Hawłowice

wieś w powiecie jarosławskim, w gminie Pruchnik

XVI-wieczny dwór obronny przebudowany w XVII wieku na zbór ariański.Znajduje się w nim jedna z najstarszych w regionie - XVI wieczna polichromia.

W 2003 roku obiekt był przebadany archeologicznie, poniżej sprawozdaniez prac (źr: http://www.tpn.vt.pl/?p=15)
BADANIA ARCHEOLOGICZNO-ARCHITEKTONICZNE
W HAWŁOWICACH, POW. JAROSŁAW
Badania archeologiczno-architektoniczne przy obiekcie tzw. „lamusa” w Hawłowicach Górnych prowadzone były w okresie od 11 czerwca do 2 lipca 2003 r. z funduszy Wojewódzkiego Podkarpackiego Konserwatora Zabytków w Przemyślu. Realizowało je Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu, z którego ramienia nadzór merytoryczny sprawował mgr Andrzej Koperski, w terenie pracami kierowała mgr Magdalena Kośmider. Konsultantem naukowym badań był prof. dr hab. Zbigniew Pianowski. Obiekt w Hawłowicach Górnych najobszerniej opisany został w monografii miejscowości opracowanej przez dr M. Wolskiego. Autor powstanie budynku „lamusa” przypisuje Stanisławowi lub Piotrowi Broniewskiemu, który miał być właścicielem Hawłowic Górnych w latach 1583-1614. Uważa on również, iż „lamus” pierwotnie był zapewne dworem wieżowym o dwóch kondygnacjach nadziemnych, a komunikacja pionowa mogła odbywać się za pomocą zewnętrznych, drewnianych schodów. Lamus tradycyjnie uznawany był błędnie za zbór protestancki (ariański). W rzeczywistości miał charakter mieszkalny i gospodarczy, o czym przekonuje forma jak i zachowane ciągi kominowe. Do roku 1940, to jest do chwili powstania w obiekcie kaplicy, do istniejącego budynku przylegały dwa murowane (ceglane) aneksy, rozdzielone wąskim korytarzykiem. W aneksach mieściły się kuchnia dworska i pralnia. Całość o kilka metrów dłuższą nakrywał dach”. Wg opisu tego autora: lamus... jest budowlą wzniesioną z kamienia na rzucie prostokąta, podpiwniczoną, o jednej kondygnacji nadziemnej, nakrytej dachem... wspartym na słupach.... Na zewnątrz znajduje się wejście do piwnic, do których wiodą schody. W innych opracowaniach wiadomości odnośnie obiektu są bardzo lakoniczne. W celu rozpoznania charakteru budowli oraz przyległych do niej aneksów wytyczono ogółem 5 wykopów badawczych po stronie wschodniej budowli.
Wykop I/03. Usytuowano przy narożniku NE lamusa. Wykop posiadał wymiary 350x225 cm. Całość odsłoniętych w wykopie I/03 fragmentów murów wyraźnie oddziela się od lamusa. Stanowią one partię dobudowaną od strony wschodniej
i nieznacznie odsuniętą na północ od narożnika NE lamusa. Przypuszczalnie od tej strony, tj. od północnego-wschodu, prowadziło pierwotne wejście do piwnic odkrytymi częściowo kamiennymi schodami. Wejście to zostało przypuszczalnie już po II wojnie światowej skrócone i zastąpione obecnym prowizorycznym zejściem do piwnic. Przyszłe badania winny doprowadzić do pełnej rekonstrukcji tej partii aneksu.
Wykop II/03. Usytuowany przy narożniku południowo-wschodnim „lamusa”. Wykop posiadał wymiary 200x375 cm.
W wykopie II/03 bardzo wyraźnie czytelny jest fakt dobudowania aneksu do wschodniej ściany „lamusa”. Fundament „lamusa” zaznacza się bardzo dużą starannością wykonania, odmiennie niż dostawiony do niego fundament przybudówki. Analogiczny wątek w partii nadziemnej „lamusa” i aneksu mógłby sugerować, iż dobudowana część była jedynie kolejnym etapem zaplanowanej realizacji całości obiektu.
Wykop III/03. Usytuowany został na osi ściany wschodniej i obecnego wejścia do „lamusa”. Wykop posiadał wymiary 200x500 cm.
Odkrycie sklepienia sugerowałoby rozbudowę obiektu w kierunku wschodnim. Wejście prowadziło prawdopodobnie z zachowanego do chwili obecnej korytarza piwnicznego. Wejście to zostało zamurowane po rozbiórce opisanej powyżej piwnicy. Przyszłe badania winny zatem zmierzać do wyjaśnienia charakteru i wielkości odkrytego pomieszczenia, ewentualnych domniemanych, legendarnych połączeń z budynkiem nie istniejącego dworu.
Wykop IV/03. Usytuowano go na przedłużeniu wykopu II/03 w celu określenia szerokości przybudówki, Wykop posiadał wymiary 200x200 cm. Odkrycie narożnika przybudówki w wykopie IV/03 pozwoliło określić jej szerokość, która wynosiła ok. 300 cm. Z kolei mur przylegający do ściany E przybudówki, wyznacza szerokość dostawionej od wschodu piwnicy, która wynosiła ok. 400 cm.
Wykop V/03. Usytuowano go na przedłużeniu muru odkrytego przy ścianie N wykopu I/03. Celem było prześledzenie przebiegu tego muru w kierunku wschodnim, a także uchwycenie jego szerokości. Wykop posiadał wymiary 100x150 cm. Sondaż w wykopie V/03 pozwolił stwierdzić, iż część dobudowana w tej partii zabudowy znacznie wychodzi w kierunku wschodnim. Nie wykluczone, iż pierwotne zejście do piwnic, odkryte również w wykopie III/03, prowadziło z klatki schodowej rozbudowanej przy narożniku NE „lamusa”.
Badania nie dostarczyły dużej ilości materiału archeologicznego. Najwięcej uzyskano go w wykopie II/03. Była to głównie ceramika, tj. ułamki naczyń oraz fragmenty kafli, a także drobne słabo zachowane ułamki naczyń szklanych. Naczynia reprezentowane są przez fragmenty garnków, dzbanów, mis, talerzy, pokryw do garnków. Większość to naczynia nowożytne ze śladami malowania względnie różnobarwnej glazury, kilka nosiło ślady charakterystycznej ornamentyki w postaci zakratkowanych pól. Naczynia wydają się pochodzić z XVI i XVII wieku. Kilka niezbyt charakterystycznych fragmentów można przypuszczalnie odnieść do schyłku okresu średniowiecznego. Kafle zachowały się fragmentarycznie, kilkanaście ze śladami ornamentyki geometrycznej – sieciowej, stylizowanych kwiatów, w większości ze śladami różnokolorowej polewy. Natrafiono na luźny fragment ornamentowanego geometrycznie i barwionego kafla z kopuły pieca, który można datować na I połowę XVI wieku. Większość kafli należałoby datować na XVI i początek XVII wieku. Wstępna analiza powyższych sondażowych badań archeologicznych przy obiekcie „lamusa” w Hawłowicach Górnych pozwala na następujące stwierdzenia:
1. „Lamus” jest budowlą posadowioną na starannie wykonanym, jednorodnym, kamiennym fundamencie sięgającym do głębokości ok. 380 cm. Obiekt posiada sklepione piwnice z zachowanymi otworami kominowymi. Na głównej wschodniej ścianie magistralnej znajduje się kamienny portal. Sposób posadowienia, zachowane otwory kominowe wskazują, iż „lamus” był zapewne budowlą wielokondygnacyjną (dwukondygnacyjną) i być może pełnił funkcję tzw. „wieży mieszkalnej”. Wstępnie po charakterze odsłoniętych fundamentów, towarzyszącym mu materiale archeologicznym, budowlę można odnieść do XVI wieku, być może nawet do jego I połowy. Również dane historyczne, zachowane elementy polichromii oraz portal w partii piwnic wydają się wskazywać, iż budowla może pochodzić z XVI wieku. Analogiczne, nieliczne obiekty znane z południowo-wschodniej Polski, określane jako lamusy datowane są na okres renesansu (Latoszyn, pow. dębicki; Ropa, pow. gorlicki; Rożnowice, pow. gorlicki – B. Tondos, J. Tur 1972, s. 60-65).
2. „Lamus” od strony wschodniej został rozbudowany o część obecnie spełniającą funkcję korytarza piwnicznego o kształcie wydłużonego prostokąta o długości 11,3 m i szerokości 2,90-3 m. Przybudówka została posadowiona na fundamencie kamienno-ceglanym sięgającym do głębokości 305 cm, jest on płyciej i mniej starannie wykonany i dostawiony do fundamentu „lamusa”. Stwierdzono wyraźną szczelinę dylatacyjną pomiędzy lamusem a przybudówką. Część dobudowana w narożniku NE wyraźnie wykraczała poza obręb „lamusa”. Przypuszczalnie tu znajdowało się pierwotne wejście do piwnic, na co wskazywałyby odkryte we fragmencie kamienne schody i ceglana posadzka korytarza piwnic. Nie wykluczone, iż tu znajdowała się też zewnętrzna klatka schodowa. Całość odkrytych fundamentów może być pozostałością tzw. aneksów funkcjonujących tu do 1940 r. Nie można na obecnym etapie badań jednoznacznie określić czasokresu powstania przybudówki. Analogiczny wątek muru kamiennego uchwycony w licu ściany południowej partii nadziemnej lamusa jak i przybudówki mógłby wskazywać jedynie na wieloetapowość jednego zaplanowanego założenia. Odkryte z zewnątrz fundamenty przybudówki mają swój odpowiednik w zachowanej części piwnic. Dobudowana część i być może zewnętrzna klatka schodowa została znacznie od północnego-wschodu skrócona w chwili rozebrania aneksów i budowy w 1940 roku kaplicy. Aktualnie tu prowadzą też schody do piwnic. Z korytarza przez kamienny portal można wejść na zachód, do piwnic znajdujących się pod właściwą budowlą „lamusa”.
3. Odkrycie sklepienia piwnicy w wykopie III/03 wskazuje, iż obiekt był rozbudowany w kierunku wschodnim. Wstępnie zlokalizowano tu jedno po-mieszczenie piwniczne o szerokości ok. 4 m. Odkryta komora piwniczna nie miała przypuszczalnie rozwinięcia w partię nadziemną. Dolna partia tej komory piwnicy jest powiązana ze wschodnią ścianą przybudówki przylegającej bezpośrednio do lamusa. Być może w momencie rozbiórki aneksów ta część również przestała być użytkowana, mury piwnic częściowo rozebrane, a wejście do korytarza zamurowane. Badania archeologiczne w Hawłowicach winny być kontynuowane i dodatkowo poszerzone o gruntowne rozpoznanie architektoniczne obiektu zarówno w partii piwnic, jak i w pomieszczeniu parteru. Kompleksowe badania archeologiczno-architektoniczne pozwoliłyby dopiero na szczegółowe rozwarstwienie chronologiczne murów, określenie faz rozbudowy oraz pełną rekonstrukcję rzutu obiektu.
mgr Andrzej Koperski, mgr Magdalena Kośmider (Przemyśl)

https://drive.google.com/file/d/0B5Egdne4nfuSdlp0Ulo0dEFTYzg/view?usp=sharing