Przeworsk

Budowa murów obronnych rozpoczęła się w 1512 r. Kilkanaście lat później król Zygmunt wydał przywilej, w którym potwierdził obwarowanie Przeworska. Do miasta prowadziły 3 bramy, mury posiadały 5 baszt.
Zachowane relikty murów miejskich z przełomu XV/XVI wieku. Były częściowo remontowane w drugim ćwierćwieczu XVII wieku. W dużym stopniu mury zniszczyli Austriacy w czasie rozbiorów. Dalsze rozbiórki miały miejsce podczas II wojny.

Od czasu lokacji miasto otrzymywało liczne zwolnienia podatkowe, a zaoszczędzone w ten sposób pieniądze miały być przeznaczane na naprawę fortyfikacji miejskich. Zygmunt Stary przeznaczył na ten cel część opłat czopowego, a papież Klemens VII w 1512 roku wydał bullę, na mocy której bernardyni przeworscy mogli udzielać odpustu wiernym, biorącym udział przy budowie i remoncie obwarowań. W latach 1527-1529 Zygmunt Stary, na prośbę właściciela Jana z Tarnowa, uwolnił mieszczan od płacenia części szosu. Suma ta miała być wykorzystania do wzmocnienia obronności miasta. Kolejni królowie potwierdzali i uzupełniali zwolnienia podatkowe. W 1580 roku w czasie wizyty w mieście Stefan Batory zwolnił mieszczan przeworskich od płacenia szosu na okres 12 lat. Również Zygmunt III Waza w omawianym poniżej przywileju potwierdził wcześniejsze zwolnienia podatkowe, przeznaczając je na zwiększenie obronności miasta. Ciągłe najazdy Tatarów i Turków hamowały rozwój miejscowości. Po najeździe Kantymira w 1624 roku mieszkańcy Przeworska przystąpili do reperacji umocnień (wałów, parkanów) wokół miasta i odbudowy jego murów. Prace skoncentrowały się głównie na klasztorze bernardynów i bożogrobców, które to stanowiły samodzielne punkty oporu. Początkowo miasto otaczały – pełniące również funkcje obronne – bagna, podmokłe łąki i koryto rzeki Mleczki. Szybko jednak przystąpiono do budowy umocnień, początkowo drewniano-ziemnych, później murowanych, które wznoszono głównie w XV i XVI wieku W XVII wieku prace ograniczały się przede wszystkim do ich konserwacji i naprawy, a niewielkie odcinki dobudowano jeszcze w rejonie klasztorów. Na miejskie fortyfikacje składały się: wały, parkany i odcinki obwodu murowanego, a obronę wzmacniało pięć baszt. Wejście do miasta stanowiły trzy bramy: Kańczucka, Łańcucka i Jarosławska, prowadzące na trakt w kierunku wschodnim, zachodnim i południowym. Jak podaje "Rewizja bram, baszt i parkanów" z 1693 roku poszczególne odcinki obwarowań były zabezpieczane przez organizacje cechowe lub grupy ludności niezwiązane z żadną organizacją. Przykładowo okolic Bramy Łańcuckiej strzegli kuśnierze, odcinka przy kościele farnym – płóciennicy, a fragment przy ul. Kazimierza i synagodze powierzono Żydom. W chwili spisywania rewizji fortyfikacje były już zniszczone i nie przedstawiały żadnych wartości obronnych. W XVIII w. Austriacy, wytyczając nowe trakty, zniszczyli znaczną część miejskich fortyfikacji. Do dnia dzisiejszego zachowały się odcinki murów miejskich i ślady fortyfikacji. Najlepiej zachował się fragment przy kościele farnym złożony z dwóch odcinków. Pierwszy obejmuje część od klasztoru do dzwonnicy-baszty, a jego wysokość dochodzi do 5 m. Zbudowano go z cegły, w licu widoczny jest gzyms stanowiący oparcie dla ganku straży zakończony krenelażem z otworami strzelniczymi (odcinek po furtę). Drugi z odcinków biegnie od dzwonnicy do ul. Krakowskiej – korona muru została zniszczona, zachowały się przy nim ślady po dawnych budynkach.
Drugim dobrze zachowanym fragmentem murów obronnych jest rejon w okolicy zabudowań kościelno-klasztornych ojców bernardynów. Wysokość muru waha się w granicach 3,5-5 m, są w nim również otwory strzelnicze zamknięte odcinkowo, na licu widoczny gzyms po ganku straży.
Pozostałe odcinki murów są niewielkie i bardzo zniszczone; na podstawie kilku zachowanych jego fragmentów można zrekonstruować fosę miejską. (Michał Proksa, źr: http://dziedzictwo.polska.pl)