Niwnica

Neunz) - wieś w powiecie nyskim, w gminie Nysa

We wsi znajduje się renesansowy dwór z 1618 roku. Zwany jest "dworem sołtysim". Budynek obecnie jest użytkowany.

O wsi, której sołtysi byli z feudalnej elity

Osobliwością Niwnicy, starej wsi spod Nysy, jest murowany dwór sołtysi z pierwszego ćwierćwiecza XVII w. - jeden z nielicznych tego typu obiektów zabytkowych na Śląsku. Dwór ten jest materialnym pomnikiem ważnej roli społecznej, jaką odgrywała niegdyś instytucja tzw. dziedzicznego sołectwa rycerskiego.

Interesującym zabytkiem architektury w tej wsi jest także miejscowy kościół parafialny z wolno stojącą dzwonnicą, zbudowaną w tych samych czasach co stojący tuż obok dwór sołtysi.

Sołtysie fortuny

Wzmiankowana po raz pierwszy w 1226 r. Niwnica została założona w ramach wielkiej akcji kolonizacyjnej podjętej pod patronatem biskupów wrocławskich na obszarze ziemi nysko-otmuchowskiej (późniejsze biskupie księstwo nyskie). Głównym założycielem i pierwszym sołtysem dziedzicznym Niwnicy mógł być niejaki Gotfryd (Godfried), wzmiankowany jako miejscowy sołtys w 1260 r.

Kosztowne przedsięwzięcie lokacyjne, jakim było założenie Niwnicy jako wsi na prawie niemieckim, realizował on prawdopodobnie z udziałem wspólnika, którym mógł być Wilhelm Rufus (niem. Rothe, pol. Czerwony, Rudy), późniejszy zasadźca i pierwszy wójt biskupiego miasta Paczkowa, a także burgrabia czy starosta (comes) zamku biskupiego w Otmuchowie.

W wydanym w 1254 r. dokumencie lokacyjnym dla Paczkowa tenże Wilhelm występuje jako posiadacz sześciu wolnych łanów ziemi w Niwnicy, co sugeruje, że był on współzałożycielem tej wsi. Bardzo możliwe, że doświadczenia zebrane przy okazji lokacji Niwnicy przydały się później Wilhelmowi przy zakładaniu Paczkowa.

Gotfryd i Wilhelm Rufus reprezentowali środowisko bogatego patrycjatu nyskiego. Pierwszy z wymienionych jako dziedziczny sołtys Niwnicy stał się posiadaczem 10 łanów gruntu na terenie tej wsi wraz z szeregiem daleko idących uprawnień - jego stanu posiadania (obejmującego zapewne również nieznane bliżej majętności w Nysie) mógł mu z powodzeniem pozazdrościć niejeden rycerz.

Podobnego typu fortuny sołtysie zaczęto w późniejszych czasach nazywać dziedzicznymi sołectwami rycerskimi (rittermäßige Erbscholtisei). Podobnie jak bywało w przypadku innych starych rodzin sołtysich, następcy Gotfryda zaczęli używać nazwiska utworzonego od nazwy ich dziedzicznej posiadłości na terenie Niwnicy. Sołtys Gotfryd stał się w ten sposób protoplastą rodu Neunitzów (von Neunitz), którego różni przedstawiciele odegrali ważną rolę w dziejach Nysy i ziemi nyskiej.

Niezwykły układ przestrzenny

Współczesna Niwnica jest wsią złożoną z trzech części o odmiennym wieku i układzie przestrzennym. Pierwotny, pochodzący z XIII w., układ przestrzenny reprezentują dwie części wsi, położone na północ od drogi Nysa - Prudnik. Trzecią część, ukształtowaną w nowszych czasach, tworzy zabudowa ciągnąca się wzdłuż szosy Nysa - Prudnik.

Dwie najstarsze części wsi łączą się ze sobą pod kątem zbliżonym do prostego w odległości ok. 0,5 km na północny wschód od szosy Nysa - Prudnik. Część południowa, zwana górną, ma układ przestrzenny zbliżony do owalnicy, z podłużnym placem wewnętrznym (wygonem), przez który przechodzi główna droga przez wieś.

Północną część wsi, określaną mianem dolnej, tworzą dwa ciągi zabudowy biegnące po obu stronach podłużnego placu.

Obie części wsi łączą się ze sobą przy miejscowym kościele parafialnym, którego otoczony murem teren zamyka oba place wewnętrzne, w związku z czym łączy je tylko wąska droga okrążająca łukiem teren kościelny.

Kościół z czasów gotyku

Niwnica posiadała własny kościół parafialny przypuszczalnie już od momentu lokacji. W 1297 r. wzmiankowany jest miejscowy proboszcz imieniem Arnolf (Arnolph). Istniejący obecnie kościół został zbudowany przypuszczalnie w XV w. w stylu gotyckim. Pod koniec XVII i na początku XVIII w. przebudowano go w stylu barokowym. W 1858 r. rozpoczęto rozbudowę kościoła, obejmującą wzniesienie nowego prezbiterium oraz przebicie okien w północnej ścianie nawy.

Około 1930 r. kościół został odnowiony. Wzniesiono wówczas neobarokowy szczyt zachodni oraz odsłonięto barokową polichromię na sklepieniu (medalion w obramieniu stiukowym z malowaną sceną Podwyższenia Krzyża Świętego - jedyny ocalały fragment pokrywającej niegdyś sklepienie barokowej polichromii z XVIII w.). Kościół, uszkodzony podczas działań wojennych w 1945 r., był odnawiany również po 1945 r. oraz w latach 1960-1961.

W latach 1609-1611 zbudowano przy kościele wolno stojącą wieżę-dzwonnicę, tzw. kampanilę. Wieża ta spłonęła w 1642 r. podczas oblężenia Nysy przez wojska szwedzkie i została następnie odbudowana. Od 1911 r. jest ona połączona z kościołem za pośrednictwem nowej zakrystii. Niwnicka kampanila jest wysoką budowlą na rzucie kwadratu.

Ściany dzwonnicy wieńczyła niegdyś malownicza attyka renesansowa w formie muru zakończonego grzebieniem. Górna część attyki została jednak zlikwidowana około 1930 r.; zachował się tylko prosty mur attykowy bez grzebienia.

Dawny dwór sołtysi

W pobliżu kościoła, po przeciwległej (wschodniej) stronie głównej drogi przez wieś, stoi budynek dawnego dworu sołtysiego, wzniesiony w 1618 r. i gruntownie przebudowany w 1868 r. Jest to piętrowy budynek na rzucie prostokąta, pierwotnie renesansowy, o cechach stylowych zatartych znacznie w wyniku przebudowy.

Na piętrze w południowej ścianie budynku zachowały się dwa wydatne wsporniki kamienne, będące zapewne pozostałością wykusza latrynowego.

Istniejąca w tym miejscu (zapewne już od średniowiecza) siedziba sołtysia miała przypuszczalnie charakter obronny.

Wraz z sąsiadującym z nią kościołem oraz kościelną wieżą-dzwonnicą mogła ona stanowić element większego założenia obronnego, panującego nad przejściem pomiędzy dwiema częściami wsi.
autor: Zbigniew Bereszyński

Zabytkowa dzwonnica kościelna, pierwotnie wolno stojąca, tzw. kampanila
Fot. Zbigniew Bereszyński

Dawny dwór sołtysi z XVII w. W ścianie dworu widoczne dwie konsole kamienne - pozostałość wykusza latrynowego, Fot. Zbigniew Bereszyński