Problematyka "Grodów Czerwieńskich"

„Grody Czerwieńskie” – cokolwiek by się kryło pod tą nazwą – dwukrotnie, pod rokiem 1018 i 1031, wymienione w Powieści minionych lat (Povesti vremennych let – PVL), oraz sam Czerwień, po raz pierwszy wzmiankowany w tym samym źródle w roku 981, w historiografi i polskiej zrobiły do pewnego stopnia podobną karierę jak informacja z Żywota Metodego o (…) silnym księciu siedzącym na Wiśle. I w jednym, i w drugim przypadku enigmatyczna zapiska, w powiązaniu z równie lakonicznymi, wieloznacznymi informacjami z kilku innych źródeł (m.in. z tzw. Geografa bawarskiego z 2. połowy IX w., O zarządzaniu imperium Konstantyna Porfi rogenety z 1. połowy X w. i tzw. dokumengruncie źródeł pisanych konstrukcji i „bytów” historiografi cznych, z czasem traktowanych jako realnie istniejących w przeszłości. W wypadku wzmianki z Żywota Metodego zaczęto od powołania „Państwa Wiślan” – które miało zostać podbite przez Wielkie Morawy – łącznie z określeniem jego granic, a w konsekwencji również władztwa wielkomorawskiego na północ od Karpat, które, w niektórych ujęciach, poza Małopolską właściwą obejmowało również Śląsk, Lubelszczyznę, na północy sięgając po linię Pilicy. Następnym etapem było przyjęcie założenia, że jego mieszkańcy zostali ochrzczeni w obrządku słowiańskim, a w końcu, że w południowej Polsce powołana została odrębna organizacja kościelna tego obrządku z własną metropolią w Krakowie bądź Sandomierzu, siłą zlikwidowana przez biskupa Wojciecha, późniejszego świętego. Z kolei wzmianki dotyczące Czerwienia i „Grodów Czerwieńskich” – czasem w połączeniu z innymi grodami, w tym raz z Przemyślem – stały się podstawą do wyznaczania zachodniej granicy państwa Mieszka i daty włączenia do niego terenów na wschód od Wieprza, zaś w powiązaniu z kolejnymi informacjami z PVL i innych źródeł (w tym O zarządzaniu imperium Konstantyna Porfi rogenety) do odtwarzania zasięgu osadnictwa zachodnio- i wschodniosłowiańskiego (mającego m.in. uzasadnić współczesny przebieg granic państwowych) oraz do rekonstrukcji geografi i plemiennej, w tym przede wszystkim lokalizacji terytorium Lachów – Lędzian. W oparciu o nie próbowano również wykazać istnienie plemiennego „państwa” Dulebów z głównym ośrodkiem w grodzie Wołyń, na terenie obecnej wsi Gródek, lub też w położonym po prawej stronie Bugu grodzisku w Zimnem, bądź też „państwa” Lędzian rządzonego przez lokalnych książąt, którego „Grody Czerwieńskie” byłyby pewnego rodzaju kontynuacją. Zarówno w przypadku hipotez dotyczących „silnego księcia” Wiślan i dalszych losów jego państwa, jak i „Grodów Czerwieńskich” historycy – przeświadczeni, że nowe źródła pisane, zwłaszcza o jednoznacznej wymowie, już się raczej nie pojawią – ich potwierdzenia próbowali szukać w wynikach badań archeologicznych, często odpowiednio je dobierając. Z drugiej strony, również archeolodzy swoje „nieme” źródła interpretowali w tym wypadku w oparciu nie tyle o ustalenia, co o hipotezy historyków, też często dobierając je tak, by odpowiadały pewnym „oczekiwaniom badawczym”. Czołowymi przykładami mogą być tutaj pierwsze interpretacje i datowanie reliktów architektury murowanej odkrytych w Wiślicy, w tym tak zwanej „misy chrzcielnej”, które próbowano wiązać z „Państwem Wiślan” i ochrzczeniem jego mieszkańców przez św. Metodego, a w wypadku „Grodów Czerwieńskich” określanie chronologii grodzisk uznawanych za wchodzące w ich skład w oparciu o najstarszą wzmiankę latopisową z 981 roku. Problem „Grodów Czerwieńskich” – przede wszystkim samego ich istnienia, ale również lokalizacji – nigdy do końca jednoznacznie niewyjaśniony, powraca co jakiś czas wraz z nowymi interpretacjami znanych źródeł pisanych oraz kolejnymi odkryciami archeologicznymi. Szczególnym powodem do ponownego podjęcia tego zagadnienia, połączonego z zakwestionowaniem ugruntowanej – jak się wydawało – wśród archeologów i historyków identyfi kacji Czerwienia z latopisowej wzmianki z roku 981 z grodziskiem w Czermnie Kolonii (obecnie: Kolonii Czermnie – por. E. Kowalczyk 2000, s. 55-65), a także kolejnymi próbami szukania innej lokalizacji „Grodów Czerwieńskich” niż międzyrzecze Wieprza i Bugu ( J. Kotlarczyk 1970, s. 268-269; E. Kowalczyk 1987, s. 201-210; 2000, s. 65; I. Kutyłowska 1990, s. 49-51), stały się wyniki badań wykopaliskowych prowadzonych w 2. połowie lat 70. ubiegłego wieku, a przede wszystkim uzyskane w ostatnich latach daty absolutne (dendrologiczne) z różnych elementów drewnianych zespołu grodowego. Nie dążąc do jednoznacznego i definitywnego rozstrzygnięcia problemu „Grodów Czerwieńskich”, spróbujmy jednak uporządkować niektóre związane z nimi zagadnienia. Termin „Grody Czerwieńskie” w źródłach, a dokładnie w PVL, pojawia się tylko dwukrotnie: pod rokiem 1018, przy opisie wyprawy kijowskiej Bolesława Chrobrego, kiedy w czasie powrotu z Kijowa do kraju Bolesław (…) ludzi mnóstwo uprowadził ze sobą, i Grody Czerwieńskie zajął dla siebie (…), oraz pod rokiem 1031, gdy Jarosław i Mścisław (…) poszli na Lachów i zajęli Grody Czerwieńskie znowu (PVL, s. 127, 133). Poza tym w źródłach ruskich wzmiankowany jest kilkakrotnie sam Czerwień – od którego wydaje się pochodzić nazwa „Grody Czerwieńskie” – po raz pierwszy w PVL w 981 roku, gdy Włodzimierz poszedł ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody (…) (PVL, s. 73), później również w latopisach: kijowskim i halicko-wołyńskim, między innymi w 1097, 1158, 1205, 1221, 1225, 1268, 1288 i 1289 roku ( J. Kotlarczyk 1970, s. 240). Odczytanie przez część historyków nazwy Lachów, występującej we wszystkich trzech pierwszych wzmiankach, tj. z 981, 1018 i 1031 roku, jako określenia Polaków – mieszkańców państwa polskiego, wskazywało, że już w czasach Mieszka Czerwień i „Grody Czerwieńskie” („inne grody” że wzmianki z 981 roku) należały do monarchii piastowskiej, do której miały zostać włączone między rokiem 945, w którym w PVL wzmiankowany jest jako sojusznik księcia kijowskiego Igora Włodzisław, ze względu na imię uważany za księcia zachodniosłowiańskich Lachów – Lędzian, a rokiem 980, zapewne podczas małoletniości syna Igora Światosława (H. Łowmiański 1973, s. 489-501; J. M. Kuczyński 2002, s. 246-247). Z kolei interpretacja Lachów jako Lędzian, a więc jednego z plemion zachodniosłowiańskich, zamieszkującego na wschód od Wiślan, pozwalała na wysunięcie wniosku iż w opisywanym czasie, to znaczy w 2. połowie X wieku, tereny przez nich zamieszkane (w tym Czerwień i inne grody – „Grody Czerwieńskie”) nie należały ani do państwa Mieszka, ani też do Rusi, skoro Włodzimierz dopiero je zajął (G. Labuda 1988, s. 182). Sama wyprawa Włodzimierza w 981 roku miała na celu przywrócenie dawnej, pochodzącej z 1. połowy X wieku, zależności trybutarnej od Rusi Kijowskiej. Lędzianie byliby zatem w tym czasie plemieniem niezależnym lub – jak można wnioskować z analizy tak zwanego dokumentu praskiego z 1086 roku – uzależnionym wraz z całą Małopolską od państwa czeskiego, przy czym zależność ta polegała najpewniej na konieczności uiszczania trybutu (G. Labuda 1988, s. 164-166; 1996, s. 16). Pomimo że termin „Grody Czerwieńskie” nie posiada odpowiednika w średniowiecznej nomenklaturze geografi czno-politycznej Słowiańszczyzny – co powinno budzić pewne wątpliwości co do jego interpretacji – i może być po prostu efektem pomyłki pisarskiej, która z hrady Czerwien i innyje zrobiła hrady czerwiennyje (A. Poppe 1958, s. 283-285, przypis 214), przez przeważającą większość historyków i archeologów „Grody Czerwieńskie” traktowane są jako rzeczywiście istniejąca w 2. połowie wieku X i w wieku XI jednostka terytorialna, o którą rywalizowali Piastowie i Ruś, ewentualnie jako jednostka strategiczna – system grodów strzegących granicy państwa. O ile jednak co do realności istnienia tak rozumianych „Grodów Czerwieńskich” panuje wśród większości badaczy zgoda, o tyle duże rozbieżności istnieją w kwestii ich lokalizacji. Pomijając XIX-wieczne hipotezy zakreślające bardzo szeroki zasięg „Grodów Czerwieńskich” – identyfi kujące ich terytorium bądź z całą późniejszą Rusią Czerwoną, bądź z połączonymi ziemiami halicko-przemyską, buską, bełską, dźwinogrodzką, trembowolską wraz z częścią ziem brzeskiej, chełmskiej i lubelskiej – w dotychczasowej historiografi i sformułowano cztery podstawowe warianty ich lokalizacji, które można określić jako: naddniestrzański, wołyński, przemyski (południowy) i północny (por. V. Krzywicka 1996 – tam dalsza literatura). W wariancie naddniestrzańskim, „Grody Czerwieńskie” obejmowałyby tereny wzdłuż Dniestru od Czerwonogrodu, identyfi kowanego w tym wypadku z Czerwieniem ze wzmianki z 981 roku, po okolice Przemyśla nad Sanem i źródła Bugu (m.in. S. M. Sołowiow 1851, s. 180; W. Kętrzyński 1892, s. 11-12; S. Zakrzewski 1925, s. 247). Z kolei według wołyńskiego wariantu lokalizacji, „Grody Czerwieńskie” obejmowałyby ziemie nad górnym Bugiem, Styrem, Horyniem i Bohem, przy czym to nie od Czerwienia miała pochodzić nazwa, lecz odwrotnie – nazwa pierwotnie ogólna „Grody Czerwieńskie” przeszła z czasem na pojedynczy gród, który znajdował się na ich terytorium (I. Kutyłowska 1990, s. 51). Wariant ten wymagał wprowadzenia poprawki we wzmiance w PVL dotyczącej 981 roku na: (...) zajął grody ich: Przemyśl i Czerwienne Grody, a więc zupełnie odwrotnie niż to zrobił A. Poppe, przy czym Przemyśl (w oryginale Peremyszl) oznaczałby nie Przemyśl nad Sanem, ale – zgodnie z sugestiami S. M. Kuczyńskiego (1965, s. 86-87) – obecny Peremil. Zabieg podobnego poprawienia brzmienia zapiski PVL zastosowano również przy formowaniu poglądu o podprzemyskiej (południowej) lokalizacji „Grodów Czerwieńskich”. Zgodnie z nim jednak, nie było to odrębne terytorium, ale wzniesiony przez Mieszka bądź jeszcze wcześniej, przez lokalnych książąt lędziańskich, a rozbudowany przez pierwszych dwóch Piastów, system obronny południowo-wschodniej rubieży kraju, składający się z szeregu grodów rozlokowanych wokół Przemyśla ( J. Kotlarczyk 1970, s. 268-269; 1988, s. 341-345). Na marginesie można zaznaczyć, że tak rekonstruowany system obronny z X-XI wieku bardzo przypomina rozplanowanie powstałego pod koniec XIX wieku zewnętrznego pierścienia umocnień twierdzy Przemyśl. Według M. Cabalskiej (1986, s. 332-338), jednej z nielicznych archeologów, którzy poparli podprzemyską lokalizację „Grodów Czerwieńskich”, nazwa ta nie dotyczyła jednak wszystkich grodów funkcjonujących na przełomie X i XI wieku w okolicach Przemyśla, lecz jedynie posiadających podwójny pierścień wałów, to jest obiektów w Tuligłowach, Aksmanicy i Sielnicy. Należy podkreślić, że dwa ostatnie warianty lokalizacji, to znaczy wołyński i południowy, zakładają też, że informacje PVL o Czerwieniu z 981 roku i dwie późniejsze o „Grodach Czerwieńskich” dotyczą zupełnie innego obiektu niż gród Czerwień wymieniany w latopisach w końcu wieku XI i później. Ostatni wariant to tak zwana lokalizacja północna, według której terytorium „Grodów Czerwieńskich” obejmowało obszar na północ od Sołokiji, bądź po obu stronach Bugu, bądź tylko po jego lewej stronie, w kierunku zachodnim przekraczając Wieprz lub tylko do niego dochodząc, na północy sięgając poza Chełm bądź tylko do linii: Horodło, Uchanie, Grabowiec, Sąsiadka (H. Łowmiański 1973, s. 566-567; J. Kuśnierz 2003, s. 11; J. Gurba 2004, s. 54-55). W przypadku przyjęcia szerszego terytorialnie wariantu lokalizacji, terytorium „Grodów Czerwieńskich” z przełomu X i XI wieku pokrywałoby się z późniejszymi ziemiami chełmską i czerwieńską, w drugim przypadku zaś tylko z ziemią czerwieńską, która w początkach XIII wieku stanowiła odrębny dział książęcy należący do Wsiewołoda, brata Aleksandra, księcia włodzimierskiego, a w 2. połowie wieku XIII została wchłonięta przez księstwo bełskie (A. Poppe 1958, s. 278-279). Jeśli odrzucimy, jako nieumotywowaną, wspomnianą wyżej hipotezę, że Czerwień z 981 roku nie jest tożsamy z Czerwieniem ze wzmianek późniejszych – a co za tym idzie, że było kilka Czerwieni, jak też, że sama nazwa „Grody Czerwieńskie” nie pochodzi od grodu Czerwień – to z punktu widzenia opisywanych w latopisach wydarzeń, wydaje się nie mieć znaczenia, czy „Grody Czerwieńskie” były nazwą używaną rzeczywiście na przełomie X i XI wieku na określenie jakiegoś terytorium bądź tylko zespołu grodów, z eponimicznym Czerwieniem na czele, czy też termin ten jest pomyłką pisarską. Tak czy inaczej bowiem wszystkie wzmianki, poczynając od najstarszej z 981 roku po XIII-wieczne, dotyczyć będą Czerwienia (i ewentualnie jeszcze jakichś grodów w jego sąsiedztwie), który na zmianę był zajmowany przez Włodzimierza Wielkiego, Bolesława Chrobrego, Jarosława i Mścisława, by w końcu X wieku na trwałe wejść w skład Księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Podstawowe znaczenie dla dalszych rozważań ma zatem lokalizacja grodu Czerwień. Podstawowym źródłem umożliwiającym ustalenie położenia Czerwienia jest Latopis Halicko--Wołyński (LH-W). Na podstawie zawartego w nim opisu trasy podróży jednego z książąt włodzimierskich po ziemi czerwieńskiej w 1268 roku, gród ten możemy identyfi kować z grodziskiem w Kolonii Czermnie nad Huczwą (S. M. Kuczyński 1965, s. 86; V. Krzywicka 1996, s. 16). Na możliwość takiej identyfi kacji po raz pierwszy wskazał zresztą już w 1818 roku Zorian Dołęga-Chodakowski (A. Czarnocki), podając przy tym zanikłą później nazwę grodziska: Czerwin Horod, a więc gród Czerwień (J. Kuśnierz 2003, s. 9-10). Możemy zatem odrzucić jego inne – oparte na brzmieniu samej nazwy bądź wybiórczym traktowaniu źródeł pisanych – lokalizacje, takie jak: Czerniejów i Uchanie pod Chełmem, Czerwonogród nad Dniestrem, grody w okolicach Przemyśla (por. V. Krzywicka 1996, s. 10-17 – tam przegląd literatury) czy ostatnio Guciów (H. Maruszczak 1997, s. 234). Argumentem przemawiającym za identyfi kacją latopisowego Czerwienia z terenem Czermna jest przede wszystkim istnienie u ujścia Siniuchy do Huczwy pozostałości rozległego, sięgającego 75 ha powierzchni kompleksu osadniczego, ulokowanego na niskich wyniesieniach w obrębie podmokłego dna doliny oraz po obu jej brzegach, którego – znane od początków wieku XIX – grodzisko jest tylko jedną z części. Badaniami wykopaliskowymi, prowadzonymi z przerwami od 1940 do 1997 roku, objęte zostały tylko niewielkie fragmenty tego kompleksu osadniczego, zaś ich wyniki nie zostały dotychczas opublikowane w całości i znane są głównie z krótkich sprawozdań bądź syntetycznych omówień (por. J. Kuśnierz 2003, s. 13-16). Tym niemniej na ich podstawie, jak też na podstawie różnego rodzaju obserwacji archeologicznych, badań powierzchniowych i odkryć przypadkowych można stwierdzić, że tworzyły go połączone wzajemnie groblami i drewnianymi pomostami: dwuczłonowy gród otoczony wałami konstrukcji skrzyniowej (określany też jako gród – „Zamczysko” i ufortyfi kowane podgrodzie – „Wały”), rozlokowany w sąsiedztwie zespół osad otwartych wraz z towarzyszącymi im cmentarzami oraz podłużny wał długości ok. 1,5 km, wyznaczający granice kompleksu od strony południowej (L. Gajewski, J. Gurba 1979, s. 57-61; J. Gurba 1983, s. 11-14; 2004, s. 55-56 – tam dalsza literatura). Sama rozległość zespołu osadniczego, intensywność zasiedlenia, zróżnicowanie funkcjonalne poszczególnych części wchodzących w jego skład, jak też znalezione zabytki ruchome, takie jak amfory – korczagi, pozłacane i srebrne ozdoby kobiece, kościany, zdobiony kiścień, liczne sakralia, w tym enkolpiony i kamienna ikonka z przedstawieniem Chrystusa, a także – pomimo braku materialnych śladów – przesłanki wskazujące na istnienie w obrębie grodu murowanych obiektów sakralnych (cerkwi), świadczą o tym, że mamy tu do czynienia z dużym ośrodkiem o rzemieślniczo-administracyjno-handlowym, a być może nawet wczesnomiejskim charakterze ( J. Gurba 1983, s. 14), czyli posiadającym rangę uzasadniającą toczenie o niego walk przez Polskę i Ruś. Problem z identyfikacją latopisowego Czerwienia z zespołem osadniczym w Czermnie tkwi w chronologii tego ostatniego, a w zasadzie w tym, co o niej jak dotąd wiemy. Autorzy wszystkich dotychczasowych badań archeologicznych podkreślają bowiem, że przeważająca większość odkrytych tam obiektów i zabytków ruchomych pochodzi z przedziału pomiędzy XI a XIII wiekiem, ze wskazaniem raczej na wiek XII i następne stulecie, jako na stanowiące okres największego rozkwitu zespołu osadniczego w Czermnie. Natomiast materiały starsze, sprzed wieku XI, są bardzo nieliczne i – jak się wydaje – wszystkie, przynajmniej w wypadku samego grodziska, znalezione na złożu wtórnym (IA 1978, s. 162-163; 1979, s. 163; J. Gurba 2004, s. 55). W oparciu o nie ślady najstarszego osadnictwa można datować już na przełom IX i X wieku ( J. Gurba 1983, s. 12), trudno jednak cokolwiek bliższego powiedzieć o jego charakterze. Zachowane wały grodu, zgodnie z wynikami badań z roku 1978, mogły powstać dopiero w wieku XII (IA 1978, s. 163), chociaż w dalszym ciągu podtrzymywany jest pogląd zamykający funkcjonowanie umocnień w szerokich ramach chronologicznych, obejmujących okres od XI do XIII wieku ( J. Gurba, A. Urbański 1998, s. 159). Ten brak intensywniejszych śladów starszego osadnictwa na terenie zespołu osadniczego w Czermnie, przede wszystkim zaś dowodów na powstanie fortyfikacji grodu jeszcze w wieku X, był podnoszony przez autorów kwestionujących jego identyfi kację z Czerwieniem zajętym przez Włodzimierza w 981 roku ( J. Kotlarczyk 1970, s. 246; E. Kowalczyk 1987, s. 201-210). Sprawę chronologii Czermna dodatkowo skomplikowały wyniki wykonanej w roku 1997 analizy dendrologicznej drewna pochodzącego z wałów grodu i pomostów łączących go z osadami otwartymi. Z pobranych w dwu miejscach prób drewna z najstarszego wału grodu (I faza budowlana) uzyskano cztery daty świadczące o tym, że ścięcie drzew użytych do jego budowy miało miejsce po 1007, po 1027, po 1030 i po 1050 roku, co wydaje się jednoznacznie wskazywać, że jego budowa miała miejsce w wieku XI, i to najpewniej dopiero w jego drugiej ćwierci ( J. Gurba, A. Urbański 1998, s. 159; M. Krąpiec 1998, s. 166). Z kolei daty dla prób drewna z jednego z pomostów między osadami wchodzącymi w skład zespołu grodowego wskazują, że powstał on u schyłku XII wieku (między 1186 a 1190 r.) i był kilkakrotnie naprawiany, między innymi w latach 1203, 1240-1242 ( J. Gurba, A. Urbański 1998, s. 163-164; M. Krąpiec 1998, s. 166). Jeśli przyjąć powyższe daty za wiarygodne – a brak ku temu przeciwwskazań – to wskazują one, że drewniano-ziemne fortyfikacje grodu, z których pobrano próbki, powstały nie wcześniej niż w 2. ćwierci XI wieku, zapewne dopiero po zajęciu „Grodów Czerwieńskich” przez wyprawę Jarosława i Mścisława w 1031 roku i po ich trwałym (pomijając epizod ich zajęcia przez Bolesława Śmiałego w latach 70. XI w.) przyłączeniu do Rusi. Budowę grodu należałoby zatem łączyć z organizacją przez Jarosława „wołości” czerwieńskiej, której stał się głównym ośrodkiem. Czy oznacza to jednak, jak chcą niektórzy badacze (np. E. Kowalczyk 2000, s. 62), że wcześniej, a więc w 981, 1018 i 1031 roku, nie było w Czermnie grodu, a co za tym idzie, że nie można go identyfi kować ze wzmiankowanym pod tymi datami Czerwieniem? Wniosek taki wydaje się nieuprawniony. Należy przede wszystkim zwrócić uwagę, że zespół grodowy w Czermnie – w tym samo zachowane do chwili obecnej grodzisko – został przebadany w bardzo nieznacznym stopniu, można wręcz powiedzieć, że jedynie sondażowo, biorąc pod uwagę stosunek jego wielkości do powierzchni zrealizowanych wykopów badawczych (por. J. Kuśnierz 2003, s. 13-16 – tam dalsza literatura). Nie ma w związku z tym żadnej pewności, czy rozpoznane dotychczas pozostałości konstrukcji obronnych grodu – datowane na podstawie materiału archeologicznego na wiek XI i uznawane za należące do I fazy jego umocnień, z których pobrano próbki do analiz dendrochronologicznych – są rzeczywiście tymi najstarszymi, na co zresztą zwracali uwagę autorzy badań z 1997 roku (J. Gurba, A. Urbański 1998, s. 164). Jest wysoce prawdopodobne, że pierwotny plemienny lędziański gród, którego dotyczy wzmianka z 981 roku, został do tego stopnia zniszczony w trakcie kolejnych walk, że przystępując po 1031 roku – po powtórnym przyłączeniu Czerwienia do Rusi – do budowy grodu książęcego mającego stanowić centrum organizowanej „wołości”, zlikwidowano (rozebrano) jego pozostałości, i stąd problem w ich zidentyfikowaniu przez archeologów. Likwidacja starszych umocnień, zwłaszcza jeśli były częściowo zniszczone, jest tym bardziej prawdopodobna, że ruski gród książęcy („państwowy”), jakim stał się Czerwień po 1031 roku, miał pełnić zupełnie inne funkcje niż dawny gród plemienny, co niejako wymuszało zmianę jego wielkości, rozplanowania, być może nawet częściowo usytuowania. Argumentem nie bez znaczenia – przemawiającym za tym, że gród Czerwień ze wzmianek z lat 981-1031 to zespół grodowy w Czermnie nad Huczwą – wydaje się być również to, że trudno wskazać na jakiś inny obiekt, który spełniałby wszystkie kryteria takiej identyfi kacji, a więc miałby odpowiednią lokalizację, chronologię, wielkość i znaczenie poświadczone odpowiednią ilością i jakością zabytków ruchomych. Grodziska podprzemyskie, wskazywane jako „Grody Czerwieńskie” (Aksmanice, Hermanowice, Nowosiółki Dydyńskie, Sielnica i inne) są praktycznie nierozpoznane pod względem archeologicznym, a ich datowanie na (IX) X-XI wiek oparte jest wyłącznie na nielicznym materiale ceramicznym znalezionym na powierzchni (M. Florek 2000, s. 16-33). Jedyne tamtejsze badane wykopaliskowo grodzisko w Tuligłowach funkcjonowało między XI a XIII wiekiem (J.Poleski 1996, s. 110-111). W grę nie wchodzi również żadne ze znanych grodzisk z międzyrzecza Wieprza i Bugu (por. J. Kuśnierz 2003, s. 23-24). Być może pod względem chronologii latopisowemu Czerwieniowi odpowiadają jedynie duże grodziska w Skibicach i Guciowie. Pierwsze z nich, rozpoznane serią sondaży, dostarczyło bardzo nieliczną grupę materiałów datowanych ogólnie na VIII-X wiek (z jednego obiektu), nie ma natomiast żadnej pewności, że tak samo należy datować umocnienia grodu (A. i R. Niedźwiadkowie, A. Rozwałka 1997, s. 142-148). Z kolei datowanie na X-XI wiek grodziska w Guciowie – podobnie jak grodzisk podprzemyskich – oparte jest wyłącznie na materiałach powierzchniowych (H. Maruszczak 1997). Trudno też wskazać jakąś zwartą terytorialnie grupę grodzisk, datowanych na przełom wieków X i XI, które odpowiadałyby „Grodom Czerwieńskim” ze wzmianek z 1018 i 1031 roku (por. J. Poleski 1996, s. 110-111; J. Kuśnierz 2003, s. 23-24). Podsumowując powyższe uwagi, należy stwierdzić, że pytania o to, czym są „Grody Czerwieńskie” znane ze wzmianek z 1018 i 1031 roku oraz o to, gdzie się znajdowały, podobnie jak problem identyfikacji Czerwienia z zapiski z 981 roku, na obecnym etapie badań w dalszym ciągu pozostają bez odpowiedzi. Tym niemniej najwięcej przesłanek wydaje się przemawiać za przyjęciem następujących wniosków:
1) Nie można wskazać żadnej grupy grodzisk, które pod względem lokalizacji i chronologii odpowiadałyby latopisowym „Grodom Czerwieńskim” ze wzmianek z 1018 i 1031 roku.
2) Nie można wykluczyć, że do wzmianki z 981 roku – składającej się co Najmniej z dwóch różnoczasowych części – w celu podniesienia zasług Włodzimierza, po Przemyślu i Czerwieniu dopisane zostały „i inne grody”.
3) Biorąc pod uwagę powyższe wnioski, jako prawdopodobne można przyjąć, że „Grody Czerwieńskie” mogą być pomyłką pisarską i nigdy realnie nie istniały w XI wieku jako pewne terytorium na pograniczu polsko-ruskim.
4) Nie ma podstaw do przyjmowania założenia, że Czerwień ze wzmianki z 981 roku i Czerwień wymieniany w źródłach od końca XI po XIII wiek to dwa różne obiekty.
5) Najbardziej prawdopodobna w świetle analizy źródeł pisanych i wyników badań archeologicznych (mimo uzyskanych dat dendrologicznych) jest identyfi kacja latopisowego Czerwienia z zespołem grodowym w Czermnie nad Huczwą.
6) Gruntowna przebudowa zespołu grodowego Czerwienia po jego trwałym przyłączeniu do Rusi w 1031 roku mogła spowodować całkowitą likwidację pozostałości dawnego grodu plemiennego Lachów – Lędzian, stąd problem jego identyfi kacji w trakcie badań archeologicznych.

Rozstrzygnięcie przynajmniej niektórych z powyższych kwestii powinny przynieść dalsze badania archeologiczne oraz opracowanie i opublikowanie wyników badań wcześniejszych.

autor: Marek Florek, Instytut Archeologii UMCS w Lublinie