Piaski Rochy

czcibor Wysłany: 10 Lut 2010 23:55

800m na południe od grodziska znajduję się cmentarzysko kurhanowe z wczesnego średniowiecza. Tak więc miejsce ciekawe.

A sam zespół raczej się nazywa Piaski-Rochy.

WYNIKI BADAŃ WCZESNOŚREDNIOWIECZNEGO GRODZISKA W PIASKACH

Grodzisko położone około 3 km na zachód od Zdun, nad rzeczką Borownicą, wraz z otaczającą osadą i odległym o 800 m cmentarzyskiem kurhanowym z pochówkami ciałopalnymi i szkieletowymi stanowi zespół osadniczy1 datowany na fazę D1/D2 wczesnego średniowiecza w Wielkopolsce, czyli od schyłku X do połowy XI wieku. W ostatnich dzięcioleciach celowo niwelowano je pod uprawę.
Wykopaliska na grodzisku były przez lata częścią badań całego zespołu osadniczego2; prowadzono je corocznie od 1976 r., przez 2 do 8 tygodni w sezonie. W 1991 r. badano wykopaliskowo wyłącznie grodzisko. Badaniom poddano próbki drewna, również pod względem dendrochronologii (dr A.Zielski z Instytutu Biologii UMK w Toruniu). Prowadzono także
1 Odnośne mapy, charakterystyka zespołu, w tym i grodziska, przedstawienie niektórych wyników badań zawarte są w publikacjach: Informator Archeologiczny, Badania 1976 i n.; W.Hensel i Z.Hilczer-Kumatowska, Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej, t.5, Wrocław 1980; D.Kosiński, Przemiany zasidlenia dorzecza Orli od VI do połowy XIII wieku (mpis rozprawy doktorskiej w archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii PAN ), Poznań 1989; D.Kosiński, Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy Piaski-Rochy, Studia Lednickie, 2,1991 (1992), s. 87-99.
2 Badania prowadziła ekspedycja Koła Archeologicznego przy Liceum Ogólnokształcącym w Krotoszynie pod kierunkiem piszącego. Badania w sezonach 1989 i 1990 finansował Wojewódzki Konserwator Zabytków Archeologicznych w Kaliszu, a w sezonie 1991 Urząd Gminy i Miasta Zduny.

Grodzisko położone około 3 km na zachód od Zdun, nad rzeczką Borownicą, wraz z otaczającą osadą i odległym o 800 m cmentarzyskiem kurhanowym z pochówkami ciałopalnymi i szkieletowymi stanowi zespół osadniczy1 datowany na fazę D1/D2 wczesnego średniowiecza w Wielkopolsce, czyli od schyłku X do połowy XI wieku. W ostatnich dzięcioleciach celowo niwelowano je pod uprawę.Wykopaliska na grodzisku były przez lata częścią badań całego zespołu osadniczego2; prowadzono je corocznie od 1976 r., przez 2 do 8 tygodni w sezonie. W 1991 r. badano wykopaliskowo wyłącznie grodzisko. Badaniom poddano próbki drewna, również pod względem dendrochronologii (dr A.Zielski z Instytutu Biologii UMK w Toruniu). Prowadzono także1 Odnośne mapy, charakterystyka zespołu, w tym i grodziska, przedstawienie niektórych wyników badań zawarte są w publikacjach: Informator Archeologiczny, Badania 1976 i n.; W.Hensel i Z.Hilczer-Kumatowska, Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej, t.5, Wrocław 1980; D.Kosiński, Przemiany zasidlenia dorzecza Orli od VI do połowy XIII wieku (mpis rozprawy doktorskiej w archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii PAN ), Poznań 1989; D.Kosiński, Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy Piaski-Rochy, Studia Lednickie, 2,1991 (1992), s. 87-99.2 Badania prowadziła ekspedycja Koła Archeologicznego przy Liceum Ogólnokształcącym w Krotoszynie pod kierunkiem piszącego. Badania w sezonach 1989 i 1990 finansował Wojewódzki Konserwator Zabytków Archeologicznych w Kaliszu, a w sezonie 1991 Urząd Gminy i Miasta Zduny.

Piaski, stan. 1, gm. Zduny. Plan warstwicowy grodziska z określeniem obszaru zbadanego podczas wszystkich sezonów wykopaliskowych oraz z zaznaczeniem wykopów z sezonów 1989-1991, badania petrograficzne (prof. dr hab. J.Skoczylas z Katedry Geologii UAM w Poznaniu).

W początkowym okresie wykopalisk, w latach 1976 -1985, po uzyskaniu zadowalających informacji dotyczących datowania grodziska, badano najwyżej zachowany odcinek wału wykopami o szerokości 5 m i odkryty przy tej okazji wjazd do grodu. Stan wiedzy o grodziskach tego typu wymagał szerszego zbadania majdanu i na nim głównie skoncentrowała się uwaga w ostatnich sezonach 1984 – 1991. Jednocześnie dla określenia rozmiarów grodu oraz wyjaśnienia kwestii znacznej różnicy w wysokości wału założono wykopy na przeciwległej, zewnętrznej stronie grodziska. W czasie tych prac okazało się, iż istnieje różnica w konstrukcji tych dwóch odcinków wału. Stąd przecięto cały ten fragment wykopami o szerokości 2,5 m. Usytuowane w jednym ciągu wykopy – na wale przy bramie, na majdanie i na wale po przeciwnej stronie majdanu – dały pełen profil grodziska o długości 112,5 m, przebiegający mniej więcej przez środek obiektu. Dotychczas rozkopano 561,25 m2 (ryc. 1). Wskazane byłoby dalsze pełne przebadanie majdanu, i lokalizację wykopów należałoby zaplanować w taki sposób by rozpoznając majdan uzyskać dodatkowe informacje o wjeździe do grodu.
Przy wytyczaniu wykopów uwzględniano siatkę arową dla uzyskania ciągów profilów prostopadłych do siebie. W razie potrzeby stosowano dodatkowe profile. Maksymalne rozmiary wykopów wynosiły 10 x 5 m. Stosowano je sporadycznie w początkowym okresie badań – pierwszy wykop na majdanie i w najwyższej partii grodziska. Uwarunkowane to było bezpieczeństwem pracy (sypki piasek w wale), jak i czytelnością planu. W badaniach drugiego fragmentu wału zakładano wykopy 2,5 x 10 i 2,5 x 5 m. Chodziło o to, by w jak najkrótszym czasie uzyskać profil wału, a zatem i pełny profil grodziska przy względnie czytelnym planie wykopów. Na majdanie stosowano wykopy 5 x 5 m. W sytuacji sąsiadujących, jednoczesnych wykopów zostawiano „świadek” metrowej szerokości. Eksplorację wykopów prowadzono warstwami naturalnymi. W przypadku ich znacznej miąższości stosowano warstwy pomocnicze (mechaniczne) do 10 cm. Wyróżniano skupiska skorup. Pobierano próbki organiczne i mineralne.
Sprawozdanie obejmuje wyniki ostatnich trzech lat badań (sezony: 1989, 1990, 1991) na grodzisku i uzupełniony o te wyniki stan wiedzy o niektórych elementach tegoż obiektu (problem zabudowy majdanu i budowa wału). Z badaniem wału związane były wykopy: ar 49 ćw. D cz. pd, ar 49 ćw. C cz. pd, ar 50 ćw. D cz. pd, ar 50 ćw. C cz. pd, ar 142 ćw. D cz. pd „d”; a z majdanem: ar 48 ćw. C, ar 45 ćw. B (ryc. 1).
Przedwale – odsadzka. Pierwszym od zewnątrz elementem umocnień grodu była odsadzka (ryc. 2; 3). W wykopie 142 D „d” widoczne było, w obu profilach, wcięcie o głębokości 0,5 m od poziomu zewnętrznej krawędzi calca (300 – głębokość poniżej umownego punktu 0) . Płytkość wkopu wyklucza uznanie go za fosę. W tym miejscu nawarstwienia współczesnego humusu osiągały miąższość 0,5 m. O nienaturalnym pochodzeniu wkopu świadczy przecięcie nawarstwień calca o poziomym układzie – warstwy piaszczystej poniżej przesyconej rudą. Krawędzie i dno (poziom 350) wkopu pokrywała warstwa iłu zlepionego z warstw jaśniejszych i ciemniejszych, wskazujących na dłuższy czas powstawania tej warstwy i okresowe wysychanie wkopu, a wyżej zalegały nawarstwienia sypkiego piasku barwy ciemnopopielatej z konkrecjami żelazistymi i węgielkami drzewnymi. Szerokość zagłębienia określona została (m.in. zasięgiem tej warstwy) na 11 m. Obejmuje wykopy: 142 D „d”, 141 C i większą część 141 D. Na 4 metrze (2,5 m od krawędzi wkopu) w warstwie mułu, poza dużą ilością wiórów, zachowały się belki (dranice) i fragment plecionki (340) w pasie o szerokości 2,5 m (ryc. 3)
Na 6 metrze, w miejscu gdzie kończy się pas z belkami, znajdował się kolejny równoległy do wału element konstrukcyjny: rumowisko kamieni, które pierwotnie tworzyło celowo ułożoną konstrukcję o szerokości 1,5 m (obecna szerokość ponad 2 m). Świadczą o tym dwa regularne rzędy kamieni. Rumowisko zalegało na stropie warstwy mulistej (poziom 350) dwoma i trzema warstwami. Przez dłuższy czas kamienie nie były zasypane, na co wskazuje warstwa o charakterze rozsypiska z dużą ilością węgielków drzewnych, wypełniająca przestrzeń między kamieniami, nawarstwiająca się na kolejne (ku wnętrzu grodziska) elementy odsadzki i zalegająca na warstwie mułu w wolnym pasie o szerokości 1,5 m.
Na 7,5 metrze (ar 141 ćw. D i ar 50 ćw. C) stwierdzono jedno- a miejscami dwuwarstwowy pas dębowych dranic zachodzących na siebie (ryc. 3), o zachowanej szerokości do 0,3 m i grubości do 0,1 m. Większość dranic dolnego poziomu zalegała pod kątem 45° do bierwion górnego poziomu, które były równoległe do wału. Szerokość pasa ułożonych na calcu dranic sięgała 5 m. Wewnętrzny jego skraj przykryty został konstrukcją kamienną podobną do dwóch poprzednich, o szerokości 2 m. Układ nawarstwień wskazuje, iż jedynie górna warstwa kamieni z dużą domieszką węgli może być uznana za rumowisko górnej partii kamiennego lica, tworzącego ostatni element tej części odsadzki. Lico (spąg 310) stanowił poczwórny szereg kamieni (średnie rozmiary od 0,3 do 0,5 m) lekko nachylony ku zewnętrznej stronie grodziska. Wiąże się on z belkami zachowanymi w postaci smug w piaszczystym nasypie. Zachowany strop nasypu odpowiada poziomowi, do którego sięgają kamienie lica (270, a pierwotnie niewątpliwie wyższy).
Ta pogłębiona część odsadzki powstała przez wybieranie ziemi użytej do sypania wału, jak i zapewne ostatniego z omówionych jej elementów. Skutkiem tego było jednoczesne zwiększenie wysokości wału i utrudnienie dostępu machin oblężniczych. Temu też miały służyć konstrukcje kamienne. Różnica między poziomem pogłębionej odsadzki a najwyższą zachowaną wysokością badanego odcinka wału sięga 2,6 m. W górnych warstwach osypiskowych wału, zhumusowanych, znajdowały się duże ilości zwęglonych bierwion, skorup, kości i przepalonych kamieni. Można stąd wnosić, iż istniały na wale ciągi obiektów o charakterze osadniczym.
Kolejny stopień odsadzki pokrywał się niemalże z długością wykopu (ar 50 ćw. C). Szerokość stopnia wynosiła około 4 m. Na stropie calca (320) stwierdzono ślady belek zachowanych w postaci smug ułożonych równolegle do kierunku wału oraz zachodzące na nie prostopadłe bierwiona ułożone jedno na drugim. W tym miejscu teren został wyrównany (przygotowany do wznoszenia konstrukcji) i ukształtowany schodkowo (wysokość stopni 0,15 m a szerokość od 0,8 do 1 m). Belkowania te przykryte były warstwą piasku z rudą o zachowanej miąższości 0,7 m (250). Wyżej zalegały warstwy niwelacyjne, shumusowane (do 220). Pełna szerokość odsadzki sięgała 17 m.
Wał. Na szczególną uwagę zasługuje element konstrukcji rysujący się w profilach na granicy wykopów ar 50 ćw. C i ar 50 ćw. D (ryc. 2), a na planie poziomym ciągiem dołków równoległych do kierunku wału. Wysokość jego sięgała 0,7 m (270). Nie zachowało się na tej wysokości drewno, ale wydaje się, iż znajdowało się tu w regularnych odległościach 6 nie przylegających do siebie pali o średnicy od około 0,1 do 0,2 m (na szerokości 2,5 m), utrzymujących szalunek wewnętrzny. Byłaby to granica między odsadzką a wałem. W budowie wału zastosowano zróżnicowany układ belek. W części przylegającej do odsadzki belki zachowały się w postaci smug (255) ciągnących się prostopadle do kierunku wału; długość ich nie przekraczała 2 m, zachodziły one na ostatnie belki równoległe do kierunku wału (ruszt ?) Szerokość pasa równoległych belkowań wynosiła 3 m i zajmowała resztę wykopu (ar 50 ćw. D.). Konstrukcję drewnianą stwierdzono tylko w fundamencie wału. Ułożono ją na warstwie pierwotnego humusu zachowanego w postaci szarej smugi nad calcem, który tu stanowił drobny, żółty piasek. Belki leżały w warstwie piaszczystej z soczewkami rudy. Strop tej warstwy (230) rozmywał się ze spągiem nawarstwień humusu o miąższości 0,6 m. Miąższość tych nawarstwień wzrastała wraz ze spadkiem stoku wału.
Do tego pasa przylegały prostopadle ułożone belki (uchwycone jedynie na poziomie 200) już w granicach wykopu ar 49 ćw. C. Resztę wykopu, w tym poziomie wypełniała ziemia przemieszana z dużą ilością węgli i kamieni. Pod nim były ślady po słupach (widoczne od poziom 260). Wbite były w calec, nad którym zachowała się cienka warstwa pierwotnego humusu. W przeciwieństwie do wyraźnie rysującego się wału w części przybramnej, tu uchwycenie jego zasięgu nastręczało trudności. Z dotychczasowej analizy wynika (por. ryc. 2), iż granica między wałem a majdanem przebiegała przez wykop ar 49 ćw. C. Szerokość wału, począwszy od odsadzki, wynosiłaby zatem od 8 do 10 m, maksymalnie lim. Największa zachowana wysokość wału wynosiła 1,5 m (najwyższy punkt 100).
Majdan. W wykopie ar 49 ćw. D odkopano regularny układ belek równoległy do wału (315-320) ze śladami poprzecznych połączeń zalegających w calcu. Do nich przylegał od strony majdanu (ryc. 2), częściowo odsłonięty, dość regularny bruk (strop 310). Owe konstrukcje wiązać należy z zabudową majdanu. Piasek wybierano również od strony majdanu, na co wskazuje przecięcie warstw żelazistych i nawarstwienia namyte, opadające od wału ku brukowi. W poziomie belek od strony wału zalegał wąski, nieregularny pas kamieni, wypełniając nierówności calca. Wydaje się, iż niektóre kamienie stanowiły fundament pod konstrukcje drewniane. Na calcu zalegała warstwa mułu powstała w okresie poprzedzającym procesy denudacyjne, w niej bowiem widoczne są piaszczyste ślady namywania (laminacje). Na niej nawarstwiły się osady z okresu funkcjonowania grodu i pierwszego okresu naturalnych procesów niszczenia (warstewki opadające ku wnętrzu grodu kilkucentymetrowej miąższości ze żbutwieliną węgielkami i skorupami). W stropie warstw osuwiskowych (284) wyróżnia się warstwa z dużą ilością fragmentów naczyń glinianych, spalenizny i ziaren (żyto ?). Analiza ceramiki może wykazać, czy są to pozostałości tego samego obiektu, którego śladem jest podobna warstwa w poziomie 240-250. Warstwa ta zawierała spaleniznę w stropie i pokrywała zwarte skupisko skorup i innych zabytków (gliniany przęślik, szydło rogowe, fragment żaren obrotowych) oraz popiołu z kamieniami. Treść warstw wskazuje, iż obiekt ten pełnił funkcje mieszkalne lub gospodarcze. Warstwy te rozdzielone były warstwami namywania. Od tego poziomu po strop współczesnego humusu (130) zalegały nawarstwienia, będące wynikiem celowej niwelacji – piaszczyste, sypkie, barwy popielatej z rumowiskiem kamieni (180), ze zwęglonymi bierwionami w dużej ilości oraz skorupami. Pochodzenie tej warstwy, jak i jej treść, wymaga dalszych dociekań. Na poziomie górnej warstwy osadniczej (250) stwierdzono ślady układu belek zachowanych w postaci smugi ułożonej prostopadle do wału (możliwe, iż jest to podłoga budowli związanej z tą warstwą osadniczą bądź rumowisko ściany lub element zniwelowanego wału).
W wykopie ar 48 ćw. C odsłonięto relikty budowli zalegające na calcu pod warstwami niwelacyjnymi i osypiskowymi (300-310). Relikty te tworzyła warstwa zwęglonego drewna zlepionego z polepą i wprasowanymi w nią rozgniecionymi naczyniami oraz znaczną ilością kaszy jaglanej. Uformowanie warstwy odpowiada zachowanym pod nią belkom w różnym stanie butwienia (od jeszcze twardych po smugi). W poziomie tym znajdowały się rozrzucone kamienie. Mamy tu do czynienia z rumowiskiem budowli, której właściwe rozmiary i ustawienie wyznaczają zachowane w calcu w doskonałym stanie końce słupów. Długość zachowanych bierwion odpowiada odległości 2 m między słupami tworzącymi prostokąt. Budowla ta zapewne miała podłogę drewnianą a ściany wylepione były gliną (analogiczne konstrukcje budowli, szczególnie stodół, spotyka się jeszcze w okolicy). Jagły wskazują iż była użytkowana jako spichlerz. Maksymalne rozmiary budowli określa się aktualnie na 4 x 4 m. Rumowisko zajmuje powierzchnię o wymiarach 5 x 4,5 m.
Wykop w centralnej części majdanu (ar 45 ćw. B) – odsłonięto rumowisko kamieni (około 260), które zajmowało południową część wykopu. Przy profilu północnym odsłonięto ślady płytkiego obiektu (strop 260, dno 285). W stropie calca rysował się owal (o dłuższej osi 2 m) ciemnogranatowej, twardej ziemi z przepalonymi kamieniami, węgielkami i skorupami. Szczególne nasycenie było w części tworzącej regularny kolisty zarys o średnicy 1,2 m. W wykopie stwierdzono też ślady po słupach. Wiążąc je z opisanym obiektem przyjąć można istnienie tu budowli mieszkalnej (?). Z zabytków ruchomych znaleziono w wykopie fragment naczynia glinianego, najprawdopodobniej prażnicy oraz nóż. Największa miąższość nawarstwień osy-piskowych i niwelacyjnych – piaszczystych, sypkich, o popielatym zabarwieniu, z węgielkami drzewnymi, skorupami i polepą – była od strony wału i sięgała 0,8 m .
Z obiektem tym sąsiadują dwa podobne, odkryte w pierwszych sezonach badań; ten byłby naziemny a pozostałe półziemiankami. O dość zwartej zabudowie wnętrza grodu świadczą też liczne ślady po słupach. Punkt centralny majdanu zajmowała studnia, a po przeciwnej stronie zabudowa gospodarcza – spichlerz.
Stan badań pozwala na ustalenie następujących wymiarów grodu i jego elementów:
największa średnica grodziska od zewnętrznej krawędzi odsadzki -118 m,
średnica grodziska od skraju zewnętrznych elementów odsadzki – 97 m,
szerokość umocnień przy bramie – 27 m,
szerokość wału (przy bramie) – 18 m,
szerokość odsadzki (przy bramie) – 9 m,
szerokość umocnień od wschodu – 25-27 m,
szerokość wału od wschodu – 8-10 m,
szerokość odsadzki od wschodu -17 m,
wysokość wału (przy bramie; zrekonstruowana) – 6-7 m, (wszelkie wysokości wschodniej części wału należy podwyższyć najmniej o 1 m )
średnica majdanu – 52-55 m.
Różnice w budowie i konstrukcji wału od strony przybramnej i wschodniej zostały potwierdzone. Wymagane są dokładniejsze studia nad rekonstrukcją obwałowań, zarówno w kwestii sposobu ich budowy, jak i wysokości.
Datowanie. Nie uzyskano zabytków zmieniających dotychczasowe ustalenia. Podstawą datowania jest ceramika (badania dendrochronologiczne wymagają weryfikacji). Dominują naczynia całkowicie obtaczane z bogatym ornamentem strefowym (najczęściej przemiennie pasma linii falistych, bruzd i ukośnych rzędów dołków). Pozostałe naczynia to okazy górą obtaczane o uboższej ornamentyce lub bez zdobień. Sądzić należy, iż uzyskaliśmy dane rzucające światło na pochodzenie ludności budującej gród (a więc znacznej liczebnie), osadzonej tu na „surowym” korzeniu. Z form pochówków i częściowo ceramiki z pobliskiego cmentarzyska (stan. Ib) można przypuszczać, iż ludność ta pochodziła z terenów Pomorza Zachodniego oraz z północno-wschodnich obszarów dzisiejszej Polski. Argumentem jest też znalezione pod fundamentami wału wiosło. Jednoznacznie wskazuje ono na powiązania mieszkańców grodu z dużym (głębokim) zbiornikiem wodnym, którego tutaj nie było. Ze sposobu ułożenia wiosła można przypuszczać, że stanowiło ono ofiarę zakładzinową (?).
Wykopy na majdanie, a przede wszystkim na wale dostarczyły kolejnych argumentów potwierdzających katastroficzny koniec grodu – pożar, nagłe zniszczenie i opuszczenie obiektu, o czym świadczy pozostawienie dużej ilości ziarna – jagły. Gród został zbudowany u schyłku panowania Mieszka I lub w początkach rządów Bolesława Chrobrego, niewątpliwie w związku z opanowaniem Śląska. Znajdował się w systemie grodów w pasie od Baryczy przez dorzecze Orli po Polski Rów i górną Obrę. Jego likwidację można powiązać z najazdem księcia czeskiego Brzetysława w 1038 r., co zostało szerzej omówione we wcześniejszej publikacji.
źr: http://realtkaniny.pl/wordpress 04.03.2010

zdp.01 Wysłany: 12 Cze 2012 17:22

Piaski i Zduny to dwa różne obiekty.
Lokalizacja:
Piaski: 17,323 E / 51,659 N (na pólnocny-zachód od miasta)
Zduny: 17,374 E / 51,649 N (w mieście, na pólnoc od kościoła)