzymskiej blanki:

Zarys blanki wg: Alessandro Ravotto, 2017. La muralla de Barcino. Universitat Autonoma de Barcelona. Tesi doctoral.:

Moje zdjęcia cd.:

Zarys blanki:

Na lewo od niej domniemane zarysy drugiej blanki:

Baszta nr 28

Zachowała 2 zamurowane rzymskie okna - jedno w bocznej, zachodniej (prawej) ścianie baszty (dolne) i jedno w ścianie frontowej (dolne prawe). Baszta ma ładny profilowany cokół.

Pod koniec XII i na początku XIII w. baszta została włączona w obręb średniowiecznych zabudowań przy ul. Carrer dels Lledo - z tego czasu wewnątrz baszty zachowały sie późnoromańskie malowidła. Ostatecznie zanlazła sie w obrębie Casa (Palau) Benet-Desvilar, jednego z najładniejszył domów średniowiecznych w Barcelonie, przebudowywanego w XIV, XV i XVI w. Na fasadzie baszty, w górnej, nadbudowanej części widać ładne XIV-wieczne, gotyckie okno. Obecnie jest to hotel. Podobno wewnątrz hotelu, w części dostępnej (restauracyjnej) można podziwiać rzymski mur i detale baszty. Ja tam niestety nie byłem...

Moje zdjęcia z 2023 r.

(W gornej części gotyckie okno z XIV w.):

Ściana boczna zachodnia (prawa) - rzymskie okno dolne (jego górna część zniszczona przez późniejsze, wtórne okno prostokątne):

Ściana frontowa - dolne prawe okno rzymskie (zamurowane, nierestaurowane):

Ozdobny rzymski cokół baszty i muru:

Dolna część kurtyny muru między basztami nr 27 i 28, z prostym cokołem. Nierestaurowana, z tynkiem dawnych kamienic:

Koncepcja z 1955 r. wyburzeń i odsłonięcia baszt i murów rzymskich. Baszty nr: 29, 30, 31 i 32 oraz 34 nadal tkwią w zabudowie i dziś nie są widoczne, ale planuje sie w przyszłości ich odsłonięcie...

Baszta nr 33

Przy małym, trójkątnym Placa dels Traginers znajduje się narożna południowo-wschodnia, okrągła baszta nr 33, wraz z krótkimi odcinkami przyległych murów. Zachowała tylko dolną, solidną część, bez kondygnacji bojowej. Jest ona ciekawa ze względu na swoje położenie (wyznacza narożnik obwodu murów Barcino) oraz formę - jest jedyną zachowaną w mieście okrągłą basztą narożnikową.

W XIII w., jak większość baszt, została włączona w romańską zabudowę miejską. Dom przebudowano na gotycki pałac w XIV w. W 1967 r. zrujnowany dom został częściowo zburzony i odsłonięto, zakonserwowano i wyeksponowano basztę. Od strony ul. Baixada de Viladecols pozostała fasada tego domu z XIV w., z ładnym gotyckim triforium i łukowym portalem. Obecnie otoczenie baszty służy za ogródek restauracyjny...

Przy tym samym placyku, naprzeciwko baszty znajduje się ładny romański dom z dwoma biforiami (opiszę go w "Architekturze romańskiej").

Rysunek rekonstrukcyjny z tablicy informacyjnej przy baszcie

Kolejne fazy historii baszty. U góry pierwszy z lewej - mur I fazy (czasy Augusta, I w. p.n.e.) - narożnik murów, jeszcze bez baszty. U góry drugi od lewej - mur II fazy (koniec III w. n.e.) z basztą narożną. Dalej - adaptacja baszty przez romański dom w XIII w., przebudowa w XIV w. itd.

1967 r. - wyburzanie domu kryjącego bsztę

Moje zdjęcia z 2023 r.:

Fasada gotyckiego domu (XIV w.) przy Baixada de Viladecols, który do 1967 r. skrywał basztę

Baszty nr 35 i 36

Odsłonięto je w XX w. podczas renowacji domu przy Carrer Correu Vell 5, kiedy to wyburzono niektóre budynki. Obecnie te dwie baszty wraz z łączącym je murem rzymskim tworzą północno-zachodnią ścianę niewielkiego "studziennego" podwórka otoczonego kamienicami. Prowadzi do niego wąskie przejście pomiędzy budynkami z ulicy Carrer Correu Vell. Żeby tam dojść, np. z Placa dels Traginers (przy którym jest okrągła baszta nr 33) należy wejść w wąską uliczkę Carrer Correu Vell prowadzącą do ul. Carrer del Regomir i na pierwszym skrzyżowaniu (z ul. Carrer d'en Groc) skręcić w prawo (na północny-zachód) w wąskie przejście prowadzące do wspomnianego podwórka z basztami. Analogicznie z ul. Carrer del Regomir należy wejść w C. Correu Vell i na pierwszym skrzyżowaniu (z ul. Carrer d'en Groc) skręcić w lewo. Labirynt uliczek jest tu dość klaustrofobiczny (można poczuć atmosferę średniowiecznego miasta), ale dostęp do podwórka z basztami jest otwarty.

Obie baszty wraz z murem zostały w XIII w. włączone do wczesnogotyckiego pałacu Palau Marca, później wielokrotnie przebudowywanego.

Zewnętrzną stronę muru i baszt widać od wspomnianego podwórka. Żeby zobaczyć wewnętrzną stronę muru i baszt należy odwiedzić Centrum Obywatelskie Pati Llimona (instytucję kulturalną zajmującą się działalnością wystawienniczą i edukacyjną). Wejście do Pati Llimona znajduje się przy innym podwórku, do któregp prowadzi przejście z ulicy Carrer del Regomir pomiędzy numerami 1 a 3-5 (na rogu jest tablica informacyjna, a samo przejście nosi nazwę Carrer de Sant Simplici).

Rozwinięcie obu baszt i muru pomiędzy nimi. Zaznaczyłem rzymskie okno w bocznej ścianie baszty nr 36

Moje zdjęcia 2023 i 2024 r.

Baszta nr 35
Zachowana do niemal pełnej wysokości, z dobrze widoczną od zewnatrz częścią cokołową z fragmentem gzymsu i mocno przemurowaną kondygnacją bojową, obecnie bez widocznych detali rzymskich, za to z licznymi elementami średniowiecznymi. Natomiast od strony wnętrza Pati Llimona, przy windzie, widać boczną stronę baszty z zachowanymi zamurowanymi rzymskimi drzwiami i jednym zamurowanym rzymskim oknem.

Od strony wnętrza Pati Llimona - boczna ściana baszty widoczna w szybie przy windzie:

Rzymskie, zamurowane drzwi:

Rzymskie, zamurowane okno boczne:

Kurtyna rzymskiego muru pomiędzy basztami 35 i 36:

Baszta nr 36
Zachowana do niemal pełnej wysokości, ale mocno przemurowana. Od zewnątrz, w bocznej wchodniej (prawej) ścianie baszty zachowała się część zamurowanego rzymskiego okna. U podstawy widać też wydatny cokół.

Rzymskie okno w bocznej ścianie baszty:

Cokół:

Baszta bramna nr 37

Baszta 37 jest ciekawa z kilku względów. Jest basztą przyległą od wschodu do bramy SE (Morskiej, opiszę ją w oddzielnym wpisie ) i jako jedyna posiada 2 fazy budowlane:

- w fazie I (augustiańskiej, I w. p.n.e.) miała formę okrągłej wieży (uważa się, że bliźniacza baszta stała po drugiej, zachodniej stronie bramy SE, jednak pozostaje ona hipotetyczna). Jest to jedyna udokumentowana wieża I fazy murów Barcino - zarówno w bramie NW, jak i na całym pozostałym obwodzie pierwszego muru nie odnaleziono śladów innych baszt.

Z tej fazy widoczny do dziś jest tylko starannie wykonany cokół od strony miasta, dostępny z wnętrza Centrum Obywatelskiego Pati Llimona (Centre Civic Pati Llimona). Żeby dostać się do Pati Llimona należy wejść w wąskie przejście między kamienicami od strony ul. Carrer del Regomir 3 (oznaczone A na planiku), przejść na niewielkie patio przy którym jest wejście do budynku Pati Llimona. W budynku, zajmującym dawny Palau dels Marc (XIII-XIV w.) często odbywają się wystawy, a zachodnią ścianę wnętrza stanowi wewnętrzna strona rzymskiego muru fazy I, przebudowanego w fazie II. Idąc wzdłuż tego muru na południe, na końcu wnętrza budynku znajdziemy basztę 37 w fazie I oraz najlepszy widok na bramę SE (Morską). Dodatkowo w szybie przy windzie widać ścianę baszty nr 35 z zamurowanymi drzwiami i oknem.

Pati Llimona jest często otwarte, a wejście bezpłatne (obecne godziny: pn-pt 9:00-21:30, so 9:30-14:30 i 16:00-20:00, w sierpniu nieczynne). Godziny otwarcia należy sprawdzić na stronie patillimona.net;

- w fazie II (koniec III w. n.e.) w miejscu okrągłej wieży powstała baszta półkolista, o nieco większej średnicy części zewnętrznej, która wchłoneła poprzedniczkę i częściowo zablokowała boczne wejście bramy SE. Dlatego dziś cokół wieży z I fazy wystaje tylko od strony wnętrza miasta spod płaskiego wewnętrznego muru baszty fazy II.

Baszta fazy II zachowała się do wysokości kilku metrów. Można ją oglądać z wnętrza małego rezerwatu archeologicznego o nazwie Porta de Mar, będącego oddziałem Muzeum Historii Barcelony (MUHBA). Bilety kupuje się na miejscu. Wejście znajduje się od strony ul. Carrer del Regomir 5-7 (oznaczone B na planiku). Jest otwarte tylko w wybrane dni tygodnia i dość krótko (obecnie np.: soboty od 11 do 14). Ponieważ te dni i godziny zmieniają się, należy je sprawdzić na stronie rezerwatu
W rezerwacie eksponowane są też rzymskie termy portowe.

Wewnętrzną stronę baszty - jej płaską ścianę ponad cokołem fazy I - można oglądać z wnętrza Pati Llimona.

Warto może dodać, że w wydrążonym wnętrzu cokołowej części baszty urządzono kaplicę Sant Cristofor (wejście od ul. Regomir) - ale w jej wnętrzu nie widać obecnie murów rzymskich.

Na planiku poniżej:

A - Pati Llimona (baszta 37 fazy I, wewnętrzna strona muru, brama SE, baszta 35)

B - rez. archeo. Porta de Mar - oddział MUHBA (baszta 37 fazy II, zewnętrzna strona muru, termy rzymskie)

Palau dels Marc z basztami 35 i 36

Brama SE z basztą nr 37. Szary - faza I baszty (widoczny tylko cokół), czerwony - mur fazy I i niewidoczna część baszty 37 fazy I (wchłonięta przez fazę II), pomarańczowy - baszta 37 fazy II, mur fazy II i baszta 36, niebieski - brama SE. Elementy bramy z basztami po lewej stronie nie zachowały się.

Brama SE w fazie I. Baszta 37 fazy I po prawej (tablica informacyjna w rezerwacie):

Brama SE w fazie II. Baszta 37 fazy II po prawej (tablica informacyjna w rezerwacie):

Moje zdjęcia z 2023 i 2024 r.

Baszta nr 37 w fazie I (I w. p.n.e.), od strony Pati Llimona:

Po prawej, pod łukiem bramy - pod szybą na ul. Regomir widać część cokołu fazy II, która częściowo blokuje światło bramy:

Baszta nr 37 w fazie II (koniec III w. n.e.), od strony rez. archeo. Porta del Mar (MUHBA):

Od strony Pati Llimona - widoczny fragment płaskiej ściany baszty 37 fazy II od strony miasta:

Kurtyna muru obok baszty 37

Wewnętrzna strona muru - wewnątrz Centre Civic Pati Llimona (dostęp opisałem w poprzednim wpisie):

Mur z czasow Augusta (ok. 10 r. p.n.e.) w połowie III w. n.e. był już w złym stanie. Dowiedziono, że na niektórych odcinkach pozostało z niego ok. 1/3 pierwotnej wysokości. W ramach rozbudowy muru Barcino pod koniec III w. n.e. (II faza) dokonano też napraw muru I fazy tak, by od strony wnętrza miasta mógł stać się podstawą i oparciem dla nowego muru. W kilku miejscach zaobserwowano te naprawy wykonane w technice opus africanum, polegającej na stosowaniu pionowych dużych ciosów ("filarów") podpartych i zwieńczonych blokami poziomymi, rozmieszczonych w pewnych odstępach (od 1,5 do 2 m) i otoczonych drobnymi ciosami. Widać to we wnętrzu Pati d'en Llimona, gdzie wyeksponowano spory odcinek wewnętrznej strony muru. Dolną część stanowi mur I fazy. Opus africanum (naprawy II fazy) pojawia się na wysokości ok. 6 m nad pierwotnym poziomem terenu w mieście i występuje do ok. 9 m, czyli blisko pierwotnej wysokości muru.

Wtórna nisza w murze fazy I - widać wnetrze muru i rzymskie struktury wcześniejsze:

W górnej części muru wątek opus africanum (naprawa z III w. n.e.). Pod stropem wsporniki średniowiecznego Palau dels Marc:

Zewnętrzna strona muru - w rezerwacie archeologicznym Porta de Mar będącym oddziałem Muzeum Historii Barcelony MUHBA (dostęp opisałem w poprzednim wpisie):

Mur II fazy (obok baszty nr 37) od zewnątrz jest zbudowany w typowej dla reszty obwodu z końca III w. n.e. technice opus quadratum (z dużych, regularnych ciosów).

W tym samym rezerwacie, na zewnątrz muru wyeksponowano pozostałości Termes Portuaries Suburbanes - Podmiejskich Łaźni Portowych zbudowanych między połową I w. n.e. a początkiem II w. n.e. Najlepiej zachowała się absyda basenu frigidarium (części "zimnej") zaopatrzona w stopnie...

Moje zdjęcia z 2024 r.:

Tablice w rezerwacie:

Basen frigidarium:

Brama SE (Porta de Mar)

 Brama Południowo-Wschodnia, zwana też Porta de Mar (Brama Morska) lub Porta Decumana Oriental jest drugą z częściowo zachowanych rzymskich bram Barcelony (obok opisanej wcześniej Bramy NW). Zachował się w pełni zewnętrzny łuk bocznego wschodniego przejazdu, fundamenty pozostalej części tego przejazdu oraz nasada łuku przejazdu głównego. Zbudowana w I fazie, za czasów Augusta (ok. 10 r. p.n.e.), została odrestaurowana lub przebudowana na początku II w. n.e.

W pierwszej fazie miała formę trójprzelotową, z większym łukowym przejazdem centralnym i 2 mniejszymi bocznymi (zachował się wschodni). Była flankowana dwiema okrągłymi wieżami - jedynymi wieżami w całym murze Augusta. Zachowała się częściowo baszta wschodnia (nr 37) opisana przeze mnie wcześniej. Wyjątkowa oprawa bramy wynikała prawdopodobnie z jej reprezentacyjnego położenia - była wizytówką miasta dla przybywających od strony portu, który miał sczególne znaczenie w kontaktach Barcino z resztą Imperium.

W drugiej fazie rozbudowy murów pod koniec III w. n.e. zmieniono aranżację bramy. Okrągłą wieżę wschodnią (baszta nr 37) zastąpiła zachowana w dolnej części baszta półokrągła (opisana wcześniej). Ponieważ była szersza od wieży fazy I, zwęziła ona boczny przejazd bramy. Pozostawiono też przejazd główny, natomiast drugi boczny przejazd (zachodni) został zlikwidowany. Wynikało to z poszerzenia obszaru miasta poprzez budowę prostokatnego "aneksu" murów skierowanegow stronę portu, tzw. "castellum" bezpośrednio na zachód od bramy. Nowy mur biegł teraz prostopadle do bramy w miejscu bocznego przejścia zachodniego. W pewnej odległości od bramy w tym nowym murze wzniesiono basztę okrągłą. Cała zachodnia część bramy z nowym murem i nową basztą nie jest obecnie widoczna, a ich pozostałości tkwą zapewne wewnątrz zabudowy po południowo-zachodniej stronie ul. Carrer del Regomir.

Zachowane do dziś pozostałości Bramy SE można oglądac z 3 miejsc (na planiku: A, B i C):

A - z zewątrz, od ul. Carrer del Regomir 5 widać zewnętrzną stronę zachowanego łuku przejazdu bocznego i nasadę łuku przejazdu głównego. Przed łukiem bocznym, pod szybą w nawierzchni widać cokół baszty nr 37 fazy II. Dostęp nieograniczony.

B - przez dużą szybę w fasadze kamienicy przy ul. Carrer del Regomir, za łukiem, widać "z boku" fundamenty przejazdu bocznego oraz cokół baszty nr 37 fazy I. Dostęp nieograniczony, ale problemem jest tu światło odbijające się w szybie oraz fakt ustawiania niekiedy dziwnych reklam w witrynie.

C - z wnętrza Centrum Obywatelskiego Pati Llimona (Centre Civic Pati Llimona). Żeby dostać się tam należy wejść w wąskie przejście między kamienicami od strony ul. Carrer del Regomir 3, przejść na niewielkie patio przy którym jest wejście do budynku Pati Llimona. W budynku, zajmującym dawny Palau dels Marc (XIII-XIV w.) często odbywają się wystawy, a południowo-wschodnią ścianę wnętrza stanowi wewnętrzna strona rzymskiego muru. Idąc wzdłuż tego muru na południowy-zachód, na końcu wnętrza budynku znajdziemy najlepszy i najbardziej całościowy widok na bramę SE od strony miasta (a także basztę nr 37 fazy I). Jak opisałem to wczesniej, Pati Llimona jest zazwyczaj otwarte, a wejście jest bezpłatne (obecne godziny: pn-pt 9:00-21:30, so 9:30-14:30 i 16:00-20:00, w sierpniu nieczynne). Aktualne godziny otwarcia należy sprawdzić na stronie patillimona.net

Mur fazy I z Bramą SE:

Mur obu faz (I i II) z Bramą SE:

Brama SE w fazie I od strony zewnętrznej - pozostałości, rekonstrukcja i plan:

Brama SE w fazie I - plan i rekonstrukcja (tablica informacyjna w rez. arch. MUHBA):

Brama SE w fazie II - plan i rekonstrukcja (tablica informacyjna w rez. arch. MUHBA):

Obie fazy Bramy SE - plan rekonstrukcyjny:

Obie fazy Bramy SE - plan widocznych pozostałości:

Moje zdjęcia z 2023 i 2024 r.

A. Zewnętrzna strona bramy od strony ul. Carrer del Regomir - w pełni zachowany łuk boczny:

Późniejszy (średniowieczny?) łuk nad brama rzymską:

Rzymski łuk bocznego (prawego, wschodniego) przejazdu bramy:

Na rysunku widać nasadę łuku przejazdu głównego:

Zachowana nasada łuku przejazdu głównego rzymskiej bramy:

Rzymski łuk bocznego (prawego, wschodniego) przejazdu bramy:

Pod szybą widać m.in. cokół baszty 37 fazy II, która zwęziła boczne przejście bramy:

B - widoki przez dużą szybę w fasadze kamienicy przy ul. Regomir, za łukiem, gdzie widać "z boku" fundamenty przejazdu bocznego oraz cokół baszty 37 fazy I:

Widok przez szybę pod łukiem:

Widoki przez szybę boczną:

Cokół baszty nr 37 fazy I:

C - widoki wewnętrznej strony Bramy SE od strony wnętrza Pati Llimona:

Baszty nr 73, 74 i 75

 Baszty nr 73 i 74 oraz mur pomiędzy nimi tworzy tylną (południowo-wschodnią) ścianę niewielkiego, zadrzewionego skweru powstałego w miejscu wyburzonych kamienic przy ul. Carrer de la Palla 14-16 (zaledwie ok. 30 m od Placa Nova). Problem polega na tym, że skwerek jest zamknięty kratą od strony ulicy la Palla i obsadzony drzewami, których ulistnione korony dość skutecznie zasłaniają baszty obserwowane zza kraty (od ulicy). Podobnie jak gęste pnącze przy baszcie nr 74. Właściwie widać tylko fragmenty baszt i muru w prześwitach koron. Należałoby tu chyba być w okresie bezlistnym. Albo trafić na moment otwarcia drzwi w kracie skwerku, który jest okresowo użytkowany jako boisko pobliskiej szkoły. Mnie raz udało się wejść za kratę podczas zajęć szkolnych - za zgodą opiekunów, ale przyznaję, że bardzo niechętną zgodą i tylko na króciutko - zdołałem zrobić zaledwie kilka zdjęć...

Moje fotografie - 2023 i 2024 r.

Baszta nr 73
Baszta nr 73 (ta po prawej stronie na wspomnianym skwerku) ma w szczytowej ścianie 2 zamurowane okna rzymskie i romańskie biforium z XIII w.

Rzymskie górne okno w ścianie frontowej:

Rzymskie dolne okno w ścianie frontowej (wtórnie zwężone):

Romańskie biforium z XIII w.:

Baszta nr 74
Baszta nr 74 (po lewej stronie skwerku) ma fragmenty 2 zamurowanych okien rzymskich w bocznej ścianie (zachodniej) oraz 3 zamurowane okna rzymskie i mocno restaurowane romańskie biforium w ścianie szczytowej. Ze zdjęć dostępnych w sieci wiem, że w bocznej ścianie wschodniej jest przynajmniej jeszcze jedno zamurowane okno rzymskie, ale ta strona jest niedostępna dla turystów (teren Pałacu Biskupiego).

W zwieńczeniu baszty 74 badacze dopatrują się śladów krenelażu, ale mnie nie udało się ich jednoznacznie dostrzec...

Ściana frontowa - górne lewe okno rzymskie:

Ściana frontowa - górne prawe okno rzymskie:

Ściana frontowa - dolne prawe okno rzymskie:

Boczna ściana zachodnia (prawa) - górne okno rzymskie:

Boczna ściana zachodnia (prawa) - dolne okno rzymskie:

Ściana frontowa - romańskie biforium z odtworzoną kolumienką:

Zwieńczenie baszty, gdzie mają znajdować się ślady blankowania - mnie nie udało się ich rozpoznać...:

Baszta nr 75
Baszta nr 75 stanowi podstawę wieży Pałacu Biskupiego (zbudowanego w XII-XIII w.) i w zasadzie jest niedostępna do obserwacji. Widać tylko fragment dolnej części bocznej (zachodniej) ściany z fakturą muru. Górna część jest otynkowana, w większości zapewne stanowi średniowieczną nadbudowę i widać ją fragmentarycznie tylko z pewnej odległości, np. z wspomnianego skwerku, z Placa Nova oraz z dziedzińca Palacu Biskupiego.

Od strony skwerku przy baszcie nr 74 - dolna, nieotynkowana ściana boczna baszty:

Jw. - górna otynkowana część baszty (zapewne średniowieczna nadbudowa?):

Górna, nadbudowana część baszty od strony Placa Nova:

Górna, nadbudowana część baszty od strony dziedzińca Pałacu Biskupiego:

Schody na mur fazy 1.

 Jedyne w Barcelonie dobrze widoczne schody na rzymski mur obronny można oglądać w podziemnej ekspozycji Muzeum Historii Barcelony (MUHBA) pod Placa del Rei. Jest to rozległa ekspozycja bogata w pozostałości wielu budowli - rzymskich, wizygockich, romańskich itd. Północną ścianę ekspozycji stanowi wewnętrzna strona muru rzymskiego - tutaj jest to mur 1. fazy z czasów Augusta (ok. 15-10 r. p.n.e.) i jest to jeden z najlepiej zachowanych i wyeksponowanych odcinków pierwszego muru. Na wysokości późniejszych baszt nr 15 i 16, do wewnętrznej strony muru dostawiono, również w 1. fazie, schody prowadzące na chodnik obrońców. Zachowała się tylko dolna część tej konstrukcji - najwyżej zachował się narożnik wschodni (podparcie najwyższej partii schodów), zaś z samych stopni schodów widać tylko 4 najniższe, w części zachodniej, widocznej jednak dość słabo w "dziurze" za późniejszymi konstrukcjami. Widziałem te stopnie na fotografiach w literaturze, więc wiedziałem gdzie ich szukać - bez takiego przygotowania naprawdę trudno je dostrzec! Starałem się je sfotografować w tej "dziurze" - widać je, ale nie są to piękne fotki 😉 

Godziny wejścia na ekspozycję, bilety itd. można sprawdzić na stronie MUHBA

Moje zdjęcia z 2023 r.

Stopień zachowania schodów:

Tablica na ekspozycji:

Schody od wschodu - najwyżej zachowany narożnik podpierający najwyższą część schodów.

Fioletowy laser wskazuje granice rzymskiej ulicy:

Zniszczona powierzchnia schodów:

W tle schodów ściana właściwego muru fazy 1. z czasów Augusta:

Zniszczona powierzchnia schodów, bez zachowanych stopni:

"Dziura" pomiędzy późniejszymi murkami, w ltórej widać 4 początkowe stopnie schodów in situ - kilka metrów na zachód od poprzednio pokazanaego miejsca:

Stopnie zachowane in situ (moje próby fotografii). Na stopniach leży duży blok zsunięty z wyższej części, który pozostawiono bez zmian od momentu ich odkopania:

Wewnętrzna strona muru fazy 1., z czasów Augusta (15-10 r. p.n.e.), na wschód od schodów:

Kanał kolektora odwadniającego ulicę uchodzący pod murem na zewnątrz miasta:

Przekrój rzymskiego muru przy ul. Carrer del Call 5-7

Przy ul. Carrer del Call 5-7, w fasadzie kamienicy po północnej stronie ulicy widać "przekrój" rzymskiego muru, który w tym miejscu jest całkowicie "obrośnięty" późniejszymi budynkami. Ponoć na tym "przekroju" widać obie fazy muru - jeśli tak, to mur fazy 1. powinien znajdować się po prawej (wewnętrznej) stronie muru i raczej w jego dolnej części...

Do muru od wewnątrz dobudowano budynek z XIV-XV w., z ładnymi gotyckimi oknami...

Moje zdjęcia z 2023 r.

Gotycki dom z XIV-XV w. dobudowany do wewnętrznej strony muru:

Ul. Carrer d'Avinyo

 Dorzucam kilka moich zdjęć z 2023 r. z jednego ze sklepów przy ul. Carrer d'Avinyo, w którym widać jakieś stare mury. Niestety jeszcze nic bliższego o nich nie wiem...

Przy ulicach Carrer d'Avinyo i Carrer dels Banys Nous w kilku miejscach odkryto rzymskie mury i baszty, dziś całkowicie wtopione w zabudowę i widoczne w głębi pomieszczeń po północnej i wschodniej stronie tych ulic. Z informacji w sieci, z pewnością znajdują się one przy: C. dels Banys Nous nr 4 - była (jest?) tam kawiarnia oraz nr 14 - był (jest?) tam Dom Pobytu Dziennego SINIA itd.

Problem z tymi pozostałościami polega na tym, że ich dostępność często się zmienia wraz ze zmianą użytkowania lokali... Ja tam jeszcze nie dotarłem, ale mam zamiar wrócić do tego tematu...