Medyny

wieś w powiecie lidzbarskim, w gminie Lidzbark Warmiński

MONS GECKENSTEIN, CASTRUM MEDYN – CZYLI O ZAGINIONEJ WAROWNI W MEDYNACH
autor: Robert Klimek

Na obszarze Warmii biskupiej już od końca XIII w. i przez cały wiek XIV możemy zaobserwować wzmożoną akcję osadniczą. W tym okresie istniało ciągłe zagrożenie najazdami ze strony Litwinów, stąd też brała się konieczność budowania licznych założeń obronnych. Oprócz obwarowanych miast, zamków, zasieków i wałów podłużnych, spotykamy na Warmii dwa przykłady wiejskich warowni refugialnych, na wystawienie których wyraził zgodę biskup Eberhard. Powyższy przypadek dotyczy wsi Kiwity i Medyny. Interesujący jest zwłaszcza ten drugi obiekt, który popadł w całkowite zapomnienie, a i w literaturze archeologicznej był uważany za niemożliwy do ustalenia.
Pierwsza wzmianka o Kiwitach pojawia się w 1308 r. w dokumencie zezwalającym na założenie młyna i karczmy1 na pruskim polu Kibiten. W akcie lokacyjnym wsi Schumpiten (późniejsze Kiwity), spisanym 21 grudnia 1319 r. na zamku w Lidzbarku Warmińskim, znajduje się informacja o umocnieniu warownym – vnum castellum, uel propugnaculum, aut firmitas aliqua, które zezwolono wybudować, aby ochronić ludność podczas najazdów litewskich. Chłopi w Kiwitach mogli wznieść ten obiekt w miejscu wybranym przez siebie – vbicumque eis visum fuerit utilius2. Na podstawie tej informacji można wyciągnąć wniosek, że nie chodziło o adaptację obiektu militarnego pozostawionego przez Prusów3. Relikt warowni, znajdujący się w południowej części wsi, jest niewielkim założeniem obronnym w kształcie ściętego czworościanu o wysokości około 6 m. Gródek ten w 1877 r. został zinwentaryzowany przez Boenigka4. W XIX w. wzgórze było nazywane przez miejscowych Flöhberg5, co w tłumaczeniu oznaczałoby ‘Pchla Góra’. Prawdopodobnie mamy tu do czynienia ze swego rodzaju upodobnieniem językowym, ponieważ tego typu warownie nazywano zazwyczaj Fliehberg, czyli ‘Góra Schronienia’ (‘Góra Ucieczki’).
Drugi z obiektów pojawia się w akcie lokacyjnym Medyn – campus Medinen – spisanym również na zamku w Lidzbarku Warmińskich 28 stycznia 1320 r., w którym znajdował się zapis, że mieszkańcy mają prawo do obwarowania góry zwanej monte Geckenstein6. Zasadźcą wsi był Johannis Padeluche, który otrzymał od biskupa Eberharda 41 łanów. Nazwa Medinen, Medyn jest pochodzenia pruskiego i oznacza ‘las’7, co może sugerować, że wieś leżała przy lesie. Po raz drugi, i zarazem ostatni, wzmianka o warowni pojawia się w dokumencie z 22 sierpnia 1340 r. w nadaniu dla wsi Coglinden8 (miejscowość nieustalona, prawdopodobnie leżała na zachód od Medyn). W świetle dokumentu lokacyjnego Coglinden graniczyło z villa Cropayn9, Paythun10 oraz z zamkiem przy Medynach – castrum situm circa medyn. Na podstawie zapisków źródłowych o umocnieniu obronnym można wnioskować, że mieszkańcy Medyn wykorzystali przysługujące im prawo i solidnie obwarowali wzgórze Geckenstein. Wydaje się, że określenie castrum, a nie mons lub propugnaculum może taki stan potwierdzać. W tym przypadku wiele przemawia za tym, że już w czasach plemiennych na górze Geckenstein wznosiły się jakieś umocnienia, które po roku 1320 zostały zaadaptowane przez mieszkańców. Może na to wskazywać nazwa z członem -stein, który mógł w języku niemieckim oznaczać ‘zamek’ (warownię), jak w przypadku nazw własnych Bartenstein lub Allenstein11.

Relikty założenia obronnego w Medynach jako pierwszy inwentaryzowałw latach 1826–1828 Johann Guise, ale, niestety, jego szkice zaginęły prawdopodobnie podczas II wojny światowej. Guise wspominał, że umocnienie znajduje sięw pobliżu młyna. Kolejną dokumentację grodziska przeprowadził 2 sierpnia 1929 r. Carl Engel. Ustalił on, że obiekt znajduje się na lewym brzegu Symsarny, niedaleko młyna12. Z opisu wynika, że założenie obronne miało niewielki płaski majdan o wymiarach około 15 × 5 m. Od strony południowej i zachodniej teren jest podmokły, w przeszłości była to prawdopodobnie fosa lub stare koryto rzeki. Engel zarejestrował także, że na plateau znajduje się regularne zagłębienie o średnicy około 1,5 m i głębokości 1 m. Mieszkańcy Medyn nazywali górę Jungfrauberg, ale nie znali w ogóle dawnego określenia Geckenstein. W odległości około 250 m na południowy wschód od grodziska w kierunku Kłębowa rozciągał się las, zwany Stoß13. Z relacją Engela zapewne nie zapoznał się Hans Crome, który pisał, że lokalizacja grodziska w Medynach jest nieustalona. Poza tym do poszukiwań wyznaczył oprócz okolic młyna także obszar między Medynami a Kłębowem14, gdzie nie ma żadnych charakterystycznych antropogenicznych form terenowych. Dodatkowo Crome odnotował kolejny obiekt, zwany Alter Burgwall, który miał się znajdować około 1,5 km na północ od sąsiedniego Łabna – Schwansberg15. To założenie obronne także uważano za niemożliwe do ustalenia. Crome popełnił tutaj rażący błąd, gdyż bez cienia wątpliwości należy stwierdzić, że chodzi tu o ten sam obiekt. W ten oto sposób doszło do sytuacji, kiedy w literaturze przedmiotu zaczęły funkcjonować dwa hipotetyczne założenia obronne o nieustalonej lokalizacji. Powyższe zapiski doprowadziły do tego, że grodzisko w Medynach w poszukiwaniach archeologicznych nie było brane pod uwagęi z tego powodu pozostawało nieznane aż do czasów współczesnych.
Miejsce po warowni Geckenstein zlokalizowałem 11 listopada 2012 r.16 Podobnie jak wcześniej ustalili to Guise i Engel, obiekt znajduje się bezpośrednio na południowy zachód od Medyn, w pobliżu młyna. Jest to grodzisko stożkowe o wysokości około 10–12 m i stokach o kącie nachylenia 45–50°. Od strony północno-wschodniej stanowisko przylega do rzeki Symsarny. W tym miejscu widać, że stok grodziska jest podmywany, co prowadzi do osuwania się ziemi ze zbocza. Od południa i zachodu grodzisko otaczają mokradła. Swobodny dostęp do obiektu jest tylko od strony południowo-wschodniej, gdzie w przeszłości znajdowała się prawdopodobnie grobla. Na majdanie widoczne jest zagłębienie,o którym wspominał w swoim sprawozdaniu Engel. Według moich przypuszczeń są to relikty po fundamencie wieży. W zachodniej części obiektu znajduje się kolejne wypiętrzenie o wysokości około 5 m, które w przeszłości było prawdopodobnie bramą wjazdową. Na jego kulminacji także znajduje się niewielkie zagłębienie, będące przypuszczalnie pozostałością po fundamencie wieży bramnej.
Strażnica w Medynach, oprócz funkcji refugialnej, stanowiła zapewne zabezpieczenie militarne dla Lidzbarka Warmińskiego od strony południowo-wschodniej. W XIV w. wzdłuż Symsarny od okolic Tłokowa do Lidzbarka Warmińskiego biegł szlak lądowy, czego potwierdzeniem są m.in. karczmy założone w Tłokowie (1318)17 i Medynach (1320). Wzdłuż rzeki w pierwszej połowie XIV w. skutecznie przeprowadzono akcję osadniczą. Na obszarze okręgu tłokowskiego mieszkańcy zobowiązani byli także do utrzymywania zasieków – indagines. Pod koniec XIV w. wraz z ustaniem zagrożenia ze strony Litwinów nastąpił zapewne powolny upadek warowni Geckenstein. W Medynach – z uwagi na bliskość Lidzbarka Warmińskiego – nie rozwinął się większy ośrodek gospodarczy. Wieś nie miała nawet kościoła, co również pozbawiało ją dalszej perspektywy rozwoju. Kiedy warownia przestała pełnić swoją funkcję, przestano o nią dbać. Nie było też potrzeby, aby na jej fundamentach wybudować murowaną strażnicę. Położona wśród mokradeł, w stromym wąwozie Symsarny, zaczęła powoli popadać w zapomnienie. Aby ocalić resztki obiektu od zapomnienia, należy zabezpieczyć go przed erozją rzeki oraz wpisać do rejestru zabytków archeologicznych18.W dalszej kolejności wskazane byłoby przeprowadzenie na grodzisku badań archeologicznych. Obiekt ten jest jednym z najbardziej efektownych średniowiecznych drewniano-ziemnych założeń obronnych, których nieliczne tak dobrzezachowane do dzisiaj pozostałości możemy podziwiać na terenie Warmii biskupiej. Tym większe zdumienie budzi fakt, że tak wyraźnie wyróżniający się w terenie obiekt nie był znany dotąd archeologom ani służbom konserwatorskim

Dawny zamek Geckenstein w Medynach, widok od wschodu (fot. R. Klimek, listopad 2012)

Szkic grodziska w Medynach, gm. Lidzbark Warmiński (niem. Medien, Kr. Heilsberg) wykonany
w 1929 roku przez Carla Engla, MVF: PM-A (Medien, Kr. Heilsberg)

------------------------------------------------------------------------------
1 Codex diplomaticus Warmiensis oder Regesten und Urkunden zur Geschichte Ermlands (dalej: CDW), hrsg. v. C. P. Woelky u. J. M. Saage, Bd. 1, Mainz 1860, nr 144.
2 CDW, Bd. 1, nr 194.
3 J. Ptak, Wojskowość średniowiecznej Warmii, Olsztyn 1997, s. 148.
4 Staatliche Museen zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz. Museum für Vor- und Frühgeschichte (dalej: SMPK MVF): Boenigk, Schlossberg bei Laggarben, Fliehberg bei Kiewitten, 1877. Serdecznie dziękuję Panom: Horstowi Wiederowi i Stanisławowi Baranowi za okazaną pomoc podczas badań archiwalnych.
5 SMPK MVF PM-A 1734/1 (Kiwitten, Kr. Heilsberg); Hollack 1908: 69; Crome1939B: 273.
6 CDW, Bd. 1, nr 194.
7 Elbing Vocabulary, w: Old Prussian written monuments (oprac. L. Palmaitis), Kaunas 2007, nr E 586 – median; G. Gerullis, Die altpreussischen Ortsnamen, Berlin–Leipzig 1922, s. 96 – median (prus.).
8 CDW, Bd. 1, nr 310.
9 Miejscowość położona prawdopodobnie między Nowosadami a Medynami, por. Kropane – na mapie: Meßtischblatt Nr 1889, Heilsberg, 1:25 000, 1937.
10 Campus Suanenveld (1342), późniejszy Schwansberg (obecnie Łabno) położony na południowy zachód od Medyn, por. M. Pollakówna, Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim, Poznań 1953, s. 144.
11 J. Ptak, op. cit., s. 148.
12 SMPK MVF PM-A 1390/1 (Medien, Kr. Heilsberg).
13 Por. zapisek z 1338 r. : den stoiss iacet inter granicias ville Medien, CDW, Bd. 1, nr 298, przyp. 1.
14 H. Crome, Verzeichnis der Wehranlagen Ostpreußens, Prussia, 1940, Bd. 34, s. 84.
15 Ibidem, s. 120.
16 Podczas weryfikacji terenowej towarzyszyła mi dr Alina Kuzborska.
17 CDW, Bd. 1, nr 186.
18 Grodzisko w Medynach 12 XI 2012 r. zostało zgłoszone przeze mnie do Wojewódzkiego Warmińsko-Mazurskiego Konserwatora Zabytków z prośbą o wpisanie do rejestru zabytków z uwagi na dużą wartość kulturową tego stanowiska, którego chronologię potwierdzają średniowieczne zapiski.