Brzeg

Brzeg prawa miejskie uzyskal w 1248 roku. Miasto lokowano na prawie średzkim. Zostało założone w bezpośrednim sąsiedztwie przeprawy przez Odrę (na południe od niej), w miejscu odznaczającym się dużymi walorami osadniczymi i obronnymi. Pierwotnie Brzeg był otoczony fortyfikacjami drewniano-ziemnymi w postaci obwałowań z częstokołem i fosą. Mury miejskie zostały zbudowane przed 1292 rokiem. W murach miejskich znajdowało się aż pięć bram (Wrocławska, Małujowicka, Starobrzeska, Opolska i Odrzańska), a prócz tego jeszcze trzy furty.
Fryderyk II w XVI wieku w obawie przed najazdem tureckim przebudował fortyfikacje miejskie. W polowie XVIII wieku rozbudowano kolejny raz fortyfikacje. Po zajęciu miasta przez wojska napoleońskie w 1807 r. nakazano zniszczyć istniejące fortyfikacje, ostatecznie zostały zamienione w XIX wieku na zespół parków, dzisiaj Planty.

Do chwili obecnej zachowała się Brama Odrzańska - fragment dawnych renesansowych fortyfikacji miejskich, wybudowana w 1595 roku przez Bernarda Niurona, przeniesiona do Parku Nadodrzańskiego w 1895 roku.

Brama w okresie międzywojennym

Brzeg - miasto warowne

Niemal od zarania swoich dziejów miejskich Brzeg należał do najlepiej ufortyfikowanych ośrodków na Śląsku

Poprzedniczką miasta była osada Wysoki Brzeg (łac. Alta ripa), której nazwa nawiązywała do położenia na lewym brzegu Odry, znacznie przewyższającym tereny leżące po przeciwległej stronie rzeki. Prowadzący wzdłuż Odry szlak z Rusi przez Kraków do Wrocławia i dalej do krajów Europy Zachodniej krzyżował się tutaj z przekraczającym Odrę szlakiem z Moraw przez Nysę do Torunia i Gdańska.

Osada wysokobrzeska leżała dokładnie w połowie drogi pomiędzy Wrocławiem i Opolem, w odległości jednego dnia drogi od obu tych ośrodków, co wyznaczało jej rolę stacji między nimi.

Książęce miasto warowne

Przypuszczalnie w pierwszej połowie XIII w. osada wysokobrzeska nabrała stopniowo cech osady targowej o cechach zbliżonych do miasta, stając się zarazem lokalnym ośrodkiem produkcji rzemieślniczej. Stworzyło to wstępne warunki dla lokacji miasta na prawie niemieckim, do której doszło przed połową XIII w. Pierwotny dokument lokacyjny niestety nie zachował się, a jego postanowienia znane są jedynie z treści analogicznego dokumentu, wystawionego w 1250 r. przez księcia wrocławskiego Henryka III Białego. Nie brak jednak poszlak pozwalających na przybliżone określenie czasu i okoliczności lokacji.

Z dokumentu wystawionego w 1250 r. wynika, że miasto zakładali trzej zasadźcy (przedsiębiorcy lokacyjni): Henryk von Reichenbach, Gerkin ze Złotoryi i Orthlif. Tak duża liczba zasadźców (zwykle wystarczał jeden) świadczy zapewne o wyjątkowo wielkim znaczeniu, jakie przywiązywano do lokacji Brzegu. Być może żadne inne miasto śląskie nie miało aż tylu założycieli.

Brzeg miał, a przynajmniej miał mieć od początku charakter warownego miasta książęcego. W dokumencie lokacyjnym z 1250 r. Henryk III Biały przyrzekał, że w ciągu najbliższych dwóch lat otoczy miasto murami obronnymi. Brak jest przekazów źródłowych pozwalających na stwierdzenie, czy przyrzeczenie to zostało faktycznie zrealizowane w tak krótkim czasie. Jak można przypuszczać, obronie miasta służyły pierwotnie fortyfikacje drewniano-ziemne w formie obwałowań z częstokołem i fosą. Mury miejskie zostały jednak ostatecznie zbudowane przed 1292 r., ponieważ wspomina o nich pochodzący z tego roku dokument księcia wrocławskiego Henryka V Grubego.

Wzniesione z cegły mury otaczały miasto na planie zbliżonym do elipsy, której główna oś pokrywała się z kierunkiem szlaku komunikacyjnego z Wrocławia do Krakowa, a zarazem była równoległa do koryta Odry. W murach znajdowało się aż pięć bram: Wrocławska, Małujowicka, Starobrzeska, Opolska i Odrzańska. Tak wielka - rzadko spotykana w innych miastach - liczba bram świadczy o ważnej roli Brzegu jako węzła szlaków handlowych i komunikacyjnych. Oprócz bram istniały również małe przejścia w murach, ułatwiające dostęp do rzeki u wylotu ulic. Były to furty: Wodna (Młyńska), Polska i - nowsza od nich - Garbarska.

Mury obronne miasta, stale rozbudowywane i wzmacniane, miały - według przekazu Bartłomieja Steina - w początkach XVI w. miejscami taką grubość, że mogło po nich bezpiecznie przechodzić obok siebie dwóch ludzi (tj. ponad 2 m). Dotyczy to murów broniących miasta od strony najbardziej zagrożonej, nie osłoniętej przez Odrę. Od strony rzeki mury były nieco słabsze. Według tego samego źródła mury były poprzedzone wałami z częstokołem i fosą lub przedmurzem (niższym murem zewnętrznym). Wysokość murów na całej długości obwodu obronnego sięgała 8 m. Obronę ich wzmacniały rozmieszczone co kilkadziesiąt metrów baszty.

Szczególnie wielką wagę przywiązywano do obrony bram, przy których lub ponad którymi zbudowano wysokie, czworoboczne wieże. Przed wieżą Bramy Małujowickiej znajdowała się druga, niższa wieża bramna. Również Brama Wrocławska posiadała obronę w postaci dwóch wież bramnych.

Ważne dopełnienie średniowiecznego systemu obronnego miasta stanowił gotycki zamek książęcy, wysunięty przed obwód murów miejskich po stronie północno-zachodniej. Z racji swojego usytuowania zapewniał on obronę flankową (boczną) sąsiadującej z nim Bramy Wrocławskiej, a także wzmacniał obronę pobliskiej Bramy Odrzańskiej.

W drugiej połowie XIV w. dodatkowo ufortyfikowano teren sąsiedniej kolegiaty, ciągnący się pomiędzy zamkiem a Bramą Wrocławską. Teren ten obwiedziono od zewnątrz (od zachodu) murem z kwadratową basztą.

Fortyfikacje miejskie Brzegu były gruntownie modernizowane i rozbudowane w ciągu XV i na początku XVI w. W celu zabezpieczenia murów miejskich przed ogniem coraz powszechniej stosowanej artylerii, sypano przed nimi grube wały ziemne z niskimi i silnie wysuniętymi naprzód bastejami, na których sytuowano działa obrońców. Budowę bastei poświadczają szczególnie często źródła brzeskie dla okresu 1495-1513. Opisując w 1512 r. swoje rodzinne miasto, pochodzący z Brzegu słynny geograf śląski Bartłomiej Stein, oprócz pierścienia starych murów wymienił również wały ziemne, fosę oraz drugą linię obwałowań wzmocnionych częstokołem.

Burzliwe losy miasta w XV w.

Mimo posiadanych fortyfikacji Brzeg wpadł bez walki w ręce husytów, którzy w 1428 r. dokonali pierwszego wielkiego najazdu na ziemie śląskie. Ówczesny książę brzesko-legnicki Ludwik II czynił przygotowania do obrony swojej stolicy, ściągając posiłki nawet z Namysłowa. Gdy jednak 28 marca 1428 r. najeźdźcy stanęli pod murami miasta, dał ostatecznie za wygraną i zdecydował się na opuszczenie Brzegu. Spowodowało to wybuch paniki w mieście. Nikt nie myślał o stawianiu oporu, a wielu mieszczan poszło w ślady księcia, opuszczając miasto wraz z dobytkiem. Książę polecił wycofującym się oddziałom namysłowskim, by spaliły most na Odrze, a sam udał się do swoich posiadłości legnickich.

Husyci spalili miasto wraz z kościołem farnym, sprofanowali kościół kolegiacki św. Jadwigi i zamordowali niektórych mieszkańców.

Mury nie uchroniły Brzegu również przed napaścią rycerzy-rozbójników, którzy zawładnęli miastem 20 marca 1444 r. Działając pod osłoną nocy, ludzie Jana Zwolskiego i Hinka Kruszyny z Lichnovic przeniknęli wówczas na teren miasta, gdzie wzięli się za łupienie domów, kościołów i ratusza. Napastnicy, działający z inspiracji księcia kozielsko-oleśnickiego Konrada VII Białego, zgodzili się wydać łupy dopiero po miesiącu (20 kwietnia) w zamian za 2000 marek grzywien okupu. Szczególnie dotkliwym ciosem dla Brzegu było dokonane podczas grabieży ratusza zniszczenie przechowywanych tam dokumentów potwierdzających przywileje miasta.

Miejscowe fortyfikacje bardzo przydały się natomiast w 1474 r., gdy na Śląsku pojawiły się wojska polskie z królem Kazimierzem Jagiellończykiem, prowadzące wojnę przeciwko królowi węgierskiemu Maciejowi Korwinowi. Główne siły polskie, zostawiwszy za sobą obsadzone przez załogę węgierską Opole, dotarły w rejon Brzegu, gdzie na jakiś czas zatrzymał się ich tabor (ruchomy obóz wojskowy, złożony z wozów połączonych łańcuchami). W tym czasie, 12 października 1474 r., doszło pod Zwanowicami (9 km na południowy wschód od Brzegu) do zwycięskiego dla Polaków starcia z wysłanym przez Macieja Korwina oddziałem kawalerii. Był to jednak epizod bez większego znaczenia dla dalszych losów kampanii. Polacy zrezygnowali ze zdobywania dobrze umocnionego Brzegu, do którego Maciej Korwin przysłał oddział jazdy w sile 400 zbrojnych.

Co zostało

Z otaczających niegdyś miasto gotyckich murów obronnych zachowały się jedynie fragmenty, wtopione w nowszą zabudowę. W bezpośrednim sąsiedztwie zamku, przy jego skrzydle południowo-zachodnim, wyeksponowano fundamenty (częściowo zrekonstruowane) murów otaczających dawny teren kolegiacki ciągnący się pomiędzy zamkiem książęcym a zespołem Bramy Wrocławskiej: fragment ściany gotyckiego korpusu kolegiaty (obecnie nieistniejącego), odcinek muru miejskiego w sąsiedztwie Bramy Wrocławskiej, mur kurtynowy terenu kolegiackiego z czworoboczną basztą, część szyi łączącej dwie wieże bramne oraz budynek akcyzy w sąsiedztwie starszej (wewnętrznej) wieży bramnej.
autor: Zbigniew Bereszyński
Źródło: Gazeta Wyborcza Opole 2009-08-21