Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska
Forum miłośników średniowiecznych fortyfikacji (zał. 05 Lis 2007)
Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku
Bogusz Wasik
Toruń: UMK, 2016, str. 370
SPIS TREŚCI
1. Zagadnienia wstępne – tematyka, metoda, zakres chronologiczny i terytorialny [11]
2. Dzieje zainteresowań i stan badań nad zamkami ziemi chełmińskiej [15]
2.1. Zainteresowanie zamkami pokrzyżackimi do końca XVIII wieku [15]
2.2. Rozwój naukowego zainteresowania zamkami w Prusach od przełomu XVIII i XIX wieku do lat 40. XX wieku [16]
2.3. Stan badań nad zamkami ziemi chełmińskiej po drugiej wojnie światowej [19]
3. Lokalizacja i wybór miejsca pod budowę zamków na ziemi chełmińskiej [25]
3.1. Wybór miejsca na budowę zamku względem lokalizacji starszych warowni drewniano-ziemnych [25]
3.2. Położenie topograficzne zamków [32]
3.3. Położenie zamku względem miasta [35]
4. Zagadnienia związane z projektowaniem [39]
4.1. Problem teorii architektury w średniowiecznej Europie [39]
4.2. Miary stosowane w budownictwie zamkowym na ziemi chełmińskiej [41]
4.3. Zastosowanie metody kwadratury (ad quadratum) przy projektowaniu zamków na ziemi chełmińskiej [49]
5. Prace ziemne [63]
5.1. Prace związane z infrastrukturą wodną [64]
5.2. Fosy [65]
5.3. Wykopy fundamentowe [67]
5.4. Nasypy i niwelacje [74]
5.4.1. Nawarstwienia nasypowo-niwelacyjne przy głównych gmachach zamkowych (zamkach wysokich) [74]
Grudziądz [74]
Pokrzywno [79]
Starogród [84]
Toruń [85]
Rogóźno [94]
Papowo Biskupie [95]
Golub [102]
Kowalewo Pomorskie [103]
Radzyń Chełmiński [105]
Brodnica [108]
Lubawa [108]
Wąbrzeźno [111]
Podsumowanie [113]
5.4.2. Nawarstwienia nasypowo-niwelacyjne na przedzamczach [115]
Golub [115]
Lipienek [116]
Papowo Biskupie [116]
Radzyń Chełmiński [117]
Rogóźno [119]
Starogród [120]
Toruń [121]
Wąbrzeźno [122]
Podsumowanie [126]
5.5. Siła robocza i źródło materiału – zarys problemu [127]
6. Materiały budowlane [129]
6.1. Kamień i sztuczny kamień [129]
6.2. Ceramika budowlana – produkcja [131]
6.3. Analiza metryczna cegieł z zamków ziemi chełmińskiej [150]
6.4. Kształtki i cegły specjalne [159]
6.5. Znaki murarskie na ceramice budowlanej [164]
6.6. Detal artystyczny z ceramiki, kamienia i sztucznego kamienia [169]
7. Konstrukcje murów [177]
7.1. Ogólna charakterystyka murów [177]
7.2. Fundamenty [184]
7.3. Mury kamienne [192]
7.4. Mury ceglane [202]
7.5. Konstrukcje ścian oparte na drewnie [211]
7.2. Technika budowy i wykonawcy [213]
8. Charakterystyka wybranych elementów architektury [219]
8.1. Artykulacje i dekoracje ścian [219]
8.1.1. Odsadzki [219]
8.1.2. Fryzy [220]
8.1.3. Glazurowana ceramika budowlana [223]
8.1.4. Wzory z zendrówek [227]
8.1.5. Szczyty [228]
8.2. Otwory okienne i drzwiowe [232]
8.3. Sklepienia [237]
8.4. Krużganki [239]
8.5. Studnie i kanały [241]
9. Dzieje budowy i rozplanowanie zamków na ziemi chełmińskiej [245]
9.1. Krzyżackie zamki nieregularne [245]
Toruń [245]
Grudziądz [254]
Pokrzywno [261]
Bierzgłowo [265]
Starogród [268]
9.2. Krzyżackie zamki regularne (kasztele) [271]
9.2.1. Wczesne krzyżackie zamki regularne [271]
Papowo Biskupie [271]
Golub [276]
Lipienek [282]
Rogóźno [285]
Kowalewo Pomorskie [289]
9.2.2. „Klasyczne” zamki konwentualne [292]
Radzyń Chełmiński [292]
Brodnica [299]
9.2.3. Bratian – krzyżacki zamek regularny o ograniczonym programie architektonicznym [304]
9.3. Zamki biskupie i kapitulne [306]
Wąbrzeźno [306]
Lubawa [310]
Kurzętnik [312]
10. Podsumowanie [315]
Spis Rycin [333]
Spis tabel [347]
Bibliografia [349]
The architecture of castles in Chełmno Land
W przypadku zamku w Grudziądzu Autor zaakceptował przekłamania Hansa Jacobiego z okresu okupacji hitlerowskiej. Za B. Wasikiem poszedł T. Torbus. Pełna akceptacja przekłamań H. Jacobiego. By udowodnić lokalizację kaplicy zamkowej na pierwszym piętrze , podniósł partię muru na parterze na pierwsze piętro. W klatce schodowej klatki do piwnicy ulokował zakrystię kaplicy. W miejscu podniesionego fragmentu oryginalnej budowli wstawił na papierze pełen mur. Zastał mur o grubości ok. 0,7 m z parapetami a napisał, że był tam mur o grubości ok. 3 - 4 m. Niektórzy użytkownicy pamiętają Jego argumentację z innego forum o identycznej tematyce, dlaczego tak twierdzi. Dotyczy pomieszczenia pierwszej kondygnacji w części północno-wschodniej Zamku Wysokiego.
Odrzucił oryginalny geodezyjny plan Zamku Wysokiego z poł. XVIII w. Ten plan nie mieści się w konstrukcji Jego rozprawy doktorskiej. Idąc za słowami Niemca Xavera Froelicha z 1889 r. konsultującego się z Conradem Steinbrechtem trzeba by było pokazać pogląd naukowy, że Krzyżacy nie budowali od podstaw murowanego zamku w Grudziądzu, tylko Polacy.
Faktyczne odkrywki murów pokazały, że ci badacze z XIX w. mieli rację. Efekt domina zmuszałby do ponownej analizy zamku w Toruniu (kamienna brama) oraz w Papowe Biskupim. Dlaczego przy powszechnym stosowaniu cegieł, na Pomorzu wzniesiono zamek z kamienia?
Ceglane portale okienne w ścianach z kamienia mogą być wtórne i mylące, jak to ma miejsce w przypadku neogotyckich okien z l. 90 XIX w. w kościele św. Mikołaja w Grudziądzu.
Zmianie uległaby część wstępna
Polacy zbudowali w Grudziądzu stróżę murowaną już w 1222 r.
Krzyżacy , po przybyciu na ziemię chełmińską siedzieli na drzewie, w konarach dębu pod Starym Toruniem.
Byli wtedy zacofani pod względem budownictwa ceglanego. Polacy ich wyprzedzali. Dowodem niepodważalnym jest Grudziądz z dwoma mostami przedkrzyżackim ( romańskimi).
Historiografia niemiecka wykreowała mit, ze Polacy budowali wyłącznie drewniane grody, które Krzyżacy przekształcali w murowane zamki.
Tylko mało chyba się akcentuje, że inspiracją ich zamków regularnych były klasztory cysterskie? Stąd bardzo niechętnie pisze się o Grudziądzu w latach 1222-1291.
Nawiązując do publikacji dr. Bogusza Wasika, warto odnotować tę pozycję
Studia z Dziejów Średniowiecza, t. 26, 2023
Bogusz Wasik
(Muzeum Zamkowe w Malborku)
https://orcid.org/0000-0002-2968-3015
Techniki budowy zamków w ziemi chełmińskiej.
Nowe dane w świetle badań
archeologiczno‑architektonicznych
z lat 2016–2018*
https://doi.org/10.26881/sds.2023.26.11
https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/stzdsr/article/view/10104
https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/stzdsr/article/view/10104/9190
Mnie zaciekawił np. ten fragment
[…] W Bierzgłowie fundamenty mają odsadzki (il. 3), które zaobserwowano zarówno w kurtynie obwodowej, jak i w wewnętrznej ścianie budynku z I fazy. Zastosowanie ich należy uznać za nietypowe dla budownictwa zamkowego w Prusach. Na innych wczesnych zamkach (Toruń, Grudziądz) ich nie stosowano […], przyp. 13. Autor powołał się na własną pracę
13 Por. B. Wasik, Budownictwo zamkowe..., s. 188; idem, Zamki krzyżackie..., s. 223.
By stwierdzić, że nie ma racji, wystarczy zapoznać się
Z pozycją Ryszarda Bogdana Kucharczyka , Zamek w Grudziądzu. Część druga , 2012. Podany tam materiał zdjęciowy pokazuje, że w Grudziądzu odsadzki były i są.
Relacja z wystawy 2010 r.
Artykuł bez zdjęć
Szajerka M. Zamek grudziądzki w świetle wystawy archeologicznej w Muzeum. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza 2010, nr 31 (260).
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/219945/edition/218509/content
Artykuł bez zdjęć
Szajerka M. Zamek wysoki w Grudziądzu w świetle źródeł historycznych oraz eksploracji archeologicznej z lat 2006-2009, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Rok X: 2012, nr 22 (327) z d.19.9.2012 ss.8.
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/220871/edition/219260/content
2015 r.
Szajerka M. Nowa ekspozycja ruin Zamku Wysokiego w Grudziądzu, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza R.XIII: 2015, nr 2 (414), z d. 14.01.2015, ss.8.
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/221387/edition/219712/content
Na s. 2 w tym biuletynie jest zdjęcie fragmentu oryginalnej ściany Zamku Wysokiego , który B. Wasik podniósł na pierwsze piętro a klatkę schodową do piwnicy „zamurował” oraz wyjście w narożniku południowo-wschodnim do gdaniska i kaplicy.
Nadal istniejąca odsadka po zewnętrznej stronie wschodniej była udokumentowanym źródłowo gankiem między dobudowaną w 2 poł. XIII w. po stronie wschodniej kaplicą a spiżarnią. Spiżarnia, patrząc od strony dziedzińca była na poziomie piwnicy a od strony południowej na poziomie parteru. Dlatego dobudowana kaplica była na poziomie refektarza na pierwszym piętrze, patrząc na Zamek Wysoki od strony południowej.
2018
Wieża Klimek miała odsadkę
Szajerka M., Wieża Klimek – dawniej i współcześnie. Walory architektoniczne obiektu – klasyfikacja stylu budowli, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 2 (540), z d. 10.01.2018 r., ss.20.
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/223890/edition/222299/content
Ten artykuł pokazuje skalę procederu przekłamywania danych od lat 40. XX w.
Szajerka M., Kaplica na Zamku Wysokim w Grudziądzu z l.90. XIII w. – lokalizacja i architektura. Analogia do prezbiterium grudziądzkiego kościoła św. Mikołaja. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 23(561), z d. 27.06.2018, ss.24.
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/223969/edition/222352/content
Czytając prace dr. Bogusza Wasika odnośnie Grudziądza zastanawiam się ile czasu spędził w Grudziądzu podczas terenowych prac archeologicznych, czy we wnioskach oparł się tylko na dokumentacji, którą dostał na biurko? Przed publiczną obroną rozprawy doktorskiej był bardzo aktywny w kwestii zamku grudziądzkiego, broniąc przekłamań Hansa Jacobiego z okresu okupacji hitlerowskiej. By nie było problemów inny archeolog , bezpośrednio prowadzący wtedy badania , jako recenzent artykułów do Rocznika Grudziądzkiego nie dopuścił mojego artykułu do publikacji. Był adwokatem w swojej sprawie. Cenzura prewencyjna w moim przypadku była na korzyść obrony doktorskiej B. Wasika. Po latach i tak moje publikacje są w bibliografii, publikowanej w Rocznikach Grudziądzkich. Zauważył je w Swojej pracy z 2023 r. Profesor Tomasz Torbus i ten Portal, założony w 2007 r.
c.d. postu poprzedniego
Czytając ten fragment, widać, że dr Bogusz Wasik nie zdaje sobie sprawy , jak zbudowano Zamek Wysoki w Grudziądzu.
Fragment artykułu dr. B. Wasika
Wskazane szeroko zakrojone prace ziemne, modyfikujące
ukształtowanie terenu, charakterystyczne dla budownictwa zamkowego
w Prusach od około 1280 r., nie ograniczały się tylko do nowo
budowanych zamków kasztelowych. Można je także zaobserwować
w rozbudowywanych wówczas zamkach nieregularnych – przede
wszystkim w przestrzeni dobudowywanych wówczas parchamów.
Zazwyczaj mur wznoszono u podnóża stoku, a pustą przestrzeń
między skarpą a murem zasypywano. W efekcie powierzchnie
parchamu podnoszono. Taką sytuację można odnotować w Starogrodzie,
gdzie przy murze nasypano około 2,5 m nawarstwień
gliniastych31 (il. 1). W Bierzgłowie postąpiono z pozoru podobnie,
choć nieco odmiennie, gdyż rozkopano pierwotny stok fosy
(z nawarstwieniami wału ziemnego). Tak powstał niemal pionowy
stok głębokości około 3,5 m (il. 2–3). Od tego poziomu pod mur
parchamu wykonano już wykop ciasny. Podczas wznoszenia muru
parchamu ów rów, znajdujący się w obrębie międzymurza, sukcesywnie
zasypywano ziemią z uprzednio przekopanych warstw
wału, aż całkowicie wyrównano parcham. Ponieważ kolejne warstwy
owego nasypu odpowiadają poziomowi warstw wyrównawczych
kamiennego muru parchamu, to można sądzić, że podnoszenie
gruntu postępujące równolegle z jego budową zastępowało
rusztowanie32. Postępowanie na parchamie w Bierzgłowie nasuwa
analogię sposobu budowy południowego parchamu zamku w Kowalewie
Pomorskim (1. ćwierć XIII w.). Tam, zapewne ze względu
na to, że nawarstwienia naturalne stanowił niestabilny calec, pod
fosę i mur parchamu wykopano znacznie szerszy rów, opadający
schodkowo w kierunku miejsca posadowienia muru parchamu.
Po starannym jego wymurowaniu rów znajdujący się w przestrzeni
31 B. Wasik, Relikty architektury…, s. 45–46.
32 B. Wasik, Aneks do sprawozdania…, s. 12.
Techniki budowy zamków w ziemi chełmińskiej… 285
międzymurza zasypano33.
Opisana tu technikę zastosowano w Grudziądzu. Wieżę Klimek zbudowano bez kopania fundamentu. Fundament kamienny opus certum wykonano na powierzchni a następnie zasypano:
Raport archeologiczny dr. Antoniego J. Pawłowskiego z 2007 r.
http://www.klimek.grudziadz.com.pl/pdf/pawlowski2007.pdf
W Grudziądzu, w trakcie budowy skrzydła południowego zasypywano fundament wieży Klimek.
Tę technikę wykorzystywano też przy budowie spichrzy nadwiślańskich. Obecnie od strony miasta np. 1- 2 kondygnacje a od strony Wisły np. 4-5.
W artykule Prace budowlane na zamkach w Grudziądzu i Toruniu, Rocznik Grudziądzki, T. 22: 2014 rys. 1, s. 104 jest ewidentne , celowe przekłamanie. Nie ma żadnej zabudowy po stronie północno-wschodniej. Nawet zachowanego kanału ściekowego z kuchni w wątku wedyjskim. Narysowana została fikcyjna kurtyna o grubości ok. 3-4 m. Autor wpadł we własna pułapkę. Narysował poziom piwnic z pocz. XIV w., z tunelem bramnym w piwnicy i nie ma wjazdu na dziedziniec. Tunel jest tylko w piwnicy. Jego rekonstrukcja wyglądu Zamku Wysokiego w połowie XV w., ryc 3, s. 106, pokazuje , że na dziedziniec zamku nie można było wjechać. Nie ma bramy od północy.
Rysunek 1 odpowiada ukształtowani terenu. Brama od południa z progiem na wysokości 59 m n.p.m. do spiżarni zamkowej, czyli na parter widziany od strony południowej. Tylko jak B. Wasik chciałby wjechać przez wylot tunelu od strony północnej, to nie wiem. Obecnie dziedziniec przy studni jest na wysokości ok. 65 m n.p.m. Różnica poziomu obecnie to ok. 6 m. W 2014 r. w trakcie poprawki badań archeologicznych , archeolodzy z firmy prywatnej z Bydgoszczy znaleźli rozwiązanie problemu. Odsłonili schody prowadzące z tunelu na dziedziniec, które przeoczyli archeolodzy z UMK.
Nawiązując do postu z 30/08/2024 11:26 pm .
Sprostowanie
W 2025 r. po analizie porównawczej z oknami np. w katedrze wrocławskiej, okna naw bocznych kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu w części północnej i południowo - zachodniej są oryginalne, charakterystyczne dla 1 poł. XIII w. Nie są to okna neogotyckie, jak napisałem rok temu. Szkoda, że w 2015 r. powtórnie zatynkowano wczesnogotycki portal w ścianie północnej kościoła Świętego Ducha w Grudziądzu.
Ostatni post: Zamek w Grudziądzu Nasz najnowszy członek: Kazadii Ostatnie wpisy Nieprzeczytane wpisy
