Buczek - kościół św. Jana Chrzciciela

Marcin600 Wysłany: 17 Paź 2022 11:12 

Kościół parafialny św. Jana Chrzciciela w Buczku powstał w połowie XIII w. (lub ew. w 2. poł. XIII w.), a następnie był sukcesywnie rozbudowywany aż do XX w. Buczek to dawne miasteczko, a dziś wieś na południe od Łasku w woj. łódzkim.

Ceglany kościół w Buczku jest stosunkowo „nowym w literaturze” obiektem późnoromańskim w Polsce - do niedawna był uważany za późnogotycki z XV w., a jego część zachodnia wraz z wieżą - za dobudowaną na przełomie XV i XVI w. Sytuacja zmieniła się diametralnie po badaniach przeprowadzonych przez Pawła Filipowicza i Zbigniewa Lechowicza z Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy w Łodzi, w ramach projektu badań kościołów wczesnośredniowiecznych w Regionie Łódzkim pod kierunkiem śp. profesora Leszka Kajzera z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Badania te zostały opublikowane w 2013 r. w pracy:

Filipowicz P., Lechowicz Z. 2013. Kościół w Buczku w świetle nowych badań terenowych. [w:] Kajzer L. (red.). Początki architektury sakralnej w Polsce Centralnej. Część 2. Zapilicze i Sieradzkie. Wyd. DiG, Łódź-Warszawa, 2013.

[ten świetny tom zawiera też opracowania kościołów w: Żarnowie, Skrzyńsku, Skrzynnie i podominikańskiego w Sieradzu, zaś część 1. - Strońska, Krzyworzeki i Rudy k. Wielunia]

Paweł Filipowicz (autor badań) zamieścił też krótki opis kościoła wraz ze zdjęciami i rysunkami na stronie portalu prowadzonego przez Narodowy Instytut Dziedzictwa:
https://zabytek.pl/pl/obiekty/buczek-kosciol-parafialny-pw-sw-jana-chrzciciela

Romańskie partie kościoła:
Najstarsza, późnoromańska jest zachodnia część nawy i dolna część wieży zachodniej. Pierwotna, prawie kwadratowa nawa sięga ku wschodowi do kaplic bocznych, a w pionie - do wysokości nasady łuków odcinkowych dużych, nowożytnych okien. Pierwotna partia wieży sięga do wysokości zwieńczenia jej przypór (same przypory są jednak gotyckie), gdzie występuje wyraźna odsadzka muru i zmiana wątku. Mury wieży i nawy są przewiązane - wzniesione równocześnie i zbudowane z cienkiej, „romańskiej” cegły, znacznie cieńszej od cegły gotyckiej, w mieszanych wątkach: dwuwozówkowym (wendyjskim), jednowozówkowym („polskim”czyli „gotyckim”), wozówkowym (wszystkie cegły na płasko dłuższym bokiem wzdłuż ściany) i in. Jednak wszystkie te wątki tworzy ten sam wymiarowo rodzaj cegły, zupełnie różnej od cegieł gotyckich i późniejszych. Co ciekawe, w dolnych partiach części romańskiej dominuje wątek „gotycki”, a w wyższych - wendyjski, rozdzielone pasem wozówkowym i wyraźną granicą zmiany wątku, co może (lecz nie musi!) świadczyć o 2 „etapach” wznoszenia romańskiego obiektu lub o zmianie ekipy budowlanej (?). [Ten „odwrócony” układ wątków jest kolejnym dowodem, że typów ceglanych wątków XIII-wiecznych można tylko z dużą ostrożnością używać do datowania budynków i klasyfikacji ich stylu: „romański” czy „gotycki”.] W dolnych częściach ściany południowej i południowo-zachodniej oraz w przyległej południowej ścianie wieży widać na cegłach liczne idealnie okrągłe zagłębienia - ślady świdra ogniowego.

Okna romańskie:
W południowej, pierwotnej ścianie nawy, obok dużych okien wtórnych zachowały się dwa piękne, pierwotne okna romańskie, rozglifione uskokowo i zamknięte półkoliście - obecnie z zamurowanymi prześwitami (zamurowane są też od strony otynkowanego wnętrza nawy). Te okienka są bardzo podobne (prawie identyczne) do romańskich okien kościoła w Strońsku z XIII w., co jest jednym z argumentów datowania pierwszej fazy.
W ścianie północnej nawy zachowało się kolejne, trzecie okienko romańskie, również zamurowane i o tej samej konstrukcji, jednakże jego zwieńczenie wraz z przyległą partią ściany zostało przemurowane (w gotyku ?) i obecnie jest zamknięte łagodnym łukiem ostrym. Autorzy badań przypuszczają, że kolejne 2 okienka romańskie mogły, lecz nie musiały, znajdować się w miejscu dużych wtórnych okien - po jednym w ścianie N i S.

Portal romański:
W dolnej części południowej ściany nawy, pomiędzy ww. romańskimi oknami, znajduje się pierwotny, ceglany portal późnoromański. Jest on obecnie schowany wewnątrz dwudziestowiecznej przybudówki - dawnej kruchty południowej, a dziś kościelnej kotłowni. Uskokowy portal jest przesklepiony łukiem półkolistym (na podstawie jego sporej wysokości badacze przypuszczają, że pierwotnie zawierał tympanon) i mieści się w płytkim „domku portalowym” wystającym na pół cegły przed lico ściany. „Domek” zwieńczony jest łagodnym łukiem ostrym (pierwotnym). Obecnie portal jest otynkowany - we wnętrzu kotłowni widać tylko 2 odkrywki podtynkowe z pierwotnym wątkiem cegieł, zachował się półkolisty łuk przejścia oraz ościeża, zaś „domek portalowy” zachował się w tylko górnej jego części - dolna została skuta równo ze ścianą w czasie murowania przybudówki; widać też zarys zachodniej połowy łuku wieńczącego „domek portalowy”. Górna część „domku” jest zasłonięta stropem przybudówki - na jej strychu znajduje się dobrze zachowana, nie otynkowana ściana portalu wraz z górną częścią łuku „domku” - niestety obecnie niedostępna dla postronnych . Od strony wnętrza kościoła portal ma przekrycie trójkątne („namiotowe”) - podobne do tych w Sandomierzu - i również jest otynkowany. Całość zewnętrznej formy i konstrukcja portalu wraz z „domkiem” bardzo przypomina ten w Strońsku z XIII w.

Szczyt zachodni:
Na zewnątrz, w zachodniej ścianie nawy, po obu stronach wieży widać dwa zarysy pierwotnego trójkątnego szczytu nawy z późniejszym nadmurowaniem.

Wnętrze nawy:
Wnętrze kościoła jest otynkowane i nie widać średniowiecznych detali, poza wydatną poziomą odsadzką (uskokiem) muru na ścianie zachodniej (widoczna nad obecnym, drewnianym balkonem empory), na której w romańskiej świątyni opierał się drewniany strop nawy. Na dzisiejszym balkonie empory, na ścianie południowej, przy narożniku SW wisi współczesna drewniana półka, która ma kształt i wielkość odpowiadającą romańskiemu okienku. Ponieważ znajduje się chyba dokładnie na wprost romańskiego okienka widocznego z zewnątrz i wydaje się być zagłębiona w ścianie, być może wypełnia częściowo niszę zamurowanego okna romańskiego (? - jest to moja obserwacja - autorzy badań o tym nie wspominają).

Wnętrze wieży:
Dolna, romańska część wieży (z gotyckimi przyporami) nie ma otworów okiennych, a od zachodu jest przepruta wtórnym otworem drzwiowym - dziś głównym wejściem do kościoła. W jej wnętrzu, pod obecnym stropem widać poziomą odsadzkę ścian po dawnym drewnianym stropie romańskiej empory wieżowej (zarówno dzisiejszy strop w wieży, jak i balkon empory w nawie leżą wyżej niż pierwotne).

Empora romańska:
Piętro wieży oryginalnie otwierało się do nawy szeroką arkadą tworząc emporę wieżową, pierwotnie zapewne wysuniętą do nawy na drewnianym (?) balkonie - pod posadzką nawy znaleziono echo radarowe 2 fundamentów, przypuszczalnie pod drewniane słupy romańskiego balkonu. Obecnie istniejący drewniany balkon empory jest również wsparty na 2 słupach, ale sięga głębiej w nawę i jest wyższy niż pierwotny. W wieży, w pomieszczeniu ponad stropem zachowała się górna część romańskiej, uskokowej arkady emporowej łączącej ją z balkonem w nawie. Obecnie jest ona przecięta współczesnym stropem i wypełniona drewnianą (?) ścianką ( przynajmniej na drewnianą wygląda na zdjęciu w cytowanej pracy). Od strony nawy kościoła ścianka ta, wraz z całą arkadą, jest otynkowana „na równo” z przyległą ścianą nawy i niemal niezauważalna. Pomieszczenie nad stropem w wieży jest dziś niestety niedostępne dla postronnych . Natomiast od strony obecnego balkonu empory w nawie, w szparze za organami, na tynku ściany widać zarys łuku tej arkady emporowej (moja obserwacja).

Niezachowane prezbiterium romańskie:
Wewnątrz kościoła północna jego ściana tworzy pionowy uskok muru - ślad po zakończeniu romańskiej nawy i początku wyburzonego w okresie gotyku prezbiterium romańskiego. Nowe, duże, gotyckie prezbiterium ma szerokość równą nawie - tworzy w ten sposób kościół salowy. Zarys fundamentów prezbiterium romańskiego pod posadzką ujawniły badania georadarowe - było krótkie, prostokątne, zakończone prostą ścianą, węższe od nawy i miało murowany ołtarz (echo fundamentu stipesu). Zapewne przypominało prezbiterium kościoła w Rokiciu.

Późniejsze przeróbki kościoła:
W okresie gotyku przedłużono kościół na wschód i podwyższono ściany nawy wieńcząc je gzymsem z ukośnie ułożonych cegieł, blendowym pasem i schodkowym gzymsem - jego fragmenty zachowały się na północnej ścianie kościoła w części wschodniej (dobudowanej). Obecnie gzyms taki obiega całą nawę i prezbiterium, ale został „odnowiony” z maszynowych cegieł w XX w., na wzór zachowanych odcinków gotyckich.
W południowej ścianie na wschód od kaplicy widać jeszcze zarys połowy gotyckiego okna - jednak większość tej części ściany została wymurowana na nowo z „odzyskanych” gotyckich cegieł w XVIII w. Nowe prezbiterium od wschodu ujęto gotyckimi skarpami.
Wieżę nadmurowano być może jeszcze w XIII lub już w XIV w. aż do połowy wysokości trzech dolnych okien (widać tu wyraźną zmianę wątku, okna te zostały później w dolnych swych częściach zamurowane - też widać to z zewnątrz, a ich zwieńczenia zmienione). Wyższa część wieży uzyskała przy tym formę 8-boczną. W kolejnej fazie budowy kościoła podwyższono jeszcze wieżę zamykając na nowo 3 dolne jej okna i dodając górny rząd mniejszych 8 okien. Szczyt wieży zmieniono w XX w. U dołu wieżę wzmocniono w gotyku dwiema skarpami. Obecne wejście zachodnie do wieży (dziś główne wejście do kościoła) ma formę nowożytną.
Jeszcze w okresie późnogotyckim dobudowano od południa dużą kwadratową kaplicę ze skarpami - w okresie nowożytnym przerobioną w górnej części i zwieńczoną kopułą. Posiada ona kryptę - pierwotnie gotycką, później przebudowaną na nowożytną (dziś niedostępna).
W okresie nowożytnym przebito też duże okna w ścianach kościoła, dobudowano: od północy kolejną kaplicę (XVII-XVIII w.) i nową zakrystię (XIX w.) z przedsionkiem (XX w.), a od południa kruchtę - obecnie kotłownię (XX w.). W XVIII w. przemurowano od podstaw południową ścianę wschodniej części kościoła wraz ze skarpą SE. W XX w. wymieniono większość fryzu i gzymsu, wzniesiono nowe zwieńczenie wieży, otynkowano i wymalowano wnętrze, położono posadzki itp. itd.

Podsumowując: kościół w Buczku to „stosunkowo nowy”, interesujący, późnoromański obiekt z XIII w., z grupy pierwszych kościołów ceglanych w kraju, zbliżony kształtem pierwotnej bryły do kościoła w Rokiciu, a techniką murów i detalami - do kościoła w Strońsku, posiadający romańskie detale: okna, portal, arkadę emporową i ciekawe wątki ceglanych murów. Wymaga on dalszych badań, gdyż: milczą o nim przebadane dotąd źródła wczesnośredniowieczne, nieznany jest fundator, badania archeo i odkrywki wewnątrz świątyni są obecnie niemożliwe, betonowa opaska uniemożliwia wykopy przy zewnętrznych ścianach itd. itp. Kościół jest mało znany - brak go w katalogach Świechowskiego, które ukazały się przed publikacją badań, a warty odwiedzenia dopóki jest dostępny.

Zamieszczam poniżej 4 rysunki oraz 2 zdjęcia niedostępnych partii kościoła - z cytowanej pracy:

Filipowicz P., Lechowicz Z. 2013. Kościół w Buczku w świetle nowych badań terenowych. [w:] Kajzer L. (red.). Początki architektury sakralnej w Polsce Centralnej. Część 2. Zapilicze i Sieradzkie. Wyd. DiG, Łódź-Warszawa, 2013.
(oraz z portalu: https://zabytek.pl/pl/obiekty/buczek-kosciol-parafialny-pw-sw-jana-chrzciciela )

Pozostałe, moje zdjęcia - z wizyty w kościele we wrześniu 2022 r.
(wrzucam sporo zdjęć, bo obiekt jest mało znany - sam dowiedziałem się o nim stosunkowo niedawno)

Wg. Filipowicz P., Lechowicz Z. 2013. Kościół w Buczku w świetle nowych badań terenowych. [w:] Kajzer L. (red.). Początki architektury sakralnej w Polsce Centralnej. Część 2. Zapilicze i Sieradzkie. Wyd. DiG, Łódź-Warszawa, 2013.
 

Z: Filipowicz P., Lechowicz Z. 2013. Kościół w Buczku w świetle nowych badań terenowych. [w:] Kajzer L. (red.). Początki architektury sakralnej w Polsce Centralnej. Część 2. Zapilicze i Sieradzkie. Wyd. DiG, Łódź-Warszawa, 2013.
 

Z: Filipowicz P., Lechowicz Z. 2013. Kościół w Buczku w świetle nowych badań terenowych. [w:] Kajzer L. (red.). Początki architektury sakralnej w Polsce Centralnej. Część 2. Zapilicze i Sieradzkie. Wyd. DiG, Łódź-Warszawa, 2013.
 

Kościół od północy
 

Od północnego wschodu. Zakrystia z przedsionkiem - XIX i XX w.
 

Od wschodu - gotyckie prezbiterium
 

Od południowego wschodu. Widoczna ściana prezbiterium wymurowana od nowa gotycką cegłą w XVIII w.
 

W centrum kaplica połudn. - pierwotnie gotycka, przerobiona w XVII-XVIII w. Na lewo dawna kruchta, dziś kotłownia - XX w.

Od południowego zachodu. Dolna część wieży romańska, górna gotycka, przerabiana.
 

Od zachodu
 

Od północy
 

Romańska nawa i wieża od strony północno-zachodniej
 

Żółtą linią zaznaczyłem zasięg oryginalnych partii romańskich (na podst. cytowanej pracy). Odróżniają się m.in. wymiarem i wątkiem cegieł oraz spoin. Przypory - gotyckie
 

Romańska nawa z oknem i wieża od północy
 

Romańskie okno północne - zwieńczenie okna i przyległy od góry mur przemurowane prawdopodobnie w gotyku
 

Zaznaczyłem partie przemurowane
 

Od zachodu
 

Zaznaczyłem pierwotne partie romańskiej wieży, nadbudowa i przypory są gotyckie, obecne główne wejście - nowożytne
 

Zachodnia ściana romańskiej nawy po północnej stronie wieży
 

Zarys pierwotnego, romańskiego szczytu nawy. Fryz i gzyms powyżej - gotyckie, restaurowane

Zachodnia ściana romańskiej nawy po południowej stronie wieży
 

Zarys pierwotnego, romańskiego szczytu nawy. Fryz i gzyms powyżej - gotyckie, restaurowane
 

Od strony południowo-zachodniej