Górzno k/Brodnicy

miasto w powiecie brodnickim

Badania reliktów dworu biskupów płockich w Górznie, woj. kujawsko – pomorskie.

Miejscowość Górzno położona jest we wschodniej części województwa kujawsko- pomorskiego, w powiecie brodnickim. Leży na platformie prekambryjskiej, na wzgórzu pomiędzy dwoma jeziorami: Górzno i Młyńskie na 53 12’ szerokości geograficznej północnej i 19 38’ długości geograficznej wschodniej. W krajobrazie dominują liczne wysoczyzny morenowe, na których przeważają gleby bielicowe, natomiast w dolinach gleby brunatne.
Relikt założenia obronnego utożsamiany z reliktami dworu biskupów płockich jest znany z opisu W. Łęgi z 1930 roku, w 1980 roku penetracje powierzchniowe przeprowadził A. Gajda (Gajda 1981). W 1990 roku badania sondażowe przeprowadził Zakład Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych Instytutu Archeologii i Etnografii UMK w Toruniu. Następnie w roku 1994 badania powierzchniowe w ramach AZP przeprowadził R. Kirkowski i W.Sosnowski. Obiekt ten datowany był przez A. Gajdę na wiek XIV, następnie w wyniku badań D. Polińskiego na wiek XIV i pierwszą połowę XV wieku. W. Chudziak widział też możliwość datowania pierwszej fazy użytkowania obiektu na XII wiek (Kajzer, Horonziak 1995).
W latach 2006 – 2007 prowadzone były badania wykopaliskowe na stanowisku numer 2 i stanowisku numer 11 w miejscowości Górzno, gmina Górzno, województwo kujawsko – pomorskie, przez Muzeum w Brodnicy pod kierownictwem dr Kazimierza Grążawskiego.
Badania na stanowisku numer 2 w Górznie na tzw. Dziewiczej Górze były prowadzone podczas dwóch sezonów badawczych (Do roku 2006 stanowisko numer 2 określane był błędnie w literaturze przedmiotu jako stanowisko numer 1). Celem badań było określenie funkcji, chronologii wzgórza a przede wszystkim zlokalizowanie i zbadanie reliktów dworu biskupów płockich, znanego z przekazów pisanych, które lokalizowały te założenie właśnie na tzw. Dziewiczej Górze.
W świetle źródeł pisanych Górzno stało się ośrodkiem klucza dóbr biskupstwa płockiego już przed rokiem 1337. Klucz biskupów w Górznie był jednym z kluczy majątkowych należących do biskupów płockich. Poza nim należały do nich jeszcze dobra gródeckie, brockie, wyszkowskie, pułtuskie, jabłońskie, czerwińskie, płockie, raciążskie i Szulińskie. Górznieński klucz majątkowy nie należał do najważniejszych wśród dóbr biskupstwa płockiego. Nie był to przede wszystkim klucz duży. Z zachowanych informacji z procesu polsko – krzyżackiego z 1412 roku wynika, że w jego skład wchodziło 9 wsi i miasto Górzno. Kluczem zarządzali starostowie biskupi. Z pocztu włodarzy – starostów znamy: Pawła (1337 rok), Bodzantę (1409 rok), Dzierżysława (1453 rok) i Melchiora Wichrowskiego (1562 rok). Ich siedzibą był właśnie zamek biskupów w Górznie a po jego spaleniu przez Szwedów przenieśli się początkowo do jednego z dworów folwarcznych w Górznie (Mietz, Pakulski 1989).
Klucz górznieński w swojej ponad sześciowiekowej historii miał kilka centrów administracyjnych. Pierwszym był niewątpliwie gród w Świeciu nad Drwęcą. Na początku XIV wieku nową siedzibą administracyjną klucza stało się Górzno. W grudniu 1410 roku wojska zakonu krzyżackiego zniszczyli, obrabowali zarówno zamek biskupi, jak i całe miasto (straty z tego tytułu biskup ocenił na 600 grzywien toruńskich). Późniejsze zniszczenia w mieście spowodowane wojnami szwedzkimi oraz zburzenie zamku biskupiego i spichrzów ograniczały wyraźną rolę Górzna jako centrum administracyjnego klucza i dóbr biskupich. Dopełnienia zniszczeń dokonały przemarsze różnych wojsk w dobie wojny północnej. Konsekwencją tego było przeniesienie siedziby klucza do pobliskich Grążaw. Ostatnią siedzibą administracyjną już po zajęciu klucza górznieńskiego przez wojska pruskie był folwark w Gółkowie (Mietz, Pakulski 1989).
Stanowisko 2, gdzie lokalizowano relikty dworu (numer stanowiska na obszarze – 44, numer obszaru AZP – 36 – 53), położone jest na skraju wydłużonego cyplowatego wzniesienia na zachodnim brzegu Jeziora Górzno, w odległości około 100 metrów na wschód od kościoła parafialnego pod wezwaniem Krzyża Świętego.
Kopiec określany w miejscowej tradycji jako Dziewicza Góra (stanowisko 2) ma kształt wydłużonego pagórka o elipsoidalnym kształcie o wymiarach 40 x 12/8 metrów u podstawy. Górna powierzchnia obiektu o wymiarach szczytu 10 na 25 metrów jest płaska. Pierwotnie grodzisko miało kształt owalny. Jego szczyt nie jest porośnięty z wyjątkiem, pojedynczych drzew.
Na stanowisku 2 założono początkowo 5 wykopów szerokopłaszczyznowych o pierwotnych wymiarach 5 x 3,5 metra oddzielonych od siebie metrowymi świadkami oraz wykop 6 o wymiarach pierwotnych 3 x 3 metry i wykop 7 o wymiarach 2 x 1 metr.
We wszystkich wykopach szerokopłaszczyznowych (1 – 5) odsłonięto relikty kamiennej nowożytnej drogi o maksymalnej szerokości 2 metry, 20 centymetrów, prowadzącej prawdopodobnie do kapliczki, która znajdować się mogła po stronie wschodniej wzgórza (wykop 5), gdzie odkryto liczne fragmenty rumoszu ceglanego oraz dachówek mnich – mniszka i ceramicznych płytek posadzkowych. Datować drogę jak i relikty kapliczki należy jednak na czasy nowożytne a materiał późnośredniowieczny odkryty w rumowisku, został użyty wtórnie do budowy kapliczki.
Pod kamiennym brukiem tej drogi zalegały nawarstwienia kulturowe z rumowiskiem kamiennym oraz licznym materiałem masowym. Okazało się natomiast, wbrew przewidywaniom i danym z literatury przedmiotu, iż wyniki badań archeologicznych nie upoważniają do lokalizowania w tym miejscu ceglanego dworu biskupów płockich znanego z przekazów pisanych. Chociaż nie można wykluczyć, że miejsce to było pierwszą drewnianą siedzibą starosty biskupiego klucza. Stwierdzić natomiast można, iż stanowisko numer 2 było intensywnie użytkowane od połowy XIII wieku, o czym świadczą nawarstwienia osadnicze (o miąższości do 160 cm) z rumowiskiem kamiennego pieca oraz liczny zbiór ułamków naczyń ceramicznych – Tablica I (w łącznej liczbie 10 021 fragmentów z sezonów 2006 - 2007 – dominuje materiał późnośredniowieczny ale wystąpiła również ceramika wczesnośredniowieczna i nowożytna ). Odkryto także wiele innych zabytków związanych z życiem codziennym (w liczbie 160 sztuk – są to m.in. gwoździe, skoble, nożyki, przęśliki, szydła, osełki). Zapewne w początkach XIV wieku gród ten został zniszczony pożarem, o czym świadczą warstwy spalenizny i przepalonej gliny. W stropie tej warstwy znaleziono monetę – grosz praski Wacława II bity w latach 1300 – 1305. Następnie ponownie odbudowano to miejsce już za bytności zakonu bożogrobców w Górznie – tj. po 1325 roku.
Reasumując badania na stanowisku numer 2 wykazały, że użytkowano to miejsce już od drugiej połowy XIII wieku, o czym świadczą nawarstwienia kulturowe ze śladami pieców – palenisk oraz liczny zbiór fragmentów ceramiki naczyniowej, a także drobnych przedmiotów związanych z życiem codziennym. Zapewne w początkach XIV wieku zostało ono zniszczone pożarem, o czym świadczą ślady spalenizny i sprażonej gliny, następnie odbudowano to miejsce już za bytności bożogrobców w Górznie i być może właśnie w tym miejscu istniała pierwotna siedziba starosty biskupiego, którą przeniesiono następnie dalej na północ. Natomiast brukowana droga prowadząca wzdłuż plateau kopca, prowadząca do kaplicy ma metrykę nowożytną a datować ją można nawet na XVIII/XIX wiek. Materiał ceramiczny, który odkryty został w rumowisku po kapliczce, w wykopie numer 5 użyty został wtórnie z cegły rozbiórkowej pochodzącej ze zniszczonego przez wojska szwedzkie w 1629 roku dworu biskupiego (stanowisko 11).
W związku z powyższym poszukiwania reliktów dworu biskupów płockich rozpoczęto już w roku 2006 w miejscu położonym na północ od obecnego kościoła a około 50 metrów na zachód od tzw. Dziewiczej Góry (stanowisko 2).
Stanowisko nr 11 (odkryte podczas badań w 2006 roku) położone jest około 10 metrów na północ od kościoła pod wezwaniem Świętego Krzyża na niewielkiej otwartej przestrzeni skraju wysoczyzny morenowej przylegającej do jeziora Górzno. Poszukiwania śladów dworu w roku 2006 rozpoczęto od wykonania serii odwiertów geologicznych, które ujawniły rumowisko ceglano – kamienne a także warstwy kulturowe o miąższości do 140 cm. Założono następnie wykop o wymiarach 6 na 2 metry, gdzie odsłonięto nawarstwienia kulturowe, wskazujące na co najmniej dwu fazowe funkcjonowanie stanowiska. W roku 2007 założono wykop o wymiarach 1,5 x 7 x 3 metry, gdzie odsłonięto skomplikowany układ nawarstwień kulturowych o miąższości do 280 cm, potwierdzający dwie fazy użytkowania stanowiska. Na pierwszą fazę składały się relikty przyziemia zabudowania w konstrukcji szachulcowej, druga faza jest najprawdopodobniej związana z funkcjonowaniem dworu biskupiego – zadokumentowano na tym poziomie kamienno – ceglany fundament. Znaleziony materiał masowy w warstwach kulturowych związanych z pierwszą fazą użytkowania stanowiska pozwala sądzić, iż założenie to powstało w I połowie XIV wieku i uległo wkrótce spaleniu, odbudowane zostało – 2 faza - już w cegle na kamiennym fundamencie o szerokości około 1 metr. Nie udało się na razie określić kształtu i wielkości założenia. Analogię wskazują, że mogła być to budowla na planie prostokąta o wymiarach około 12 na 14/16 metrów. Dwór ten został ostatecznie zniszczony podczas wojny polsko – szwedzkiej i epilogu bitwy w Rudzie pod Górznem w 1629 roku, kiedy to Szwedzi zniszczyli całe miasto Górzno wraz z dworem biskupów płockich.
W warstwach demolacyjno – pożarowych dworu znaleziono liczny materiał ceramiczny (z badań w roku 2006 i 2007), fragmenty gwoździ, kafli piecowych, dachówek, cegieł gotyckich. Należy sądzić, że dach budowli związany z drugą fazą został pokryty dachówką mnich – mniszka, której liczne fragmenty odkryto w nawarstwieniach wykopu.
Obiekt ten pozostawał w ruinie przez ponad 150 lat do czasu kiedy zaczęto budować kościół bożogrobców w XVIII wieku, do którego budowy wykorzystywano cegłę z dawnego dworu. Z tejże cegły zbudowana jest krypta i część fundamentów obecnego kościoła, w krypcie spoczywają zmumifikowane ciała siedmiu zakonników z czasu od XVIII do XIX wieku.
Badania archeologiczne na stanowisku numer 11 należy uznać za wstępne, planowane są badania elektrooporowe w celu określenia zasięgu i kształtu fundamentów dworu. Materiał masowy oraz całość dokumentacji jest obecnie przedmiotem szczegółowej analizy.

Serdecznie podziękowania dla p. Jadwigi Lewandowskiej za udostępnienie powyższego materiału