Unikatowe słupy graniczne

Unikatowe słupy graniczne

Ponad 700 lat temu powstał jeden z najciekawszych zespołów zabytkowych w Polsce - słupy graniczne biskupstwa wrocławskiego. W całym kraju nie ma drugiego podobnego zespołu zabytkowego o tak starej metryce

Słupy te jeszcze dziś spełniają nieformalnie swoją pierwotną funkcję znaków granicznych. Pięć z nich stoi dokładnie na obecnej granicy województw opolskiego i dolnośląskiego.

Słup VI koło Chróściny Nyskiej. Na froncie słupów umieszczono inskrypcję - TMI / SCI / IOHIS - skrót łacińskiej formuły "granice świętego Jana"

Słup V koło Szklar. Z boku widoczny pastorał - symbol godności biskupiej

Unikalny zespół słupów granicznych biskupiego terytorium nysko-otmuchowskiego jest pamiątką z czasów, gdy biskupi wrocławscy walczyli o uniezależnienie swoich posiadłości od świeckiej władzy książęcej. Jeszcze niedawno uważano, że słupy te zostały wystawione w 1282 r. w związku z toczącym się wówczas wielkim sporem między biskupem Tomaszem II a księciem wrocławskim Henrykiem IV Probusem. Wszystko wskazuje jednak na to, że wystawiono je nieco później - w latach 1296-1301 - po zażegnaniu kolejnego wielkiego konfliktu, którego stronami byli biskup Jan III Romka oraz książę Bolko I Surowy, protoplasta Piastów świdnicko-jaworskich.

23 czerwca 1290 r. książę wrocławski Henryk IV wystawił na łożu śmierci tzw. wielki przywilej dla biskupstwa wrocławskiego, przyznający biskupom "pełne panowanie oraz doskonałe pod każdym względem [...] prawo książęce" na należącym od dawna do nich obszarze ziemi nysko-otmuchowskiej. Był to milowy krok na drodze do pełnego uniezależnienia się posiadłości biskupich.

Ale po śmierci Probusa jego księstwo uległo podziałowi. Wbrew testamentowi Henryka IV władzę we Wrocławiu objął wówczas książę legnicki Henryk V Gruby, który z niezbyt jasnych powodów - może w zamian za otrzymaną pomoc czy przejście na jego stronę - odstąpił południową część dawnego księstwa wrocławskiego swojemu młodszemu bratu księciu Bolkowi I Surowemu, tytułującemu się w tych czasach panem Książa (Fürstenberg).

Ten, czując się zagrożony przez ekspansjonistyczne dążenia króla czeskiego Wacława II (będącego od 1291 r. również księciem krakowskim), zaczął intensywnie fortyfikować swoje posiadłości, budując lub rozbudowując m.in. liczne zamki, których pozostałości w Książu, Bolkowie, Zagórzu Śląskim i innych miejscowościach należą dziś do największych atrakcji turystycznych Dolnego Śląska.

Swoimi przedsięwzięciami obronnymi objął on również biskupie posiadłości nysko-otmuchowskie, nie oglądając się na wielki przywilej Probusa z 1290 r. Doszło w ten sposób do kolejnego wielkiego konfliktu, w którym adwersarzem Bolka I Surowego był urzędujący od 1292 r. nowy biskup wrocławski Jan III Romka. Ten ostatni obłożył księcia ekskomuniką, a jego księstwo - interdyktem (zakazem sprawowania posług religijnych).

5 lipca 1295 r. Bolko I, chcąc uwolnić się od nałożonych na niego i na jego księstwo kar kościelnych, zgodził się na rozsądzenie sporu przez biskupa krakowskiego Jana Muskatę. 13 kwietnia 1296 r. biskup krakowski wydał korzystne dla biskupa wrocławskiego orzeczenie, zobowiązujące księcia do poszanowania immunitetu posiadłości kościelnych. Rozjemca warunkowo zwolnił jednak Bolka I z płacenia odszkodowań za wyrządzone biskupstwu ogromne szkody, szacowane na ponad 30 tysięcy marek w srebrze. W tym sensie orzeczenie Jana Muskaty było korzystne również dla księcia.

Materialnym wyrazem zawartej ugody było trwałe oznakowanie granicy oddzielającej posiadłości biskupstwa wrocławskiego od posiadłości Bolka I Surowego. Komisja złożona z przedstawicieli księcia i biskupa wystawiła wzdłuż tej granicy granitowe słupy, z których część możemy oglądać jeszcze dzisiaj.

Rozmieszczenie słupów

Do chwili obecnej zachowało się sześć kamiennych słupów granicznych, tworzących dwie serie, różniące się nieco formą wyrytych na nich inskrypcji. Wszystkie słupy mają podobną, czworograniastą formę, z analogicznym zespołem wyobrażeń informacyjno-symbolicznych.

Na ich ściance frontalnej widnieje ujęta w trzech wierszach inskrypcja TMI / SCI / IOHIS stanowiąca skrót łacińskiej formuły "Termini Sancti Iohannis", tłumaczącej się na język polski jako "granice świętego Jana". Inskrypcja ta informuje, że znajdujemy się na rubieżach posiadłości biskupstwa wrocławskiego, którego patronem jest św. Jan Chrzciciel (takie wezwanie nosi katedra wrocławska).

Na lewym boku każdego słupa widnieje symbol godności biskupiej, pastorał, a na prawym - ukośny krzyż, interpretowany przez badaczy jako znak książęcy.

Pomiędzy poszczególnymi słupami występuje jednak wyraźna różnica w kroju liter, przejawiająca się bardzo wyraźnie w górnym wierszu inskrypcji, gdzie znajduje się skrót TMI. Różnica ta jest tym bardziej znamienna, że słupy o odmiennym kroju liter tworzą w terenie układ naprzemienny. Jest to konsekwencją faktu, że słupy były stawiane w dwóch etapach, przy czym w drugim etapie doszło zarówno do przedłużenia, jak i zagęszczenia pierwotnego ciągu znaków granicznych. Stawiane w dwóch etapach słupy pochodziły najpewniej z różnych warsztatów kamieniarskich.

Pierwszą fazę znakowania granic, datowaną na rok 1296, reprezentują trzy słupy, określane umownie jako słupy I, III i V. Słup I stoi przy drodze z Lipnik w województwie opolskim do Starczówka w województwie dolnośląskim. Słup III wznosi się przy polnej drodze z Chociebórza w województwie opolskim do Osiny Wielkiej w województwie dolnośląskim. Słup V stoi na skraju lasu w pobliżu Bogdanowa w województwie opolskim.

Wszystkie trzy stoją na dawnej granicy terytorium nysko-otmuchowskiego oraz własnego księstwa Bolka I Surowego (okręgów ziębickiego i strzelińskiego). Ostatni z wymienionych słupów (słup V w pobliżu Bogdanowa) stoi dokładnie w miejscu, w którym zbiegały się granice trzech obszarów: terytorium nysko-otmuchowskiego, własnego księstwa Bolka I Surowego oraz księstwa wrocławskiego z okresu rządów regencyjnych Bolka.

Pozostałe trzy słupy reprezentujące drugą fazę znakowania granic, datowaną ogólnie na lata 1297-1301, określane są umownie jako słupy II, IV i VI. Słup II stoi wśród pól, w miejscu, obok którego jeszcze do niedawna przechodziła polna droga z Lipnik do Osiny Wielkiej. Słup IV stoi wśród pól pomiędzy Szklarami i Wilemowicami w województwie opolskim a Wigancicami w województwie dolnośląskim. Słup VI stoi przy drodze z Chróściny Nyskiej do Czarnolasu w województwie opolskim. Słupy II i IV stoją pomiędzy starszymi od nich słupami I, III i V, natomiast słup VI stoi na dawnej granicy między terytorium nysko-otmuchowskim a księstwem wrocławskim z czasów regencji Bolka I Surowego.

Ostatni z wymienionych słupów stracił nieco na znaczeniu w połowie XIV r., gdy leżący na północ od niego okręg grodkowski również stał się własnością biskupstwa wrocławskiego.
autor: Zbigniew Bereszyński
Źródło: Gazeta Wyborcza Opole 2009-07-22