Karłowice

Pozostałości zamku tkwią w bryle założenia pałacowego, którego dominante stanowi cylindryczna wieża średniowieczna. Zamek nigdy nie był przedmiotem badań i jego historia jest mało znana. Zamek powstał w prawdopodobnie w końcu pierwszej połowy XIV wieku z inicjatywy rycerskiej rodziny Tschammerów. W 1565 roku został zakupiony przez książąt brzeskich. W czasach nowożytnych powstało tu założenie pałacowe, którego dwa domy wzniesiono w XVII wieku, a trzeci w XIX.Pierwotny zamek miał formę regularnego czworoboku. Składał się z murów obwodowych zachowanych z trzech stron do znacznej wysokości oraz głównej cylindrycznej wieży wysuniętej z muru południowo-wschodniego przy której znajdowała się brama przekształcona później w budynek bramny. Wieża ta nadbudowana w XVI i XIX zachowała się do dziś. Główny dom zamkowy stojący przy murze północno-zachodnim rozebrano na przełomie XVII/XVIII wieku. Na jego miejscu powstał budynek z kaplicą z 1715 roku. Obecnie na osi wjazdu znajduje się budynek z XVI wieku. W XVII wieku do zewnętrznego wschodniego narożnika zamku dostawiono dom na rzucie w kształcie litery L, który przedłużono w XIX wieku. Rozszerzono w ten sposób założenie pałacowe składające się z czworoboku zamykającego niewielki dziedziniec.

plan zamku wg K.Bimlera 1941

zamek w połowie XVIII wieku na rysunku Wernera

zamek na przedwojennych pocztówkach

Karłowice: zamek nad Stobrawą
Są na Opolszczyźnie tylko dwa gotyckie zamki przez wieki niepoprawiane wedle kolejnych modnych w architekturze europejskiej stylów. Ten jest jak z podręcznika: z ceglaną basztą, prostokątną budowlą mieszkalną i fosą
ednak nikt nie ma szans dobrze obejrzeć tego reliktu zamierzchłych czasów, bo zamek w Karłowicach dzierżawi osoba niechętna turystom. Z oddali widać jedynie wieżę zamku, wyłaniającą się z parku krajobrazowego, a z bliska - prawie nic, bo przez zawalony most nad fosą nie sposób przejść. Nawet jeśliby się udało, bo rów jest suchy i niezbyt głęboki, zza drzew wybiegnie właściciel z kosą, aby przegnać turystę ze swojego prywatnego terenu. Most zwodzony zawalił się parę lat temu.

Szczątkowa fosa z tej strony zamku to wyschnięte koryto odnogi starorzecza Stobrawy.

W rękach Beessów i Piastów

Gotycki zamek w Karłowicach, zbudowany na planie trapezu, skryty w gęstwinie puszczy odrzańskiej nad Stobrawą, powstał w XIV wieku. Wzniósł go rycerski ród von Tschammer, panujący w Karłowicach w latach 1329-1440.

Wieś nazywała się w 1401 roku Keczerdorff, do połowy XVIII wieku: Ketzersdorff lub Katzendorff. Potem, aż do roku 1945 - Karlsmarkt.

W roku 1440 Karłowice przeszły w ręce Michaela Beessa. O Beessach wiadomo, że przywędrowali na Śląsk w X wieku - prawdopodobnie z terenu dzisiejszej Chorwacji. Był to bardzo możny, magnacki ród, ich pierwszą siedzibą były Kujawy koło Głogówka, następnie Kolnie nad Odrą i właśnie Karłowice nad Stobrawą. Beessowie przez kolejne stulecia podzielili się na wiele linii: panowali także w Głogówku, Kopicach, Biechowie, Rogowie Opolskim, Lewinie Brzeskim, Naroku, Skorogoszczy, Oleśnie.

Od 1493 roku Karłowickie dobra należały do Adama Beessa, marszałka, później namiestnika księstwa brzeskiego, luteranina. Zmarł w 1528 r., został pochowany w rodzinnym grobowcu przy zamku. Płyty nagrobne Adama i jego żony Barbary znajdują się w kościele pw. św. Piotra i Pawła w Lewinie Brzeskim. Jeszcze w latach 60., jak wynika z katalogu zabytków woj. opolskiego, były na nowym cmentarzu przy kościele w Karłowicach.

Od Beessów karłowickie dobra kupił książę brzeski Jerzy II (1565 r.). Odtąd jest to zamek myśliwski Piastów brzeskich. Ostatni Piast, Jerzy IV Wilhelm, zmarł wkrótce po hubertusowym polowaniu, jakie odbywało się w Karłowicach w 1675 roku. Replika jego portretu wisiała jeszcze w latach 70. w zamku (oryginał: w Muzeum Narodowym w Warszawie).

Po śmierci ostatniego Piasta Karłowice stały się domeną królewską. W 1715 roku do muru zamkowego od wewnątrz dobudowano barokową kaplicę, w której modlili się okoliczni katolicy.

Po włączeniu ziemi śląskiej do Prus w 1742 roku dobra karłowickie zajął fiskus. W XX wieku zamek wraz z zabudowaniami folwarcznymi, młynem, gorzelnią posiadali kolejno: Nadler, Wallmann, Theodor Carrels, Franz Krause.

Gotyk w ruinie

Po wojnie majątek w Karłowicach miał złych gospodarzy. Zamek wraz z parkiem przeszedł w ręce Skarbu Państwa, zarządzało nim Nadleśnictwo Państwowe w Brzegu. Był tu hotel dla pracowników leśnych. Niewłaściwie pilnowany, został rozkradziony z wszystkich eksponatów. Złodzieje nie oszczędzili nawet kaplicy. A jeszcze 25 lat temu była wyposażona w organy.

Przed wydzierżawieniem obiektu wszystkie cenne eksponaty zniknęły, kaplica także została ogołocona. Nie wiadomo, czy podziemia kryją jeszcze szczątki spoczywających tu sióstr z rodu Württembergów. Dwa obrazy z kaplicy zamkowej znajdują się w pobliskim kościele, niegdyś ewangelickim.

Zamek w Karłowicach nabył w latach 80. za symboliczną złotówkę Wiesław Polus. Wyremontował go, zabezpieczył dach, osuszył mury, osadził nowe okna, przeprowadził wstępną konserwację. Lata transformacji ustrojowej spowodowały, że bardzo dobrze prosperująca firma Polusa upadła. Dziś połowa zamku jest w rękach komornika.

Kopernik ula

To właśnie w kaplicy karłowickiego zamku msze św. dla miejscowych katolików odprawiał ksiądz Jan Dzierżon, największy pszczelarz świata. Dzierżon przybył na parafię do Karlsmarkt w roku 1835 w wieku 24 lat (wcześniej rok spędził w Siołkowicach).

Choć powszechnie ks. Dzierżon jest kojarzony z Łowkowicami koło Kluczborka, gdzie się urodził, powrócił na okres emerytury i zmarł, to właśnie w Karłowicach "Kopernik ula" dokonał największych odkryć w dziejach światowego pszczelarstwa.

Tutaj przeżył 49 lat, tu wymyślił i zastosował genialnie prosty wynalazek. Włożył do ula drewnianą deseczkę - snozę, do której przylepiał plaster i dzięki temu "uruchomił" ul. W Karłowicach właśnie zbudował słynny i rozpowszechniony potem na świecie ul "bliźniak", założył pasieki przy proboszczówce i w 12 okolicznych wsiach. Tu też obwieścił światu teorię partenogenezy pszczół. Tu, pod jego dom, w XIX wieku podjeżdżały dyliżanse z pocztą z całego świata: z listami, gratulacjami, zaproszeniami na wszystkie światowe kongresy pszczelarskie. Stąd wysyłał na cały świat pszczoły, które sprowadzał do Karłowic spod Wenecji.

Do kaplicy zamkowej chodził wąską dróżką, na skróty, nazwaną po wojnie mylnie ulicą "Dzierżonia" zamiast Dzierżona.

Informacje dla turystów

Karłowice, gmina Popielów, powiat brzeski, 32 km od Opola, 22 km od Brzegu
informacje o zamku w internecie: szczątkowe.
Zamek otacza niewielki park krajobrazowy z XIX wieku. W pobliżu zawalonego w ostatnich latach drewnianego mostku zwodzonego stoi zaniedbany młyn.

Niedaleko zamku - zabytkowy kościół, od 1534 roku do 1945 ewangelicki.
W Karłowicach koniecznie należy obejrzeć dom, w którym przez 49 lat żył i tworzył ksiądz dr Jan Dzierżon. Widnieją na nim dwie tablice: niemiecka i polska, upamiętniające dzieło wielkiego pszczelarza. W tym roku, 26 października gmina Popielów oraz wieś Karłowice organizują obchody 100-lecia śmierci "Kopernika ula".
autor: Teresa Kudyba
źr: Gazeta Wyborcza Opole 2006-08-22

Fot. Rafał Mielnik / AG