Najstarsze założenia obronne na Śląsku Opolskim

Najstarsze założenia obronne na Śląsku Opolskim

Teren obecnego województwa opolskiego jest obszarem o wyjątkowo długich i bogatych tradycjach budownictwa obronnego, sięgających młodszej epoki kamiennej (neolit), co samo w sobie jest już ewenementem w skali ogólnopolskiej.

Dodatkową osobliwością posiadającą ogromne znaczenie z punktu widzenia szans i perspektyw turystycznej promocji regionu jest wyjątkowo dobry stan zachowania wielkiej liczby miejscowych zabytków architektury obronnej, w tym także niektórych zabytków o niezwykle długiej metryce pradziejowej. Zabytki te stanowią jeden z najważniejszych i najcenniejszych elementów kulturowego dziedzictwa regionu opolskiego, który pod tym względem daleko dystansuje wiele innych części kraju.

Najdłuższymi tradycjami budownictwa obronnego może poszczycić się południowa część regionu, usytuowana na przedpolu Bramy Morawskiej - naturalnego obniżenia terenu oddzielającego Sudety od Karpat. Od najdawniejszych czasów przechodził tędy jeden z najważniejszych szlaków migracyjnych w Europie łączących obecne ziemie polskie z terenami naddunajskimi i basenem Morza Śródziemnego. Tutaj także od kilku tysiącleci szczególnie intensywnie rozwijały się różne kultury rolnicze, których ekspansji i rozkwitowi sprzyjało występowanie żyznych gleb lessowych w południowej części dzisiejszego województwa opolskiego (na Płaskowyżu Głubczyckim).

Pozostałości fortyfikacji z wczesnej epoki brązu we Włodzieninie-Jędrychowicach

Unikalna osada obronna z młodszej epoki kamiennej

Już około 5200 lat przed Chrystusem, w młodszej epoce kamiennej, na gruntach należących dziś do wsi Dzielnic w gminie Cisek (powiat kędzierzyńsko-kozielski) powstała unikalna osada obronna, której pozostałości zostały odkryte przez archeologów dopiero w 2007 r. Jej pozostałości są najstarszym tego typu obiektem w obecnych granicach Polski i na pewno jednym z nielicznych zabytków budownictwa obronnego o tak starej metryce dziejowej. Osada ta została założona na okolicznym wzgórzu przez rolniczą ludność z kręgu kultury ceramiki wstęgowej rytej.

Budowniczowie owej niezwykłej osady przybyli z południa, przez Bramę Morawską, z terenu dzisiejszych Czech i Moraw. Można przypuszczać, że ich względna zamożność i wysoki poziom kultury materialnej stanowiły pokusę dla żyjących w bliższej i dalszej okolicy koczowniczych plemion praktykujących ciągle tylko zbieractwo i łowiectwo. W związku z tym neolityczni rolnicy otoczyli swoją osadę fosą i prawdopodobnie częstokołem (natrafiono na ślady rowów). Niewykluczone, że owe prymitywne fortyfikacje, oprócz oczywistych funkcji obronnych, spełniały także rolę rytualną jako osłona przed działaniem złych mocy. Mogłyby na to wskazywać zachowane w dawnej fosie resztki rogów z wypalanej gliny - prawdopodobnie pozostałość jakiejś figurki bądź naczynia ofiarnego.

Osady obronne z wczesnej epoki brązu

W XVIII w. przed Chrystusem zaczęła się w Europie Środkowej epoka brązu. W początkach tej epoki napłynęła na teren dzisiejszego województwa opolskiego, a zwłaszcza na obszar Płaskowyżu Głubczyckiego, nowa fala ludności pochodzącej z dorzecza środkowego Dunaju. Ludność ta - znająca już tajniki obróbki brązu - przyniosła ze sobą z południa nowy obrządek pogrzebowy (ciałopalenie). Za jej sprawą pojawiły się w naszym regionie także kolejne założenia o charakterze obronnym.

Osadnictwo wczesnobrązowe (I okres epoki brązu) na Śląsku Opolskim jest reprezentowane niemal wyłącznie przez znaleziska z terenu Płaskowyżu Głubczyckiego. Najważniejsze osady z owego okresu pradziejów funkcjonowały na terenie dzisiejszej Nowej Cerekwi (gmina Kietrz) oraz w rejonie Włodzienina i Jędrychowic (gmina Branice), co stało się podstawą wyodrębnienia tzw. grupy nowocerekwiańskiej jako lokalnej kultury wczesnobrązowej.

Pojawienie się tej ludności na Płaskowyżu Głubczyckim było efektem przemieszczania się ku północy ludów rolniczo-hodowlanych z Moraw i Słowacji, wypieranych ze swoich pierwotnych siedzib przez ludność tzw. kultur mogiłowych. Przybysze mogli czuć się zagrożeni zarówno przez ludność kultur mogiłowych, jak i przez swoich nowych sąsiadów po północnej stronie Bramy Morawskiej, reprezentujących niższy poziom kultury materialnej. W związku z tym założyli oni ufortyfikowane osady usytuowane w miejscach odznaczających się naturalnymi walorami obronnymi - na cyplach terasy nadrzecznej nad doliną rzeczki Troi. Jedna z takich osad istniała na terenie Nowej Cerekwi, a druga w odległości 7 km na zachód od pierwszej pomiędzy Włodzieninem a Jędrychowicami.

Pozostałości wczesnobrązowej osady obronnej w Nowej Cerekwi prezentują się obecnie już tylko jako ogólna forma terenowa wysokiego cypla terasy nadrzecznej nad doliną Troi; zewnętrzne relikty umocnień uległy tutaj zniwelowaniu w wyniku intensywnej eksploatacji rolniczej terenu grodziska oraz jego częściowego zabudowania.

W niewiarygodnie dobrym stanie zachowały się natomiast pozostałości umocnień broniących funkcjonującej w tych samych czasach osady obronnej w rejonie Włodzienina i Jędrychowic. Mimo upływu trzech i pół tysiąca lat w dalszym ciągu są tutaj widoczne dwie linie obwałowań z rozdzielającą je suchą fosą.

Bardzo możliwe, że również wczesnobrązowe fortyfikacje w Nowej Cerekwi i Włodzieninie-Jędrychowicach spełniały podwójną rolę: obronną i rytualną. Mógłby na to wskazywać odkryty we Włodzieninie-Jędrychowicach zagadkowy pochówek szkieletowy kobiety, na jaki natrafiono po zewnętrznej stronie wału obwodowego, tuż u jego podnóża. Pochowana w tym miejscu kobieta została prawdopodobnie zabita bardzo mocnymi uderzeniami w głowę, na co wskazywałyby otwory i zaklęśnięcia na kościach ciemieniowych czaszki. Jej śmierć mogła być elementem jakiegoś rytuału mającego zapewnić magiczną moc budowanym fortyfikacjom.

W artykule wykorzystałem informacje podane przez Grażynę Kosubek w publikacji „Dzielnica: fortyfikacje sprzed 7 tysięcy lat”, „Gazeta Lokalna”, nr 36 (478).
autor: Zbigniew Bereszyński
Źródło: Gazeta Wyborcza Opole 2009-07-26