Tyniec

Od czasu mojej ostatniej wizyty w 2014 r. w Tyńcu zaszły dwie istotne zmiany.

Obecnie - 8 sierpnia 2026 r.:

1. Tzw. Rezerwat Romański (podziemia z fundamentami i fragmentami murów nadziemnych pierwszego, wczesnoromańskiego kościoła) jest już integralną częścią trasy zwiedzania opactwa.

Jak dawniej, zwiedzanie tylko z przewodnikiem o określonych godzinach, w grupach maksymalnie do 25 osób (ze względu na ciasny Rezerwat). Lepiej sprawdzić aktualne godziny i ewentuanie - ponieważ trafiają się "grupy zorganizowane" - zabukować bilet telefonicznie za wczasu tutaj . W sierpniu 2026 były to: pn-so: 10, 11, 12, 14, 15 i 16; nd: 14, 15, 16 i 17. Koszt 30 pln - myślę, że warto: rezerwat jest dobrze, choć delikatnie oświetlony, żadnych "efektów specjalnych" (dzięki Bogu!) i można do woli robić zdjęcia - oczywiście bez flesza 😉

2. Ekspozycja słynnych kapiteli i innych detali romańskich w klasztornym Muzeum (w cenie biletu zwiedzania opactwa lub oddzielnie - 15 pln) ma w końcu NORMALNE, CIĄGŁE, NEUTRALNE i JASNE OŚWIETLENIE!!! Zrezygnowano wreszcie - Alleluja! - z konwencji night clubu, skutecznie utrudniającej zobaczenie czegokolwiek (doświadczyłem tu tego koszmarnego doznania w 2014 r., podobnie jak w 2026 r. w Rezerwacie Międzymurze na Wawelu i częściowo u Gereona). W Tyńcu wreszcie ktoś się opamietał i to zmienił! Oby to było zaraźliwe i przeszło na Wawel!!! Światło w Muzeum jest jasne przez cały czas i można podziwiać zabytki i je fotografować bez dziwacznych utrudnień! 🙂

Tyniec - Rezerwat Romański w podziemiach cz. 1

W ramach "normalnej" trasy zwiedzania opactwa schodzi się obecnie do podziemi. Widać tu fundamenty północnej nawy bocznej i prawie całej (bez ściany południowej) nawy środkowej pierwszego, wczesnoromańskiego kościoła z przełomu XI i XII w. (ok. 1100 r.), wraz z absydą północną, prawie całą absydą środkową (obie z resztakami murów nadziemnych), występami murów nawy północnej pod przyścienne półkolumny, płytą nagrobną grobu nr 15 (tzw. "Ołowianego Opata" z przełomu XI i XII w. - być może pierwszego Opata klasztoru), miejsce grobów nr 15 (jw.) i nr 8 - tzw. "Złotego Opata" z XII w. W korytarzu dojściowym do Rezerwatu zainstalowano obecnie jedną ze słynnych głowic wczesnoromańskich wraz z jedną z baz (przeniesione z Muzeum). Jest tu też czaszka - ekspozycyjna i symboliczna pozostałość ossuarium, które tu funkcjonowało przez wieki, fundament romańskiego krużganka, a w przedsionku Rezerwatu - tajemnicze romańskie arkady i mury zabudowań klasztoru...

Nawa główna zachowała w rezerwacie tylko oryginalną ścianę północną - lewą (fundament międzynawowy). Ściana południowa (prawa) to fundament gotycki, który częściowo przecina romańską nawę. Zachowała się wiekszość fundamentu absydy głównej (jej skrajna prawa część jest odcięta gotyckim fundamentem) wraz ze sporą partią muru nadziemnego. Absyda północna (fundament) zachowana jest w całości, a na niej jeden rząd ciosów ściany nadziemnej. Na zachodnim końcu eksponowanej nawy północnej widać miejsce dwóch grobów - nr 15 i 8 (patrz wyżej), wraz z kamiennym wezgłowiem grobu nr 15. Płyta posadzkowa grobu nr 15 leży obecnie na podłodze w obrębie absysdy głównej. Oświetlenie jest "multipunktowe", ale te światełka można dowolnie ręcznie przekręcać, kierując je gdzie się chce. Całość jest całkiem OK!

Moje zdjęcia z przedwczoraj - z 8 sierpnia 2026 r.

Nawa główna kościoła wczesnoromańskiego (przełom XI i XII w.) w kierunku zachodnim. Po prawej widoczny fundament międzynanwowy:

Nawa główna ww. kościoła w kierunku wschodnim - w strone absysdy. Po lewej romański fundament miedzynawowy, na którym stały filary arkad. Po prawej - gotycki fundament południowej ściany nowego  prezbiterium:

Tu po prawej widać absydę główną, po lewej absydę boczną północną:

Absyda główna kościoła. Po prawej gotycki fundament, który ją odcina z tej strony, stąd zachowany niepełny łuk absysdy:

Nadziemne partie absydy głównej - technika nierególarnych ciosów wczesnoromańskich (przełom XI/XII w.):

Absyda północna, w pełnym obwodzie:

U góry zachowany 1 rząd ciosów nadziemnych absydy północnej:

Nawa boczna północna - po bokach widać 3 pary prostokatnych występów fundamentu pod kolumny przyścienne:

Lokalizacja grobów: po lewej nr 8 ("złoty Opat" z XII w.) i po prawej nr 15 ("Ołowiany Opat" z przełomu XI i XII w., byc może pierwszy Opat klasztoru tynieckiego):

Tyniec - Rezerwat Romański w podziemiach cz. 2. Grób nr 15

Na środku nawy północnej znajdował się grób nr 15 tzw. "Ołowianego Opata" z przełomu XI i XII w., a więc bodaj najstarszy grób w kościele. Przypuszcza się, że mógł należeć do pierwszego opata klasztoru tynieckiego.

Znaleziono w nim m.in. kościane i metalowe elementy pastorału, w tym rzeźbioną krzywaśń zakończona smoczą główką - obecnie znajdują się one w Skarbcu Koronnym na Wawelu.

Z tego grobu zachowała się też kamienna płyta nagrobna - gładka z wypukłą ramą w formie wałka. Wg katalogu Tadeusza Jurkowlańca "Nagrobki przedromańskie i romańskie w Polsce" jest to jedna z najstarszych polskich płyt nagrobnych tego typu, należącego do najprostszych. Choć mocno zniszczona, jest jedyną wczesnośredniowieczną płytą nagrobną z Tyńca. Obecnie leży na podłodze w absydzie głównej w Rezerwacie.

Na podstawie dostępnych rysunków grobu nr 15 uważam, że zachowało się też kamienne wezgłowie, które obecnie leży na pozostałościach grobu (chyba nr 8), ale w pozycji odwróconej: otworem na głowę skierowane na wschód, a nie jak było pierwotnie - na zachód, zapewne po to, by było widoczne z nawy w Rezerwacie...

Grób nr 8, tzw. "Złotego Opata", leżał nieco wyżej i po północnej stronie grobu 15. Jest nieco młodszy, datowany na pocz. XII w. i bez elementów architektonicznych, ale za to w jego wnętrzu znaleziono słynny złoty kielich (w typie Calix Viaticus - mały kielich "podróżny") oraz złotą patenę z trybowanym przedstawieniem Dextera Domini (Prawicy Pańskiej) wyłaniającej się z chmury, z wyciągniętymi dwoma palcami w geście błogosławieństwa. Te bezcenne przedmioty, datowane na połowę XI w. znajdują sie obecnie w Skarbcu Koronnym na Wawelu, a w Tyńcu, w Muzeum są wystawione ich miedziane i pozłacane kopie. W grobie były też pięknie rzeżbione elementy pastorału - obecnie też na Wawelu.

Moje zdjęcia z sierpnia 2026

Lokalizacja grobu nr 15 w nawie północnej i leżącego obok niego i nieco wyżej grobu nr 8:

Fragmenty katalogu Tadeusza Jurklowańca "Nagrobki przedromańskie i romańskie w Polsce":

Grób nr 15 po lewej i grób nr 8 po prawej w Rezerwacie Romańskim:

Kamienne wezgłowie z grobu nr 15 (wg mnie), obecnie leżące na pozostałościach grobu nr 8 i odwrócone w drugą stronę:

Płyta grobu nr 15 (jedna z najstarszych i jedyna w Tyńcu, przełom XI/XII w.), obecnie w absydzie głównej:

Kościana krzywaśń pastorału zakończona główką smoka i dolne okucie pastorału, z grobu nr 15 - Skarbiec Koronny na Wawelu (moje zdjęcia z 2021):

Wyposażenie grobu nr 8, tzw. "Złotego Opata" (połowa XI w., grób z początku XII w.) - Skarbiec Koronny na Wawelu (moje zdjęcia z 2021 r.):

Kopie kielicha i pateny w Muzeum w Tyńcu:

Tyniec - Rezerwat Romański w podziemiach cz. 3. Pozostałe elementy

Fundament krużganka:

Romańskie mury i tajemnicza arkada w przedsionku rezerwatu:

Jeden ze słynnych kapiteli tynieckich (ten ze smokiem) i baza kolumienki - przeniesione do rezerwatu z muzeum:

Pozostałość ossuarium:

Inne detale w rezerwacie o których niczego nie wiem:

Tyniec - południowa ściana kościoła wczesnoromańskiego

Jedyną zachowaną i widoczną, znaczącą pozostałością nadziemną pierwszego, wczesnoromańskiego kościoła z ok. 1100 r. jest jego południowa ściana widoczna od strony krużganka (nie licząc fragmentów absyd w podziemiach). Jest wykonana w dość prymitywnej, wczesnoromańskiej technice ze słabo obrobionych i nieregularnych ciosów piaskowca. Starannie wykonano jedynie portal i pókolumny od strony wnętrza. Jest to właściwie ściana nawy południowej. Poza oryginalnym portalem widać wtórne (gotyckie i nowożytne) otwory okienne i liczne późniejsze przemurowania...

Moje zdjęcia z sierpnia 2026

I moje zdjęcia z 2014 r.:

Ta sama ściana od środka - od strony wnętrza nawy południowej (sierpień 2026):

Tyniec - wczesnoromański portal południowy

Jedyny zachowany w Tyńcu portal wczesnoromański prowadził z nawy południowej na krużganki. Ma gładki tympanon, prostokatne w profilu uskoki i żadnych zdobień. Prosty lecz piękny...

Moje zdjęcia z sierpnia 2026 r. + jedno z 2014 r.

Zdjęcie z 2014

Od środka:

Tyniec - półkolumny przyścienne nawy bocznej

Po obu stronach portalu zachowały się odcinki wewnętrznej ściany nawy południowej kościoła wczesnoromańskiego (ok. 1100 r.), wraz z dwiema półkolumnami przyściennymi i ich bazami. Półkolumny takie, ustawione na prostokątnych występach fundamentu, stały przy wewnętrznych ścianach naw bocznych i odpowiadających im filarach międzynawowych. Podpierały one poprzeczne łuki pomiędzy przęsłami naw bocznych. Dawniej uważano, że stanowią dowód przesklepienia naw bocznych. Obecnie już nie mamy takiej pewności - być może owe domniemane łuki i mury nad nimi podpierały jedynie drewnianą więźbę dachu naw bocznych (?)... W każdym razie jest to dość rzadki u nas i ważny detal wczesnoromański.

Naprzeciwko zachodniej półkolumny być może zachował się szczątek półkolumny przy filarze międzynawowym (obecnie włączony w późniejszy mur ?).

Kolejne dwa fragmenty trzonów takich półkolumn są eksponowane w Muzeum tynieckim...

Moje zdjęcia z sierpnia 2026 + kilka z 2014

Półkolumna wschodnia:

I dwie moje fotki z 2014 zrobione przez kratę w portalu i rozjaśnione 🙂

Pókolumna zachodnia:

I dwie fotki z 2014 przez kratę, rozjaśnione:

Ewentualna pozostałośc półkolumny północnej (?) - fragment przy lewym brzegu ściany

Dwa trzony półkolumn w muzeum:

Tyniec - Muzeum - głowice młotowate, arkady, rzeźby

Moje zdjęcia z sierpnia 2026 + kilka z 2014 r. (gdy oświetlenie było jeszcze "klubowe")

Głowice młotowate

Dwie głowice młotowate w muzeum z początku XII w., bardzo podobne do tych z kolumienek wieżowych np. w kościele św. Andrzeja w Krakowie (w biforiach i triforiach) są dowodem, że wczesnoromański kościół w Tyńcu posiadał jedną lub dwie wieże. To jedyna ich pozostałość, bo zachodnia część kościoła nie zachowała się. Dlatego są bardzo ważne...

Głowica nr 1:

Głowica nr 2:

zdjęcia z 2014 r. - oświetlenie jeszcze "klubowe":

Dla porównania moje zdjęcia głowic młotowatych z kościoła św. Andrzeja w Krakowie:

Triforium:

I kilka biforiów:

Dwie koncepcje kościoła w Tyńcu: z dwiema i z jedną wieżą (tablica informacyjna w Rezerwacie Romańskim):

Arkady

W muzeum znajdują się też dwie romańskie arkady z przełomu XI i XII w. (z krużganka lub innych otworów), jedna gładka 5-segmentowa, druga profilowana z 4 segmentów. Ponadto w małym lapidarium za portalem leżą dwa kolejne segmenty arkad.

Rzeźba lwa

Mocno uszkodzona rzeźba lwa z pocz. XII w. była elementem albo portalu zachodniego (nieistniejącego) albo tronu opackiego w kościele

Wspornik z rzeźbą głowy kobiecej w corona muralis

Jest późnoromański, powstał w 2. połowie XIII w. (po 1259 r.) wykonany przez warsztat zatrudniony przy tynieckim klasztorze. Piaskowiec ma wiśniową barwę z powodu działania wysokiej temperatury - skutek intensywneo pożaru

Uzupełnienie: dwa segmenty arkad w "lapidarium" za portalem

Zespół kapiteli wczesnoromańskich

Najważniejszym obiektem w Tyńcu z punktu widzenia sztuki romańskiej (w Polsce) jest zespół słynnych, wczesnoromańskich, piaskowcowych, zdobionych, podwójnych kapiteli kolumn, datowanych obecnie na ok. 1100 r. (L. Kalinowski, T. Mroczko), a z większą pewnością umieszczanych w przedziale 1075-1150 (R. Quirini-Popławski).

Po pierwsze są one jednym z najwcześniejszych przykładów rzeźby romańskiej u nas. Po drugie są to jedyne w Polsce zachowane elementy galerii romańskiego krużganka (wg większości badaczy).

Niestety nie zachowała się u nas żadna taka galeria, a co do Tyńca to koncepcje są dwie (i trzecia alternatywna):

1. Wykonano kapitele, trzony i bazy oraz fundamenty krużganka, ale samej galerii nigdy nie zrealizowano w kamieniu (E. Zaitz) poprzestając na drewnianej prowizorce. Przyczyny mogły być ekonomiczne, polityczno-wojenno-katastroficzne (brak mecenatu, napaści, pożar itp.) albo, jak sugeruje część badaczy, szybko zorientowano się, że otwarta galeria "w typie śródziemnomorskim" w tutejszym klimacie z surowymi zimami zupełnie się nie sprawdzi. Dopiero w okresie gotyku wymurowano "zamkniętą" galerię z arkado-oknami, a gotowe romańskie kapitele użyto później wtórnie jako materiał budowlany w klasztorze.

2. Galeria powstała, ale została z czasem dokumentnie zniszczona (i zastąpiona gotycką), a jedynymi jej pozostałościami są kapitele, trzony i bazy wtórnie użyte w innych miejscach...

3. Trochę "niszowa" teoria (R. Quirini-Popławski): kapitele mogą ewentualnie pochodzić z przezroczy empor w kościele. Jednak sam autor uważa empory takie za nieudokumentowane, sprzeczne z przytoczonymi przez niego analogiami węgierskimi i w efekcie mało prawdopodobne...

Odnaleziono łącznie 13 kapiteli (wydobyto je głównie z murów barokowych), w tym:

- 2 kapitele podwójne wolnostojące,

- 2 kapitele podwójne przyścienne i

- 9 połówek kapiteli podwójnych, podzielonych w celu ponownego użycia jako materiał budowlany.

Obecnie (sierpień 2026) eksponowanych jest 12 kapiteli:

- 10 kapiteli (w tym wszystkie 4 podwójne) można oglądać na wystawie w Muzeum klasztornym (obecnie dobrze, jasno i stale oświetlonych, ale w 2014 było to kolorowe i zmienne oświetlenie "klubowe"),

- 1 połówkę kapitela przeniesiono do Rezerwatu Romańskiego w podziemiach kościoła (specjalna gablota w niszy ściany korytarza dojściowego, obok fundamentu krużganka, w 2014 była jeszcze w Muzeum klasztornym), a

- 1 połówka kapitela znajduje się w oddziale Muzeum Narodowego w Krakowie - Pałacu Biskupa Erazma Ciołka (Galeria "Sztuka dawnej Polski XII-XVIII w.", podest) na ul. Kanoniczej 17 (odnaleziona w 1908 r., jest własnością MN).

Jedna połówka kapitela, rozbita, nie jest eksponowana.

Kapitele wykonano z lokalnego piaskowca i mają one dekorację roślinną, geometryczną, plecionkową i zoomorficzną, przy czym każde pole jest inne. Przetrwały też resztki farby (np. czerwonej), co dowodzi, że były malowane. Konsekwentnie bez dekoracji pozostawiano jedną z bocznych ścian podwójnych kapiteli. Część kapiteli jest mocno zniszczona (wtórne użycie).

Moje zdjęcia z sierpnia 2026 + kilka z 2014, a te z Muzeum Narodowego - 2016.

1. Podwójny kapitel "z ptakami"

Chyba najciekawszy, zachowany w całości, wolnostojący. Jeden z dwóch z przedstawienimi zwierzęcymi. Na jednym z pól wyrzeźbiono dwa ptaki. Na innym 2 główki zwierzęce, z których wychodzi wić roślinna. Poza tym dekoracja roślinna i geometryczna. Obecnie w Muzeum stoi przy ścianie, przez co jego "tylna" strona (też pięknie rzeźbiona) jest słabo widoczna. W 2014 stał bokiem do ściany (choć zbyt blisko drugiego z kapiteli), ale wtedy znów oświetlenie było fatalne...

Pole z główkami zwierzęcymi w rogach, z których wychodzi wić roślinna:

(w 2014):

Pole z dwoma ptakami:

(2014):

(2026):

Krótki bok pozostawiony bez dekoracji:

Krótki bok dekorowany:

2014:

"Tylna" strona kapitela - obecnie (sierpień 2026) trudna do obserwacji, bo kapitel ustawiono przy ścianie:

w 2014 stał inaczej:

2026:

2014:

2026:

2014:

2. Podwójny kapitel "roślinny"

Najlepiej zachowany, wolnostojący kapitel podwójny. Dekoracja roślinna. 

Obecnie w Muzeum stoi przy ścianie, przez co jego "tylna" strona jest słabo widoczna. W 2014 stał bokiem do ściany...

widać czerwoną farbę

Bok zdobiony:

2014:

2026:

Bok gładki:

"Tył":

2014:

3. Podwójny kapitel przyścienny, z zachowanym zdobieniem

4. Podwójny kapitel przyścienny, starty

5. Połowa podwójnego kapitela, "ze smokiem" (Rezerwat Romański)

W 2014 r. znajdował się jeszcze na ekspozycji w Muzeum klasztornym, w sierpniu 2026 r. jest w specjalnej gablocie w niszy ściany korytarzyka dojściowgo w Rezerwacie Romańskim w podziemiach kościoła, obok fundamentu krużganka. Takie obecne usytuowanie umożliwia obserwację tylko "frontowego" pola z przedstawieniem "smoka". Pozostałe pola są obecnie niewidoczne (ich zdjęcia z 2014, z Muzeum)

2014 r.:

6. Połowa podwójnego kapitela z wicią roślinną i ośmioramienną gwiazdą z rozetą (Muzeum klasztorne)

7. Połowa podwójnego kapitela, z wicią roślinną (Muzeum klasztorne)

2014:

2026:

Pole "odłamane":

8. Połowa podwójnego kapitela, z plecionką i listkami (Muzeum klasztorne)

Widać gładkie pole boczne:

Pole "odłamane":

9. Połowa podwójnego kapitela, z wicią roślinną i plecionką, silnie zniszczona (Muzeum klasztorne)

10. Połowa podwójnego kapitela, z wicią roślinną, silnie zniszczona (Muzeum klasztorne)

2014:

2026:

2014:

11. Połowa podwójnego kapitela, całkowicie zatarta (Muzeum klasztorne)

12. Połowa podwójnego kapitela, z wicią roślinną i plecionką, w Muzeum Narodowym w Krakowie - Pałac Biskupa Erazma Ciołka

Kapitel ten znajduje się w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka przy ul. Kanoniczej 17, będącym oddziałem Muzeum Narodowego w Krakowie. Jest elementem Galerii "Sztuka dawnej Polski XII-XVIII w." Kapitel odnaleziono w 1908 r. i od początku jest własnością Muzeum Narodowego. Na wystawie są też m.in. kapitele i zworniki sklepienne z Jędrzejowa (XIII w.), romański gryf z Czchowa (XII w.), romański lew z kościoła św. Floriana w Krakowie (XII-XIII w.) i inne lwy z Krakowa o nieznanym pochodzeniu...

Moje zdjęcia z 2016 r.

Bazy kolumn

W Tyńcu odnaleziono też 8 baz niewielkich kolumn. Średnice ich nasad trzonów odpowiadają wielkościom słynnych podwójnych kapiteli, stąd uważa się, że są to bazy kolumn galerii krużganka. Na ekspozycji w Muzeum klasztornym zestawiono je z kapitelami (i trzonami) w sposób zupełnie dowolny, gdyż nie ma podstaw do jakiegokolwiek ich parowania...

6 baz jest wolnostojących, a 2 przyścienne. Jedną z baz przeniesiono (sierpień 2026) do Rezerwatu Romańskiego i ustawiono pod kapitelem ze smokiem.

Numeracja jest moja.

Zdjęcia z 2026 i 2014

Baza 1 - bez żabek, z wydatnym torusem, podobna do baz z krypty kościoła św. Gereona na Wawelu

Baza 2 - z żabkami, obecnie w Rezerwacie Romańskim

'

2014, jeszcze w Muzeum:

Baza 3 - podobna do nr 2, ale z trochę wyższym torusem

2014:

Baza 4 - talerzowata

2014:

Baza 5 - ośmioboczna bez torusa

Baza 6 - ośmioboczna z torusem

2014:

Baza 7 - przyścienna, z arkadkami i żabkami

2014:

Baza 8 - przyścienna, uszkodzona

2014:

Trzony kolumienek

Kończąc kwestię galerii krużganka: na ekspozycji w Muzeum klasztornym, poza kapitelami i bazami, znajduje się 8 fragmentów trzonów małych kolumn, w tym 3 z "kołnierzami" stanowiącymi górne lub dolne zakończenia trzonów. Ich średnica odpowiada bazom i kapitelom, więc uważa się, że też pochodzą z krużganka, ale ich zestawienie w Muzeum jest całkowicie uznaniowe

Numeracja moja, zdjęcia z sierpnia 2026 (jedno z 2014)

Fragmenty nr 1 i 2:

Fragment nr 2:

Fragmenty nr 3, 4 i 5:

Fragmenty nr 1, 2, 3, 4 i 5 w 2014 r. - jeszcze na podłodze Muzeum:

Fragment nr 6:

Fragment nr 7:

Fragment nr 8: