Łomża

Do szybkiego i znacznego rozwoju Łomży przyczyniło się przejęcie przez miasto funkcji sądowo-administracyjnych od Nowogrodu w połowie XV w.; miasto stało się wówczas stolicą ziemi łomżyńskiej. Siedzibę znalazł tam również sąd ziemski z sędzią, podsędkiem, pisarzem i asesorami oraz rządca (prokurator), zwany od lat 40. XV w. starostą, zarządzający z ramienia księcia ziemią łomżyńską.
Największą budowlą pochodzącą z czasów jagiellońskich w Łomży były zabudowania dworu królewskiego, służyły one za miejsce postoju dla króla w czasie podróży. Zabudowania dworskie zajmowały teren kilku hektarów, położone w północnej części miasta, pomiędzy ulicą Dworną a drogą do Starej Łomży nad Narwią. Pierwotny dwór książęcy został wybudowany w latach 1404-1425 przez księcia Janusza I, a rozbudowany w latach 1453-1455 przez księcia Bolesława IV. Był to duży zespół dworski złożony z obiektów otoczonych umocnieniem.
Do zabudowań dworskich wchodziło się przez bramę od ulicy Dworskiej. Cały teren był ogrodzony, brama zaś obudowana pomieszczeniami i zamykana wierzejami; tuż obok bramy znajdowała się drewniana wieża, służąca za więzienie, oraz studnia. Za bramą rozciągało się podwórze zamkowe. Jedno z pomieszczeń zamieszkiwał sługa starościca, zajmujący się poborem cła i miar młyńskich od słodów. Pierwszym, dużym domem na dziedzińcu był murowany budynek, w którym mieszkał starosta, za nim stał kolejny budynek jednym końcem skierowany ku Narwi. Następny, czwarty dom, oprócz komnat mieszkalnych mieścił także piekarnię dworską. Piąty, wielki budynek przeznaczono dla prowadzenia sądów ziemskich i grodzkich, jak również na spichlerz zbożowy i mieszkanie dla "służebników". W domu stojącym bokiem do gościńca mieszkała służba królewska wędrująca z królem, znajdowało się tam ponad 20 komnat. W budynku stojącym pomiędzy pomieszczeniami sądu i drabantów (mieszkali w nim halabardnicy w czasie pobytu króla) mieściły się łaźnia (w której był "piec polewany z panwią miedzianą na zawiasach zawieszoną i z blachą, na której kamionka"), kuchnia i spiżarnia. Dom, nazywany kancelaryjskim, stał już poza obrębem dworskim. W skład zabudowań dworskich wchodziły jeszcze murowane stajnie z 1482 r., mogące pomieścić 10 koni. Za ogromnym sadem, z wieloma odmianami drzew i krzewów wznosił się kolejny wielki dom, w którym okna w komnatach i salach miały podwójne oszklone kwatery (niektóre z kratami), drzwi z żelaznymi zawiasami, klamkami, zamykane na zamki lub na skoble. Ogrzewanie stanowiły piece kaflowe, a podłogi były ceglane lub drewniane. W licznych komnatach dworu mogło jednorazowo zamieszkać ok. 150 osób.
Zamek, jak również cały kompleks zabudowań dworskich służył głównie do udzielania gościny podróżującemu królowi wraz z całym orszakiem dworskim, tutaj również król przyjmował delegacje i poselstwa. Na dworze mieszkał także starosta sprawujący władzę w mieście, i inni urzędnicy królewscy. Obradowały też tutaj sąd ziemski i grodzki. Dwór był ośrodkiem władzy i kultury, centrum organizacyjno-dyspozycyjnym samego miasta Łomży, jak również całej ziemi łomżyńskiej.

Opis dworu w Łomży z 1636 roku w komentarzu (Małgorzaty Witeckiej) : Zabudowania zamkowe zajmowały teren od skarpy aż do klasztoru benedyktynek. Obszerny dwór książęcy, powstały w XV w., był stopniowo rozbudowywany o kolejne budynki. Dwór łomżyński składał się z tzw. górnego zamku z okresu książąt mazowieckich oraz tzw. dworu, czyli budynków wzniesionych w trzeciej ćwierci XVI w., głównie przy wsparciu finansowym królowej Bony i Zygmunta Augusta. Sama królowa Bona bardzo chętnie przebywała na zamku łomżyńskim, który był wówczas okazałą rezydencją.
Od początku XVII w. zamek ulegał stopniowej dewastacji. Świadczą o tym m.in. dokładne opisy dworu łomżyńskiego, sporządzane przez lustratorów królewskich, które oprócz skrupulatnego wyliczania wszystkich okien, drzwi, klamek, zawiasów żelaznych itp. rzeczy, pokazują także ogólny stan dworu na przestrzeń wieków.
W 1636 r. dwór był otoczony "dylami". W bramie wjazdowej wrota umocowane były na zawiasach żelaznych, obok znajdowała się wieża – "Wedle tej wieży studnia zapadła bez wrębu, od stajni do bramy jest parkan od miasta w tyle zrobionym [...], w których jest baszta stara zła guntami złemi nakryta". Główny budynek dworski miał okna "w cztery kwatery", piece "polewane", czyli obudowane wypalaną ceramiką, kominki, kilka komnat z piecami "polewanymi" przeznaczonymi na sypialnie, drzwi z zamkami. Ponadto mieściła się tam kaplica z ołtarzem. Z ogrodu prowadziło wejście po schodkach na górne piętro budynku. Nieopodal stał większy dom z gankiem z poręczami z dużą salą – miejscem zebrań mogących pomieścić sporą liczbę ludzi. Okna sali były "zrobione w ołów". W skład zabudowań gospodarskich dworu łomżyńskiego wchodziły: "rzędnica" dla koni, chlew, piekarnia, prządnica, kuchnia, dwie duże stodoły o podwójnym klepisku, duża spiżarnia, a nad nią sernik i "gołębieniec" oraz psiarnia. W obejściu dworskim znajdował się również osobny dom myśliwski, a w ogrodzonym ogrodzie – dom dla sadownika. Nieopodal dworu znajdował się także browar dworski z oźnicą i trzema sadzawkami; w sieni do pomieszczenia kotła warzelnego był kominek. Przy zamku nad stawem stał młyn o jednym kole z domem dla młynarza.

Dwór królewski w Łomży z przyległym doń sadem na początku XVII w. zaczął popadać w ruinę, głównie z powodu złej gospodarki i klęsk żywiołowych. Budynki zostały zniszczone, ogród zarósł zielskiem – "We wszystkim jednak dworze ruina niemała, nie masz sposobnego miejsca do sądów i rezydencji". Niektóre domy uległy spaleniu w czasie najazdu szwedzkiego. Najdłużej, bo do 1824 r., zachowała się część dworu łomżyńskiego, zwana skarbcem. Był to obszerny budynek, murowany, parterowy z jedną salą z murowanym sklepieniem i ceglaną posadzką, z maleńkimi okratowanymi oknami i wielkimi żelaznymi drzwiami.
Zburzony ostatecznie w XIX w. wskutek przedłużenia ul. Senatorskiej, przeprowadzonej przez środek zamku. Na miejscu dawnego zamku stoi obecnie szkoła i domy mieszkalne. Resztki dawnego dworu łomżyńskiego znajdują się także pod ulicą, po obu jej stronach, i ciągną się aż po skarpę. (źr: http://dziedzictwo.polska.pl)

Na zdjęciach miejsce gdzie stał zamek, od strony ulicy i od rzeki (skarpy)

giekaa Wysłany: 21 Lip 2008 18:55

Czyli kompletnie nie ma, żadnych widocznych śladów? Sławetna mapa o zamkach pisała, że są.

kompletnie nic, może coś pod szkołą ale też wątpię

Mikka Wysłany: 26 Lis 2010 19:27  

Becik, wg mnie umieściłeś rycinę przedstawiającą zamek w Nowogrodzie a nie Łomży