Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XVw.

W przypadku zamku w Grudziądzu Autor zaakceptował przekłamania Hansa Jacobiego z okresu okupacji hitlerowskiej. Za B. Wasikiem poszedł T. Torbus. Pełna akceptacja przekłamań H. Jacobiego. By udowodnić lokalizację kaplicy zamkowej na pierwszym piętrze , podniósł partię muru na parterze na pierwsze piętro. W klatce schodowej  klatki  do piwnicy ulokował zakrystię kaplicy. W miejscu podniesionego fragmentu oryginalnej budowli  wstawił na papierze pełen mur.  Zastał mur o grubości ok. 0,7 m z parapetami a napisał, że był tam mur o grubości ok. 3 - 4  m. Niektórzy użytkownicy pamiętają Jego argumentację z innego forum o identycznej tematyce, dlaczego tak twierdzi. Dotyczy pomieszczenia pierwszej kondygnacji w części północno-wschodniej Zamku Wysokiego.

Odrzucił oryginalny geodezyjny  plan Zamku Wysokiego z poł. XVIII w. Ten plan nie mieści się w konstrukcji Jego rozprawy doktorskiej. Idąc za słowami Niemca Xavera Froelicha z 1889 r. konsultującego się z Conradem Steinbrechtem trzeba by było pokazać pogląd naukowy, że Krzyżacy nie budowali od podstaw murowanego zamku w Grudziądzu, tylko Polacy.

Faktyczne odkrywki murów pokazały, że ci badacze z XIX w. mieli rację. Efekt domina zmuszałby do ponownej analizy zamku w Toruniu (kamienna brama) oraz w Papowe Biskupim. Dlaczego przy powszechnym stosowaniu cegieł, na Pomorzu wzniesiono zamek z kamienia?

Ceglane portale okienne w ścianach z kamienia mogą być wtórne i mylące, jak to ma miejsce w przypadku neogotyckich okien z l. 90 XIX w. w kościele św. Mikołaja w Grudziądzu.

Zmianie uległaby część wstępna

Polacy zbudowali w Grudziądzu stróżę murowaną już w 1222 r.

Krzyżacy , po przybyciu na ziemię chełmińską siedzieli na drzewie, w konarach dębu pod Starym Toruniem.

Byli wtedy zacofani pod względem budownictwa ceglanego. Polacy ich wyprzedzali. Dowodem niepodważalnym jest Grudziądz z dwoma mostami przedkrzyżackim ( romańskimi).

Historiografia niemiecka wykreowała mit, ze Polacy budowali wyłącznie drewniane grody, które Krzyżacy przekształcali w murowane zamki.

Tylko mało chyba się akcentuje, że inspiracją ich zamków regularnych były klasztory cysterskie? Stąd bardzo niechętnie pisze się o Grudziądzu w latach 1222-1291.

Nawiązując do publikacji dr. Bogusza Wasika, warto odnotować tę pozycję

Studia z Dziejów Średniowiecza, t. 26, 2023

Bogusz Wasik

(Muzeum Zamkowe w Malborku)

https://orcid.org/0000-0002-2968-3015

Techniki budowy zamków w ziemi chełmińskiej.

Nowe dane w świetle badań

archeologiczno‑architektonicznych

z lat 2016–2018*

https://doi.org/10.26881/sds.2023.26.11

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/stzdsr/article/view/10104

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/stzdsr/article/view/10104/9190

Mnie zaciekawił np. ten fragment

[…] W Bierzgłowie fundamenty mają odsadzki (il. 3), które zaobserwowano zarówno w kurtynie obwodowej, jak i w wewnętrznej ścianie budynku z I fazy. Zastosowanie ich należy uznać za nietypowe dla budownictwa zamkowego w Prusach. Na innych wczesnych zamkach (Toruń, Grudziądz) ich nie stosowano […], przyp. 13. Autor powołał się na własną pracę

13  Por. B. Wasik, Budownictwo zamkowe..., s. 188; idem, Zamki krzyżackie..., s. 223.

By stwierdzić, że nie ma racji, wystarczy zapoznać się

 Z pozycją Ryszarda Bogdana Kucharczyka , Zamek w Grudziądzu. Część druga , 2012. Podany tam materiał zdjęciowy pokazuje, że w Grudziądzu odsadzki były i są.

Relacja z wystawy 2010 r.

Artykuł bez zdjęć

Szajerka M. Zamek grudziądzki w świetle wystawy archeologicznej w Muzeum. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza 2010, nr 31 (260).

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/219945/edition/218509/content

Artykuł bez zdjęć

Szajerka M. Zamek wysoki w Grudziądzu w świetle źródeł historycznych oraz eksploracji archeologicznej z lat 2006-2009, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Rok X: 2012, nr 22 (327) z d.19.9.2012 ss.8.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/220871/edition/219260/content

2015 r.

Szajerka M. Nowa ekspozycja ruin Zamku Wysokiego w Grudziądzu, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza R.XIII: 2015, nr 2 (414), z d. 14.01.2015, ss.8.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/221387/edition/219712/content

Na s. 2 w tym biuletynie jest zdjęcie fragmentu oryginalnej ściany Zamku Wysokiego , który B. Wasik podniósł na pierwsze piętro a klatkę schodową do piwnicy  „zamurował” oraz wyjście w narożniku południowo-wschodnim do gdaniska i kaplicy.

Nadal istniejąca odsadka po zewnętrznej stronie wschodniej była udokumentowanym źródłowo gankiem między dobudowaną w 2 poł. XIII w. po stronie wschodniej kaplicą a spiżarnią. Spiżarnia, patrząc od strony dziedzińca była na poziomie piwnicy a od strony południowej na poziomie parteru. Dlatego dobudowana kaplica była na poziomie refektarza na pierwszym piętrze, patrząc na Zamek Wysoki od strony południowej.

2018

Wieża Klimek miała odsadkę

Szajerka M., Wieża Klimek – dawniej  i współcześnie. Walory architektoniczne obiektu – klasyfikacja stylu budowli, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 2 (540), z d. 10.01.2018 r., ss.20.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/223890/edition/222299/content

Ten artykuł pokazuje skalę procederu przekłamywania  danych od  lat 40. XX w.

Szajerka M., Kaplica na Zamku Wysokim w Grudziądzu z l.90. XIII w. – lokalizacja i architektura. Analogia do prezbiterium grudziądzkiego kościoła św. Mikołaja. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 23(561), z d. 27.06.2018, ss.24.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/223969/edition/222352/content

Czytając prace dr. Bogusza Wasika odnośnie Grudziądza zastanawiam się ile czasu spędził  w Grudziądzu podczas terenowych prac archeologicznych, czy we wnioskach oparł się tylko na dokumentacji, którą dostał na biurko? Przed publiczną obroną rozprawy doktorskiej był bardzo aktywny w kwestii zamku grudziądzkiego, broniąc przekłamań Hansa Jacobiego z okresu okupacji hitlerowskiej. By nie było problemów inny archeolog , bezpośrednio prowadzący wtedy badania , jako recenzent artykułów do Rocznika Grudziądzkiego nie dopuścił mojego artykułu do publikacji. Był adwokatem w swojej sprawie. Cenzura prewencyjna w moim przypadku była na korzyść obrony doktorskiej B. Wasika. Po latach i tak moje publikacje są w bibliografii, publikowanej w Rocznikach Grudziądzkich. Zauważył je w Swojej pracy z 2023 r. Profesor Tomasz Torbus i ten Portal, założony w 2007 r.

c.d. postu poprzedniego

Czytając ten fragment, widać, że dr Bogusz Wasik nie zdaje sobie sprawy , jak zbudowano Zamek Wysoki w Grudziądzu.

Fragment artykułu dr. B. Wasika

Wskazane szeroko zakrojone prace ziemne, modyfikujące

ukształtowanie terenu, charakterystyczne dla budownictwa zamkowego

w Prusach od około 1280 r., nie ograniczały się tylko do nowo

budowanych zamków kasztelowych. Można je także zaobserwować

w rozbudowywanych wówczas zamkach nieregularnych – przede

wszystkim w przestrzeni dobudowywanych wówczas parchamów.

Zazwyczaj mur wznoszono u podnóża stoku, a pustą przestrzeń

między skarpą a murem zasypywano. W efekcie powierzchnie

parchamu podnoszono. Taką sytuację można odnotować w Starogrodzie,

gdzie przy murze nasypano około 2,5 m nawarstwień

gliniastych31 (il. 1). W Bierzgłowie postąpiono z pozoru podobnie,

choć nieco odmiennie, gdyż rozkopano pierwotny stok fosy

(z nawarstwieniami wału ziemnego). Tak powstał niemal pionowy

stok głębokości około 3,5 m (il. 2–3). Od tego poziomu pod mur

parchamu wykonano już wykop ciasny. Podczas wznoszenia muru

parchamu ów rów, znajdujący się w obrębie międzymurza, sukcesywnie

zasypywano ziemią z uprzednio przekopanych warstw

wału, aż całkowicie wyrównano parcham. Ponieważ kolejne warstwy

owego nasypu odpowiadają poziomowi warstw wyrównawczych

kamiennego muru parchamu, to można sądzić, że podnoszenie

gruntu postępujące równolegle z jego budową zastępowało

rusztowanie32. Postępowanie na parchamie w Bierzgłowie nasuwa

analogię sposobu budowy południowego parchamu zamku w Kowalewie

Pomorskim (1. ćwierć XIII w.). Tam, zapewne ze względu

na to, że nawarstwienia naturalne stanowił niestabilny calec, pod

fosę i mur parchamu wykopano znacznie szerszy rów, opadający

schodkowo w kierunku miejsca posadowienia muru parchamu.

Po starannym jego wymurowaniu rów znajdujący się w przestrzeni

31 B. Wasik, Relikty architektury…, s. 45–46.

32 B. Wasik, Aneks do sprawozdania…, s. 12.

Techniki budowy zamków w ziemi chełmińskiej… 285

międzymurza zasypano33.

Opisana tu technikę zastosowano w Grudziądzu. Wieżę Klimek zbudowano bez kopania fundamentu. Fundament kamienny opus certum wykonano na powierzchni a następnie zasypano:

Raport archeologiczny dr. Antoniego J. Pawłowskiego z 2007 r.

http://www.klimek.grudziadz.com.pl/pdf/pawlowski2007.pdf

W Grudziądzu, w trakcie budowy skrzydła południowego zasypywano fundament wieży Klimek.

Tę technikę wykorzystywano też przy budowie spichrzy nadwiślańskich. Obecnie od strony miasta np. 1- 2 kondygnacje a od strony Wisły np. 4-5.

W artykule Prace budowlane na zamkach w Grudziądzu i Toruniu, Rocznik Grudziądzki, T. 22: 2014 rys. 1, s. 104 jest ewidentne , celowe przekłamanie. Nie ma żadnej zabudowy po stronie północno-wschodniej. Nawet zachowanego  kanału ściekowego z kuchni w wątku wedyjskim. Narysowana została fikcyjna kurtyna o grubości ok. 3-4 m. Autor wpadł we własna pułapkę. Narysował poziom piwnic z pocz. XIV w., z tunelem bramnym w piwnicy i nie ma wjazdu na dziedziniec. Tunel jest tylko w piwnicy. Jego rekonstrukcja wyglądu Zamku Wysokiego w połowie XV w., ryc 3, s. 106, pokazuje , że na dziedziniec zamku nie można było wjechać. Nie ma bramy od północy.

Rysunek 1 odpowiada ukształtowani terenu. Brama od południa z progiem na wysokości 59 m n.p.m. do spiżarni zamkowej, czyli na parter widziany od strony południowej. Tylko jak B. Wasik chciałby wjechać przez wylot tunelu od strony północnej, to nie wiem. Obecnie dziedziniec przy studni jest na wysokości ok. 65 m n.p.m. Różnica poziomu obecnie to ok. 6 m. W 2014 r. w trakcie poprawki badań archeologicznych , archeolodzy z firmy prywatnej z Bydgoszczy znaleźli rozwiązanie problemu. Odsłonili schody prowadzące z tunelu na dziedziniec, które przeoczyli archeolodzy z UMK.

Nawiązując do postu z 30/08/2024 11:26 pm   .

Sprostowanie

W 2025 r. po analizie porównawczej z oknami np. w katedrze wrocławskiej, okna naw bocznych kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu w części północnej i południowo - zachodniej są oryginalne, charakterystyczne dla 1 poł. XIII w. Nie są to okna neogotyckie, jak napisałem rok temu. Szkoda, że w 2015 r. powtórnie zatynkowano wczesnogotycki portal w ścianie północnej kościoła Świętego Ducha w Grudziądzu.

Warto na zdjęciach już archiwalnych, pokazujących wykopy archeologiczne na Górze Zamkowej, wykonanych w latach 2007 - 2009, zobaczyć, że B. Wasik pomylił się z negacją odsadzek w Grudziądzu.

Całość w załączniku, zapis w PDF.

Uzupełnienie poprzedniego postu

Na s.14 kwerendy źródłowej można zobaczyć cokół fundamentu wg C. Steinbrechta, stan w 1889 roku.

http://www.klimek.grudziadz.com.pl/pdf/kwerenda.pdf

W Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, nr 2:2018, s. 12, pokazałem, jak ta odsadzka kamienna wyglądała w 2006 roku, po odgruzowaniu ruin wieży Klimek.

Na s. 13 pokazałem przekrój warstw cokołu ze sztucznym kamieniem, ( średniowiecznym cementem).

Dwie warstwy cegieł nad blokiem ze sztucznego kamienia miały blaty o rozmiarach cegieł romańskich, jakie znaleziono w 2008 r. w części wschodniej skrzydła południowego

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/223890/edition/222299/content

Cokół ze sztucznym kamieniem był wyłącznie po stronie zachodniej, precyzyjnie wg podziału na osi północ – południe. Po odgruzowaniu ruin część wschodnia też powyżej cokołu była nietknięta, ale tam bloczków nie było. Od strony północnej cokół dochodził do progu wejścia do wieży z dziedzińca.

Obecny szybki przepływ informacji za pomocą Internetu, nowoczesne dyskusje naukowe na portalach tematycznych pozwalają też na komentarze odnośnie prac naukowych nie tylko wąskiemu kręgowi akademickiemu, w drukowanych w formie papierowej periodykach naukowych.

Prace Bogusza Wasika doskonale pokazują, jak w XXI w. datacja toruńska J. Kohte z przełomu XIX/XX w. wpłynęła na poglądy o budowie zamków na terenie państwa krzyżackiego.

Zdania z recenzji Sławomira Jóźwiaka, pozycja 3.

[…] Najważniejszy wniosek płynący z przeprowadzonych w tym miejscu przez autora analiz jest chyba taki, że ceglane mury zamkowe w ziemi chełmińskiej wznoszono w dwóch wątkach: wendyjskim i gotyckim. Pierwszy z nich miał być wcześniejszy, stosowany do około 1300 r. Od tego natomiast czasu miał się pojawić drugi i przez najbliższe przynajmniej pół wieku oba wątki były używane równolegle, także w czasie budowy tego samego obiektu (s. 202 n.). Jeśli jednak weźmie się pod uwagę to, że przywołana przez autora data graniczna (1300 r.) jest przejęta przez niego ze starszej literatury przedmiotu, oparta jest ona na domniemaniach wcześniejszych badaczy i w żaden sposób nie da się jej bezspornie udowodnić, wówczas widać, że (wbrew sugestiom dotychczasowych uczonych, zwłaszcza historyków sztuki) zastosowanie przez średniowiecznych budowniczych tego czy innego wątku nie pozwala na wyznaczenie dokładnej chronologii wznoszenia konkretnego obiektu zamkowego. Natomiast szczegółowa analiza wyglądu murów i zachowanych do dzisiaj otworów maculcowych pozwoliła autorowi na zaproponowanie kilku uzupełnień do dotychczasowej wiedzy na temat techniki budowy […]

Przykład Grudziądza przeczy tej datacji toruńskiej.

Szerzej na Forum, posty od 24.07 -18.08.26

https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/literatura/zamek-w-grudziadzu/strona/5/#post-17698

Należy również zauważyć, że Autor pozbawił Zamek Wysoki bram od strony wschodniej i północnej.

Zob. ad 1, s. 106. Ryc. 3. Zamek wysoki – rekonstrukcja wyglądu w  XV wieku. Opracował Bogusz Wasik.

Plany z czasów nowożytnych, ikonografia, źródła opisowe podają zupełnie inne informacje.

Można porównać pogląd B. Wasika z tym co zawarliśmy z Kolegą P. Szachnitowskim w tym artykule z 2024 r.

Kościół katedralny biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana na Górze Zamkowej w Grudziądzu. Podstawy identyfikacji w świetle planów geodezyjnych z czasów nowożytnych metodą bezinwazyjną.

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/283563/edition/280786/content

W 1889 r. X. Froelich napisał:

[…]Można mniemać, że przenikanie się tu kultur, które w osadnictwie na Rządzu pozostawiły świadectwo prehistorycznego opanowania tych ziem, mogło doprowadzić do zaznajomienia się tych ziem z budownictwem kamienno-ceglanym. Można to odnieść do zbudowania przez Pogańskich Prusów założeń obronnych na Górze Zamkowej w postaci kamiennych nawarstwień otaczających dookolnym wałem drewniane zabudowania. Jeżeli zaś uwzględni fakt, że Ziemia Chełmińska, na której leżał zamek, była od dwustu lat w rękach Polaków, którzy utworzyli tu kasztelanię, to można przypuścić, że ta graniczna twierdza została przez nich rozbudowana z użyciem kamieni i cegieł według polskiego sposobu.[…]

Ten pogląd został wysunięty przez niemieckiego badacza , gdy jeszcze nie istniała datacja wątków ceglanych wg J. Kohte.

Na temat cegieł romańskich w Grudziądzu w Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza z 2019 r.

Marek Szajerka 600 rocznica zbudowania wodociągu miejskiego w Grudziądzu. Problem wody pitnej w Grudziądzu od XIII do XVIII w. 1415-2015. Suplement

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/227561/edition/226557/content

Z cegłami znalezionymi na Górze Zamkowej w Grudziądzu podczas badań archeologicznych w l. 2008 – 2009 problem miał B. Wasik. Napisałem o tym na s. 8 – 9.

Nie rozwijam dalszego komentarza odnośnie prac Bogusza Wasika na temat zamków w Grudziądzu i Toruniu. Naukowcy i badacze nieprofesjonalni mają możność analizy porównawczej zawartości tych prac z materiałami opublikowanymi na tym Forum.