Przemyśl

Od początku swego istnienia Przemyśl był otoczony silnymi umocnieniami. Początkowo miały one budowę ziemno-drewnianą i składały się z fos, wałów ziemnych z palisadami, drewnianych parkanów oraz baszt. Po roku 1340 Kazimierz Wielki buduje na Wzgórzu Zamkowym murowany zamek (zwany obecnie Zamkiem Kazimierzowskim) i zapewne w tym okresie odbudowywane są także obwarowania oraz umocnienia miejskie. Wbrew powszechnej opinii nie były one jeszcze wtedy murowane, bowiem najstarsze księgi ławnicze z XV wieku nazywają fortyfikacje miejskie wałami (vallum). W wiekach XV i XVI następuje cały szereg najazdów tatarskich w latach 1450, 1475, 1499, 1500, 1503-1504, 1524. Z tego jednym z najcięższych jest najazd w 1498 roku wojewody wołoskiego Stefana Wielkiego , który zdobywa i niszczy miasto. Od początku XVI wieku trwa rozbudowa obwarowań kontynuowana do pierwszej połowy XVII wieku i w tym to właśnie okresie budowane są umocnienia i obwarowania murowane. O skuteczności tych prac świadczy odparcie w 1648 roku napadu kozackiego na miasto, a także fakt że w 1656 roku miasto było oblegane bezskutecznie przez Szwedów. Z kolei w 1657 roku miasto oparło się najazdowi Rakoczego , zniszczone zostały tylko przedmieścia. W wyniku tych wydarzeń po 1657 roku umocniono klasztor Benedyktynek na Zasaniu. Po wojnach szwedzkich nastąpiła kolejna modernizacja miejskich umocnień głównie za panowania Stefana Batorego , który specjalną uwagę poświęcał sprawie ufortyfikowania miast w Polsce. W tym okresie czasu zewnętrzne mury miejskie z fosami przebiegały obecnymi ulicami: Basztową, Słowackiego, Jagiellońską, Kościuszki, Piłsudskiego, Waygarta, potem między katedrą obrządku łacińskiego i Zamkiem Kazimierzowskim i znów dochodziły do Basztowej. Znajdowały się w nich trzy bramy:
- Lwowska czyli Senatorska, którędy wiodła droga do Lwowa. Brama ta została postawiona w roku 1542 w miejscu obok klasztoru Reformatów ( stąd pochodzi nazwa - Plac na Bramie)
- Krakowska czyli Wodna przy końcu ulicy Wodnej na przedłużeniu której znajdował się pierwotnie most na Sanie , którędy prowadziła droga do Krakowa
- Grodzka przy końcu ulicy Grodzkiej , którędy wiodła droga na zamek , czyli do grodu.
Według L.Hausera przed dwoma bramami tj. Lwowską i Grodzką przez fosę położone były mosty zwodzone, zawieszone na łańcuchach, które w razie potrzeby podnoszono i tym sposobem utrudniano nieprzyjacielowi dostęp do bram. Oprócz trzech bram w murach miejskich znajdowała się także furta zamkowa oraz 10 baszt : Kowalska, Krawiecka, Kramarska, nieznana, Szewska, Piwowarska, Czapnicza, Kuśnierska, Rymarska , obronny narożnik. Po pierwszym rozbiorze Polski Przemyśl znalazł się pod zaborem austriackim. Władze austriackie nie zważały na znaczenie historyczne zabytków miasta. W roku 1774 zapadła decyzja zburzenia murów miejskich a w 1776 roku przyszedł z Wiednia rozkaz ich zniszczenia na drodze stopniowej rozbiórki i zasypywania fos, pomimo protestów mieszkańców miasta. Przed wschodnim frontem obwarowań zasypano fosy pod budowę gościńca. W roku 1781 burzenie murów objęło też front północny. W tym okresie Jan Gross, austriacki zarządca dróg , kontynuując likwidację obwarowań przystępuje do rozbiórki baszt miejskich. Tym sposobem obwarowania na znacznych odcinkach przestają istnieć. Do dnia dzisiejszego zachowały się tylko pozostałości murów przy ulicy Basztowej i drobne fragmenty od zachodu, jak również trudne do niwelacji fosy , wały i tarasy od południa i zachodu. Zawdzięczać to można zapewne głównie specyficznej konfiguracji terenu , w którym szkarpowy układ murów uniemożliwiał zaborcy austriackiemu ich wyburzenie bez większych nakładów na roboty ziemne.
 
Scena oblężenia miasta (rejon Bramy Lwowskiej) i klasztoru Reformatów przez wojska Rakoczego w 1657 roku - reprodukcja obrazu z opracowania O. Albina Sroki - "Franciszkański kościół św. Antoniego w Przemyślu" , Przemyśl 1992.
 

Uproszczony rysunek przedstawiający zewnętrzne mury obronne Przemyśla w XVIII wieku: Bramy: I-Lwowska, II-Grodzka, III-Wodna, f-furta zamkowa. Baszty: 1-Kowalska, 2-Krawiecka, 3-Kramarska, 4-nieznana, 5-Szewska, 6-Piwowarska, 7-Czapnicza, 8-Kuśnierska, 9-Rymarska, 10-obronny narożnik - mapa z opracowania J.Rożański "Przemyśl-przewodnik historyczno-turystyczny".
 

Miasto Przemyśl w XVI wieku (około roku 1572) według ryciny F.Hogenberga (1535-1590) pochodzącej z dzieła Civitates Orbis Terrarum wydanego przez G.Brauna (1541-1622) - reprodukcja z opracowania A.Kunysz "Przemyśl w pradziejach i wczesnym średniowieczu."

Powyższy opis i rysunki pochodzą ze strony: http://www.kki.pl/pioinf/przemysl/zabytki/mury/mury.html