Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach

Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach. Powiśle, Górne Prusy, Warmia, Mazury
autorzy: Małgorzata Jackiewicz-Garniec, Mirosław Garniec
wyd: Studio Wydawnicze ARTA Mirosław Garniec 2009

pozycja albumowa
opis ze strony: http://www.arta.olsztyn.pl
(...)
Czytelnik znajdzie w niej historię Zakonu i architektury przezeń tworzonej, i, przede wszystkim, opisy wszystkich budowli warownych państwa krzyżackiego wzniesionych na opracowanym przez nas obszarze, czyli w tej części historycznych Prus właściwych (terytoriów zamieszkanych przez Prusów przed podbojem), która po II wojnie światowej znalazła się na terenie Polski. Obecnie ziemie te zajmują wschodni skraj województwa pomorskiego i województwo warmińsko-mazurskie. Obszar ten, położony na wschód od linii Wisły i Nogatu, obejmuje Powiśle (Pomezanię), historyczne Górne Prusy oraz Warmię i Mazury. Opisaliśmy wszystkie zachowane i pozostające w ruinie zamki, a także te, po których zostało jedynie miejsce, ale ich istnienie i lokalizacja potwierdzone są źródłami i badaniami naukowymi - w sumie 46 murowanych budowli i jedną warownię drewniano-ziemną (Gronkowo). Dzięki najnowszym badaniom archeologicznym zamki w Morągu, Piszu i Dzierzgoniu (dziękujemy dr A. J. Pawłowskiemu za pomoc przy opracowaniu zamku dzierzgońskiego) zostały opisane tu po raz pierwszy, a nasze dociekania pozwoliły na nowe odczytanie wielu innych - np. w Ostródzie, Olsztynku, Pieniężnie, Prabutach czy Rynie.
Opisom poszczególnych zamków - krzyżackich, biskupich i kapitulnych - towarzyszą informacje na temat najważniejszych i najciekawszych wydarzeń historycznych, jakich świadkiem była dana budowla. Jednak najważniejszą część zajmują dzieje ich architektury, wsparte bogatym materiałem ikonograficznym, składającym się z dziesiątek rycin, map, planów i panoram starych mistrzów oraz archiwalnych fotografii (niektóre publikujemy jako pierwsi). Na szczególną uwagę zasługują przepiękne rysunki inwentaryzacyjne zamków autorstwa Konrada Steinbrechta, restauratora Malborka i znakomitego bada-cza warowni krzyżackich. Współczesne zdjęcia są elementem równoważnym opisowi - pozwalają Czytelnikowi zachwycać się pięknem gotyckiej architektury fotografowanej o różnych porach roku i dnia, na tle tutejszego niezwykłego pejzażu oraz poczuć dawną atmosferę zamkowych wnętrz fotografowanych w naturalnym (najczęściej) oświetleniu. Prawie każdemu opisowi towarzyszy także plan sytuacyjny, sporządzony na podstawie starych planów lub map (schemat rzutu zamku oparty na najnowszych badaniach albo ustaleniach autorów zaznaczono kolorem czerwonym).
W niniejszej książce przedstawiamy koncepcję, że wielkość i program funkcjonalny niemal każdej krzyżackiej warowni uwarunkowany był jej pozycją w strukturze administracyjnej państwa. Ponieważ struktura ta była czterostopniowa, Krzyżacy wypracowali cztery architektoniczne typy warowni: zamki komturskie (model powszechnie znany) oraz opisane tu po raz pierwszy warownie niższej rangi - wójtowskie, prokuratorskie i komornickie. Koncepcja ta szeroko przedstawiona jest w tekście pt. "Architektura i państwo - architektoniczne typy zamków Powiśla, Górnych Prus, Warmii i Mazur" zawartym we Wprowadzeniu. Zgodnie z nią opis każdej zakonnej warowni rozpoczyna się od informacji, według jakiego modelu zamek zbudowano i jaki urzędnik w nim rezydował. Zważywszy, że przeznaczenie nie-których budowli zmieniało się w czasie, dokładniejsze informacje na temat funkcji poszczególnych zamków Czytelnik znajdzie w treści opracowań, na zamykającej książkę mapie historyczno-turystycznej, oraz, rzecz jasna, w wymienionym wyżej artykule.
We Wprowadzeniu Czytelnicy znajdą również teksty o architekturze i historii państwa zakonnego pióra wybitnych naukowców prof. Mariana Arszyńskiego i dr Janusza Trupindy, które umożliwiają doskonałe poznanie kontekstu opisywanych przez nas zagadnień. (Obu autorom serdecznie dziękujemy za okazaną nam życzliwość.)
Szczególnym atutem tej publikacji są nowatorskie rekonstrukcje, ukazujące zamki w ich pierwotnym kształcie w formie średniowiecznych malowideł. Te - przygotowane specjalnie do tej książki - znakomite malarskie dzieła autorstwa Bożeny Januszewskiej i Katarzyny Wolskiej pozwalają jeszcze lepiej odczuć klimat i smak epoki. Warto podkreślić, że mimo użycia bogatego sztafażu i wyszukanej ornamentyki oraz ówcześnie stosowanej "fantastycznej" perspektywy, te oryginalne wizerunki zamków zgodne są z najnowszą wiedzą o ich rozplanowaniu.
W obecnym, II wydaniu (publikowanym równolegle z wersją niemieckojęzyczną książki) uaktualniliśmy i zweryfikowaliśmy niektóre informacje o zamkach, skorygowaliśmy też drobne błędy, jakie zakradły się do pierwszego wydania (za ich wskazanie dziękujemy recenzentom, przede wszystkim dr Tomaszowi Torbusowi, konsultantowi naukowemu wersji niemieckiej, którego uwagi uwzględniliśmy także w niniejszym polskim wydaniu). Wymieniliśmy kilka fotografii towarzyszących opisom zamków w Malborku, Rynie, Olsztynku, Prabutach i Działdowie, obrazując zmiany, jakie nastąpiły tam w ostatnich latach. Przy opracowaniach zamków w Giżycku, Olsztynku, Ornecie i Reszlu pojawiły się nie-publikowane dotąd rzuty piwnic, a na końcu książki indeksy, ułatwiające Czytelnikowi dotarcie do poszukiwanych informacji. Uaktualniona została też bibliografia. Podtytuł książki uzupełniliśmy o historycznie polską nazwę bezimiennego dziś regionu położonego między Powiślem a Warmią - Górne Prusy (niem. Oberland). Uważamy, że nazwę tę, wielokrotnie użytą w treści książki, należy przywrócić i dlatego właśnie eksponujemy ją na okładce.
"Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach" są kontynuacją serii rozpoczętej książką pt. "Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich" (w przygotowaniu opracowanie zabytków sakralnych regionu). Tym razem zapraszamy do wędrówki po pięknych, tajemniczych i mrocznych zamczyskach, śladami ich dumnych twórców - rycerzy-mnichów Zakonu Krzyżackiego.
Małgorzata Jackiewicz-Garniec
Mirosław Garniec