Kaplonosy-Kolonia

W ubiegłym roku pisaliśmy o pierwszych dokładniejszych ustaleniach dotyczących odkrytego w poprzedniej dekadzie obiektu o cechach grodziska, położonego w miejscowości Kaplonosy Kolonia. Przypomnijmy: stanowisko zlokalizowane jest w lasach włodawskich w obrębie rozległego kompleksu leśno-bagiennego, na gruntach wsi Kaplonosy Kolonia, gm. Wyryki, w pow. włodawskim. Obiekt został odkryty w wyniku poszukiwań teledetekcyjnych w 2016 roku, które przeprowadził pracownik WUOZ w Lublinie – kol. G. Mączka.

Lokalizacja: https://maps.app.goo.gl/PcUcWwi41rV7kJzb6

Wiosną 2024 r. miała miejsce rozpoznawcza wyprawa na to stanowisko z udziałem licznej grupy archeologów. Celem wizyty było przeprowadzenie dokładniejszych obserwacji obiektu, wykonanie prospekcji powierzchniowych pod kątem obecności materiału zabytkowego oraz zgromadzenie danych środowiskowych, sformułowanie wniosków archeologiczno-konserwatorskich i opracowanie wstępnego programu badań. Obserwacje pozwoliły na doprecyzowanie wcześniejszych interpretacji na temat charakteru i chronologii obiektu. Efektem prac zespołu badawczego był artykuł opublikowany w 2024 r. w „Zeszytach Muzealnych” wydawanych przez Muzeum - Zespół Synagogalny we Włodawie (zob. bibliografia poniżej).

Zebrane wówczas dane stały się podstawą do poszerzenia zakresu badań. W konsekwencji LWKZ zlecił przeprowadzenie nieinwazyjnych i małoinwazyjnych badań archeologicznych na domniemanym grodzisku. Badania wykonano jesienią 2025 roku. Zadania tego formalnie podjęła się firma „Gorgona Patrycja Piotrowska” z Lublina, ale zespół badawczy, który zresztą będzie kontynuował swą pracę, jest szerszy.

Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami oraz wynikami ostatnich badań - założenie grodowe w Kaplonosach Kolonii datowane jest na okres od X do XIII wieku. Najlepszym sposobem ukazania znaczenia ostatnio przeprowadzonych badań będzie oddanie głosu autorom badań. Przytoczmy zatem kilka wybranych fragmentów sprawozdania przekazanego do LWKZ.

cyt. ” (…) Grodzisko w Kaplonosach Kolonii stanowi absolutnie wyjątkowy obiekt na mapie archeologicznej województwa lubelskiego. Jest ono niemal nietkniętym ręką ludzką - reliktem wczesnośredniowiecznego założenia obronnego, które prócz zachowanych śladów umocnień (wałów i fos), kryje również pozostałości zabudowy (zagłębione w ziemi) i użytkowania (obiekty i warstwy archeologiczne) oraz sporą liczbę zabytków ruchomych z epoki (…)”

„ (…) W badaniach geofizycznych nie uchwycono wyraźnych śladów budowli naziemnych, lecz obiekty zagłębione w ziemi, zapewne paleniska i jamy. Nie natrafiono na wyraźne ślady konstrukcji obwałowań, lecz nieciągły, segmentowy układ anomalii pozwala domniemywać, że możemy mieć do czynienia z reliktami drewnianych skrzyń wypełnianych ziemią, kamieniami lub gliną. Przerwa uchwycona w ciągu wałów od strony wschodniej może wskazywać na lokalizację bramy (…)”

„ (…) Losy grodziska po jego opuszczeniu we wczesnym średniowieczu (XII-XIII wiek) wiążą się niemal wyłącznie z oddziaływaniem przyrody. Nieliczne ślady z okresu II wojny światowej wspierają elementy pamięci utrwalone wśród okolicznej ludności o wykorzystywaniu tego miejsca przez Żydów ukrywających się przed Niemcami (…)”.

Celem uzupełnienia przedstawionych informacji dodajmy kilka szczegółów na temat zastosowanych metod badawczych, przebiegu badań oraz ich rezultatów.

W badaniach wykorzystano różne metody nieinwazyjne i małoinwazyjne:

1) teledetekcja (analiza zdjęć lotniczych grodziska i okolicy w kolorach rzeczywistych oraz w podczerwieni i obserwacja czynników wegetacyjnych; modelowanie terenu w oparciu o dane LiDAR-owe), 2) geofizyka (prospekcja elektrooporowa) oraz 3) planigrafia zabytków ruchomych występujących na powierzchni i w humusie (z precyzyjnym, centymetrowym namierzaniem odbiornikiem GPS).

Warunki prowadzenia badań w obrębie grodziska w rezerwacie „Las Ochoża” były skrajnie trudne. Znaczne ograniczenia metodyczne wynikały zasadniczo z pięciu powodów: 1) gęstej roślinności na grodzisku (podszyt), 2) zadrzewienia terenu, 3) obecności wielu powalonych drzew, których nie można było usunąć, 4) skrajnie trudnego dojścia przez bagna, co znacznie ograniczało lub uniemożliwiało wniesienie ciężkiego sprzętu do odwiertów mechanicznych, 5) istnienia rezerwatu przyrody, co ograniczało czas dostępności terenu i wykluczało zastosowanie niektórych („głośnych”) technik badań.

Sytuacja na stanowisku w znacznym stopniu ograniczyła zakres prospekcji geofizycznych, ale interesujące wyniki dała planigrafia zabytków ruchomych.

W trakcie badań odkryto łącznie 244 zabytki.

Były to przeważnie narzędzia oraz przedmioty codziennego użytku (aż 66 noży i ich fragmentów, krzesiwa kabłąkowe, krzemienne krzesaki, żelazna radlica, sierpy i gwoździe), elementy broni drzewcowej (groty strzał, grot włóczni), ale także ozdoby i elementy stroju (srebrną zausznicę, sprzączki, w tym sprzączkę lirowatą, półwytwór srebrnej lunuli, zapinka podkowiasta) i fragmenty wczesnośredniowiecznych naczyń ceramicznych. Na powierzchni, w obrębie grodziska, a także w różnych miejscach „garbu”, na którym jest ono posadowione występują granitowe kamienie narzutowe. Niektóre z nich noszą ślady obróbki, niektóre są spękane termicznie. Trudno na tym etapie badań wyciągać daleko idące wnioski na temat ich funkcji, ale wydaje się, że ich obecność i układ mogą być w jakimś zakresie intencjonalne. Niektóre z nich mogą pochodzić z palenisk, inne mogły stanowić materiał użyty do wznoszenia lub umacniania obwałowań grodu.

Jeden z niewielkich, ale regularnych kamieni, spłaszczony z jednej strony, o wymiarach 84×53 mm, nosi ślady wygładzenia i służył zapewne jako rozcieracz lub gładzik.

Asortyment zabytków znajdowanych na grodzisku w Kaplonosach, nawiązuje do zestawu zabytków występujących na grodzisku w Horodyszczu, w gm. Wisznice, oddalonym o niecałe 16 km w kierunku północno-zachodnim. Grodzisko to, zwane również „Cerkwiskiem”, datowane jest na XI-XII w. Analogiczne zabytki znaleziono również na grodzisku w Strzeżewie, w gm. Łuków. Obiekt ten datowany jest na X-XI w. Ruchome zabytki archeologiczne dostarczają informacji nie tylko o chronologii stanowiska i rodzaju działalności jego użytkowników, ale także o lokalizacji tej aktywności. Rozrzut zabytków uzyskany dzięki precyzyjnym pomiarom GPS, a następnie analiza skupień pozwoliły wyznaczyć miejsca wyraźnych koncentracji znalezisk.

Znaczące dla historii miejsca są również nieliczne zabytki nowożytne. Wspierają one powtarzaną wśród miejscowej ludności narrację o zamieszkiwaniu grodziska (wyspy) przez Żydów w okresie drugiej wojny światowej. Znaleziono dwa całe naboje z żelaznym pociskiem od karabinu niemieckiego, a także fragment łuski, ewidentnie po eksplozji. Natrafiono również na dwa fragmenty obudowy zegarka kieszonkowego. Zabytki te należy datować na wiek XX, zwłaszcza okres okupacji niemieckiej. Ciekawym znaleziskiem jest także spinka do mankietów lub guzik ozdobny z niebieskim szkiełkiem. Można go datować na okres od schyłku XVIII do XIX w. (pamiątka rodzinna?).

Badania terenowe w 2025 r. miały charakter wstępny, rozpoznawczy. Zespół zamierza kontynuować i rozwijać badania nieinwazyjne na większej powierzchni. To jednak wymaga ogromnego wysiłku, który należy włożyć w przygotowanie terenu. Celem jest również podjęcie szerokich badań geochemicznych (fosforowych), przyrodniczych, geomorfologicznych oraz przede wszystkim badań wykopaliskowych.

W prace badawcze (2024-2025) zaangażowanych było sporo osób. Poza Grzegorzem Mączką, Marcinem Piotrowskim, Patrycją Piotrowską, wymienić należy takie osoby, jak: Marcin Gładki, Marek Makola, Ireneusz Bogusławski, Marcin Gnypek, Dominik Stanikowski, Tomasz Skic, Paweł Wójcik, Andrzej Bodziak, Wiktor Bodziak oraz Alek Kołtun. Nie można również zapomnieć o p. Dariuszu Wołosiuku, który w 2022 r. dotarł na grodzisko i dostarczył do WUOZ w Lublinie oraz do Muzeum we Włodawie kilka interesujących zabytków. Swoją wyprawę opisał w oddzielnym artykule (por. bibliografię).

Chętnych do samodzielnego odwiedzenia grodziska w Kaplonosach Kolonii musimy jednak przestrzec. Teren ten od 2025 r. objęty jest ochroną jako rezerwat przyrody „Las Ochoża” imienia Marka Kellera, a jego zarządca - Nadleśnictwo Lasy Państwowe we Włodawie ściśle egzekwuje zasadę niewstępowania na ten obszar bez zgody lokalnych władz leśnych. Grodzisko, stanowiące dziś część rezerwatu pozostaje ostoją dzikiej zwierzyny (np. bielika) oraz siedliskiem rzadkiej, naturalnej, dzikorosnącej roślinności.

Jak już wspominaliśmy jest to miejsce trudno dostępne, do którego droga prowadzi przez podmokłe, bagienne tereny. W obrębie otoczonego bagnami grodziska zalega wiele naturalnie powalonych drzew, co dodatkowo utrudnia zwiedzanie zabytku. To przestrzeń zdominowana przez naturę…, a w ostatnim czasie również przez archeologię .

Ta swoista symbioza przyrody i dziedzictwa kulturowego tworzy miejsce wyjątkowe, które powinno pozostać nietknięte zarówno ze względu na swoją wartość przyrodniczą, jak i naukową.

Bibliografia:

Piotrowski M., Piotrowska P. Dokumentacja archeologiczna nieruchomego zabytku archeologicznego – domniemanego grodziska – położonego na gruntach leśnych w miejscowości Kaplonosy Kolonia, gm. Wyryki, pow. włodawski – w oparciu o rozpoznanie metodami małoinwazyjnymi i nieinwazyjnymi geofizycznymi, w celu ustalenia jego wartości historycznej i naukowej, określenia zagospodarowania przestrzennego, funkcji i chronologii oraz wyznaczenia wskazanych granic ochrony konserwatorskiej, Lublin 2025, mps w archiwum WUOZ w Lublinie.

Mączka G., Piotrowski M., Grodzisko wczesnośredniowieczne w miejscowości Kaplonosy-Kolonia, w gm. Wyryki, w pow. włodawskim: relacja i wnioski z wyprawy badawczej [w:], Zeszyty Muzealne, Muzeum - Zespół Synagogalny we Włodawie, 2024.

Mączka G., Domniemane grodziska Lubelszczyzny, [w:], Skarby z przeszłości (wydawnictwo LWKZ). Grody Lubelszczyzny od XI do XIV wieku, E. Banasiewicz-Szykuła (red.), Lublin 2019, s. 333-349.

Mączka G., Zapomniane gródki i grodziska – suplement do Atlasu Zabytków Archeologicznych Lubelszczyzny, [w:] Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego (wydawnictwo LWKZ), t. 19 (2017), s. 245-257.

Wołosiuk D., Jeśli jest granica, to musi być stanica, czyli jak drogą dedukcji odkryłem grodzisko Ochodża, „Zeszyty Muzealne. Muzeum-Zespół Synagogalny we Włodawie” 22 (2025), s. 61-66.