Techniki wznoszenia wałów - zasięg i chronologia.

Techniki wznoszenia wałów – zasięg i chronologia.

Słowo gród zgodnie z jego etymologią oznacza przede wszystkim miejsce sztucznie zagrodzone w celach obronnych. Stąd zarówno pojęcie to obejmuje ściśle wojskowe czy schroniskowe urządzenia obronne, jak też wieś, miasto, czy ośrodek administracyjny przystosowany do obrony. Słowo grodzisko oznaczające gród opustoszały, stary, zniszczony pojawia się w użyciu dość wcześnie. Już w XIII w. odnoszono je do zabytków terenowych
Wł. Kowalenko przedstawił problematykę dotycząca grodów, ich funkcji, podziału i innych aspektów w pracy „Grody i osadnictwo grodowe Wielkopolski wczesnohistorycznej (od VII do XII w.)” z 1938 r. Wskazuje on, że głównymi elementami obrony są wały i fosy. Zachowały się one w dzisiejszych grodziskach, zniszczały natomiast elementy, takie jak palisady, parkany itd. Inne określenie na grody zaproponował Zakrzewski – okoły. Ta terminologia nie przyjęła się jednak
Wł. Kowalenko wyróżnił następujące typy grodzisk:
grodziska pierścieniowate
To grodziska zamykające wałem wewnętrzną kotlinkę, poziomem swym mniej lub bardziej zagłębioną (1-3 m). Jest to najstarszy typ grodzisk. Inna nazwa stosowana dla omawianego typu to grodziska wklęsłe. Określenie „wklęsłe” ma szersze znaczenie niż „pierścieniowate” i może być używane do wszystkich grodzisk z silnie wgłębionymi kotlinkami
Grodziska położone w miejscach równych, otwartych mają zwykle zamkniętą linię wałów (Kowalenko 1938, s. 52).
W najprostszej budowie grodzisko zamknięte przedstawia się jako pojedynczy wał okrągły lub owalny, mniej lub więcej wydłużony, często też czworoboczny z zaokrąglonymi kątami. Zwykle przy wszystkich tych odmianach zachowały się ślady zewnętrznego rowu
W typie pierścieniowatym występuje kilka odmian. Najczęściej zarys wałów jest zbliżony do koła, elipsy lub czworoboku, czasami do pięcioboku, kwadratu lub trójkąta

grodziska stożkowate
Najprostszy kształt grodziska stożkowatego to nasyp z ziemi usypany z silną domieszką gliny do nadania większej spoistości budowie. Być może u podstawy znajdowały się rowy. Kształt w przekroju poziomym najczęściej był okrągły lub owalny, rzadziej czworoboczny z zaokrąglonymi kątami. Górna powierzchnia stożka jest zwykle albo płaszczyznowa albo kotlinkowa. W ostatnim wypadku na górnej, zewnętrznej jego krawędzi znajduje się wał przewyższający powierzchnię kotlinki o 1-1,5 m. Wały otaczające stożek mają różną wysokość, czasami nie przewyższają stożka, a nieraz są od niego o wiele niższe
grodziska cyplowe z wałem poprzecznym
Są to grodziska położone na wąskich, urwistych cyplach, nieraz głęboko wysuniętych w błota, jeziora lub zakola rzek. Obwarowanie cypli polegało na przekopaniu poprzecznego rowu i usypaniu wału w najwyższej ich części, ustromieniu zboczy oraz obwałowaniu ich górnych krawędzi
grodziska podkowiaste
Grodziska podkowiaste zakładane były tam, gdzie występowały gorsze warunki naturalne. Wówczas wały i rowy nabierały większego znaczenia i uzupełniały naturalne braki położenia. W miarę potrzeb otaczały one większym lub mniejszym łukiem wybrane dla grodów miejsca najczęściej na krawędzi jedno- lub dwustronnego urwiska
Typologię grodzisk z terenu ziem polskich przedstawiła także J. Kamińska w 1953 r. Badaczka ta sprowadził typologię grodzisk do dwóch form krajobrazowych: kolistej (pierścieniowatej) oraz stożkowatej.
Wyróżnionym formą odpowiada odrębność chronologiczna i odrębność funkcjonalna.
Forma pierścieniowa - jest na ogół starsza. Grody obwiedzione wokół wałem, których pozostałością są często dość duże grodziska pierścieniowate, gromadziły większą ilość ludności i urządzeń, spełniały często nie tylko rolę obronną, lecz także były ośrodkiem administracyjnym i gospodarczym swego terenu. Zdarzyć się jednak może, że niekiedy forma grodziska nie pokrywa się z wyżej przedstawionym podziałem. Bywają np. grodziska stożkowate powstałe na miejscu dawniejszych grodzisk pierścieniowatych (np. w Świętnym)
Forma stożkowata - grody stożkowate zaczęto budować dopiero w XI w. Funkcja grodu, którego pozostałością jest grodzisko stożkowate sprowadzić się da do roli niewielkiej twierdzy,
Typologię grodzisk przedstawił wielokrotnie także W. Hensel, w pracy: „Osadnictwo i budownictwo prapolskie” z roku 1947 wymienia następujące typy:

grodziska pierścieniowate- w tej grupie można wyróżnić dwie odmiany:
grodziska z wałem poprzecznym
grodziska podkowiaste
Wał w tych odmianach oddziela osiedla jedynie od strony najłatwiej dostępnej. Grodziska te występują na półwyspach, urwistych cyplach, często głęboko wrzynających się w błota względnie zakola rzek
grodziska stożkowate
Ich podstawę stanowił wyniosły stożek, na którym pobudowane były drewniane urządzenia obronne. Typ ten pojawia się w XI w., a szeroko stosowane są w XIII w. Są to na ogół ośrodki o charakterze wojskowym, względnie administracyjnym. Na ogół mają niewielkie rozmiary (Hensel 1947, s. 5). Podstawowym elementem obronnym gródków stożkowatych była wieża (słup, słupa, stołp).
Na Rusi północno-wschodniej grodziska okrągłe i półokrągłe pojawiły się później niż na południu i datować je tam należy na XII i XIII w. Grodziska sprzężonego typu (tj. obejmujące kilka płaszczyzn otoczonych powiązanymi ze sobą wałami) należą do rzadkości
Problematyka grodów i ich umocnień zawarta jest także w pracy W. Hensel z 1987 r. Autor przedstawił w niej podział grodów pod względem konstrukcji umocnień.

Jedną z najstarszych form grodów były osady obwiedzione ostrokołami, tj. płotem palisadowym. Płot ten zbudowany jest z kołków wbitych w ziemię w pewnej od siebie odległości i wyplecionych gałęziami (np. Mikulčice z około VIII w., Klučov z około VIII-pocz. IX w., Santok z około VIII/IX w., Łęczyca z około VIII/IX w., ale datuje się ją na lata wcześniejsze, co jednak niepewne) lub ostrokołami plecionymi z gałęzi (np. Niemcza na Dolnym Śląsku – z końca V w. oraz Biskupin). Grody tego typu wiążą się z osadnictwem organizacji przedfeudalnych lub protofeudalnych. Ostrokołami otaczano także grody w okresie średniowiecznym. Ostrokoły występują w osadach datowanych na okres od V do pocz. IX w.
Solidniejszą odmianą osad typu 1. były grody palisadowe, tj. posiadające ochronę zbudowaną z gęsto przy sobie wbitych w ziemię bierwion drewnianych, bądź łupanych, bądź nieobrobionych. Ta ściana obronna zwana jest palisadą (w języku staropolskim występuje nazwa bródło) bądź ostrokołem (ponieważ bierwiona były ostro zakończone). Palisada jest najprymitywniejszą formą umocnienienia grodu słowiańskiego. W zależności od czasu trwania na danych terenach organizacji przedfeudalnych u Słowian spotykamy się z dłuższym lub krótszym używaniem gródków palisadowych. Na obszarze np. Wielkopolski występują one do poł. X w., ale równocześnie kształtuje się tu już od VI w. inny typ umocnień obronnych – wały obronne. Palisada służył także do zabezpieczania chwilowych miejsc postoju. Oprócz pojedynczych rzędów praktykowano także jej budowę w dwóch rzędach. Ściany palisadowe służyły w późniejszym okresie także do umacniania wypełnisk wałów obronnych. Umocnienia palisadowe mogły być też stosowane dla fortyfikacji wewnętrznych (Stare Město i Pohansk – jest to najstarsze znane z ziem słowiańskich umocnienie palisadowe o rzucie czworoboku, datowane na IX w.)
Grody z wałami obronnymi. Obok ostrokołów wznosili Słowianie stosunkowo wcześnie wały obronne, które w okresie kształtowania się państw feudalnych stały się charakterystyczną formą umocnień słowiańskich. Najstarsze z tych wałów datuje się z VI/VII w. Grody z wałami były najczęściej kształtu figury wielobocznej zbliżonej do koła lub owalu, a rzadziej czworoboczne. Obok grodów umocnionych wałami z wszystkich stron, wznoszono wał drewniano-ziemny jedynie od strony najłatwiej dostępnej, gdy istniały odpowiednie warunki naturalne (na wzgórzach o bardzo stromych zboczach)
Nie każde jednak grodzisko z wałem poprzecznym było bronione za pomocą tego jednego elementu. Pozostałe krawędzie osady mogły być umocnione np. za pomocą palisady albo też innych środków, może nawet krzewów z cierniami
Najbardziej typowym sposobem fortyfikowania grodów był wał o konstrukcji drewniano-ziemnej, rozwiązywanej w różny sposób w poszczególnych krajach słowiańskich
Najpospolitszym typem wału obronnego na terenie Słowiańszczyzny wschodniej był wał o konstrukcji skrzyniowej. Wały skrzyniowe występują także, choć rzadziej u Słowian zachodnich, również w tzw. strefie lechickiej, np. Gdańsk, Opole w X, XI w. Drewniane skrzynie wypełniane były ziemią, bądź jak w Biełgorodzie pod Kijowem (datowane na przełom X i XI w.) – niepaloną cegłą, a względnie drewnem. Skrzynie tworzyły kilka kondygnacji nierównej szerokości. Na jednej z niższych, zewnętrznej, umieszczano dodatkowo rząd słupów skośnych skierowanych na zewnątrz. Podobne zasieki występują również w wałach zachodniosłowiańskich (w Ketzin nad Hawolą, Łęczycy i być może w Poznaniu). W wale znajdowały się izbice dla załogi, a całość zwieńczona był daszkiem. Konstrukcja ta była stosowana zarówno przy budowie wałów grodu, jak i podgrodzia. Różnica polegała na tym, że skrzynie wału podgrodzia wzniesione były na poziomie, na którym stawiano wał, natomiast konstrukcje drewniane wału grodowego pobudowane były na 1,2 m wysokiej warstwie ubitej gliny. Niepaloną cegłę użyto także w innych wałach z terenu Ukrainy, np. w Perejasławiu Chmielnickim oraz na grodzisku położonym pod wsią Zarecze. Technika stawiania wałów ruskich była o wiele bardziej różnorodna. W niektórych przypadkach mogła występować także konstrukcja rusztowa. Izbice występują jednak najczęściej, zwłaszcza w okresie do XI w. (np. w Kijowie). Wadą konstrukcji skrzyniowej jest to, że zniszczenie jednej ściany mogło spowodować zsunięcie się całej masy ziemi. Być może dla uniknięcia tego niebezpieczeństwa w wałach młodszych opisanego typu do wypełnienia nie używano piasku, lecz kłód drewnianych.
Wieleci, Obodrzyci i Polacy stawiali głównie wały o konstrukcji rusztowej (inni autorzy stosują nazwę konstrukcji rusztowa wymiennie z przekładkową (zob. Dzieduszycka 1977, s. 74), ale W. Hensel nie stosuje tego). Konstrukcja ta występuje głównie u Słowian Zachodnich, w okresie od VIII do X w., a być może można ją odnosić do poł. VI w. Występowała także u Słowian Południowych, ale w połączeniu z kamiennym licem. Niezwiązane dyle drewniane układano warstwami na przemian podłużnie i poprzecznie do biegu wału, przy czym warstwy poprzeczne składały się często z dyli układanych gęściej niż bierwiona warstw równoległych do biegu wału, stanowiących nieraz tylko rodzaj legarów. Czasami poszczególne stosy (segmenty) opierały się wyłącznie na pojedynczych wzdłużnych kłodach, wspierały wówczas na nich końce zewnętrzne belek poprzecznych. Uzyskiwano dzięki temu pochyłość zewnętrznej ściany wału (niektórzy autorzy uważają ten zabieg, za wyznacznik konstrukcji podkładowej). Między warstwami drewna sypano piasek lub glinę. Znane są różne odmiany konstrukcji rusztowej. Wielość technik najlepiej widoczna jest w Meklemburgii (znaczące są tutaj impulsy z północy). Natomiast u Sorabów, Morawian (wały tego typu datuje się na IX w.), Słowaków i Czechów budowano niekiedy wały z licem kamiennym, składającym się z kamieni układanych luźno, bądź wiązanych gliną lub rodzajem zaprawy gipsowej. Podobnego typu wały znane są również z Bułgarii (np. w Styrmen nad Jantrą). W związku z rodowodem tych umocnień w środowisku Słowian zachodnich zakłada się możliwość przenikania tradycji celtyckich lub frankońskich. Mówi się nieraz, że omawiany typ fortyfikacji odkryty w Bułgarii mógł zostać zapożyczony z Moraw, bądź odwrotnie: mogą to być oddziaływania bułgarskie na Morawy. Na Morawach mogą występować impulsy z dwóch kierunków: tradycyjnego celtyckiego (lub frankońskiego) i nowego bułgarskiego. Lico kamienne z nieobrobionych kamieni polnych odkryto także w miejscowości Teterow (Meklemburgia) i w Kaliszu. Kamieniem nieraz umacniano także niektóre urządzenia obronne u Słowian wschodnich. Użyto go np. do wzmocnienia lica wału grodziska jekimauckiego z X-XI w. (Hensel 1987, s.487-488).
Dla okresu wczesnośredniowiecznego najwcześniejszym przykładem zastosowania konstrukcji rusztowej jest wał grodu w Połupinie (poł. VI - poł. VII, tak wczesne datowanie jest jednak niepewne). Rozpowszechnienie konstrukcji rusztowej przypada na wieki VIII-X, kiedy to szereg grodów Wielkopolski, Polski środkowej, Łużyc i Brandenburgii stawianych było w ten sposób. Ze względu na obszar, na którym najczęściej występuje ta konstrukcja („obszar obodrycko-wielecko-polski”), nazywa się ten typ lechickim. W niektórych przypadkach konstrukcja rusztowa współwystępowała z innymi technikami, wówczas to ruszt tworzył bądź jądro, bądź też lico wału
Wały terasowate (kamienno-ziemne), posiadające ławę drewnianą lub kamienno-drewnianą. Ławy spotyka się już wcześniej np. w „łużyckich” wałach obronnych w pierwszym tysiącleciu p.n.e. Zastosowanie ich w wałach wczesnośredniowiecznych utrudniało operowanie machinami oblężniczymi w czasie oblężenia, z drugiej strony podnosiło skuteczność samego wału, tym bardziej, że od wewnątrz znajdował się nieraz nasyp ziemny (np. Łęczyca). Ławy były różnej szerokości (np. w Poznaniu ława miała ponad 4 m, natomiast szerokość całego wału wynosiła około 20 m).
Wały o konstrukcji słupowej, a więc składające się ze ścian zbudowanych z drewnianych bierwion układanych poziomo na sobie i podpartych słupami. Prostą formą wału zaliczaną do tego typu są wały ziemne podtrzymywane za pomocą wyżej opisanych ścian drewnianych (np. Biskupin). Typem przejściowym pomiędzy wałami tego rodzaju, a wałami skrzyniowymi jest wał zewnętrzny grodziska w miejscowości Stará Kouřim w Czechach (państwo Sławnikowiczów). Występowały tutaj pewnego rodzaju skrzynie podparte słupami pionowymi, które z kolei umocnione były specjalnymi drewnianymi, ukośnie ustawionymi podpórkami (przyporami)
Między umocnieniami palisadowymi a wałami o konstrukcji rusztowej i skrzyniowej istniały różne typy pośrednie. Do nich zaliczyć należy wały wzniesione z ziemi, umocnione z zewnątrz i wewnątrz grodu płotami zbudowanymi w konstrukcji sumikowi-łątkowej (np. Woiszczina) lub palisadowej (np. Czerkasowskie grodzisko i Wolin). Palisadowe umocnienie zastosowano także w wale o konstrukcji jarzmowo-skrzyniowo-rusztowej w Behren-Lübchin. Częstokół stanowił też uzupełnienie fortyfikacji wielkomorawskich budowanych z drewna i ziemi z licem kamiennym
Znany jest także przykład stosowania techniki skrzyniowo-rusztowej o różnych sposobach rozwiązania. W Gnieźnie w wale podgrodzia używano konstrukcji skrzyniowej dla wzniesienia wyższych partii wału o fundamencie z rusztu. W Teterow (Meklemburgia) partia skrzyniowa stanowiła przednią część wału głównego, a pozostałe zbudowane były w technice zbliżonej do rusztowej
Wały o konstrukcji hakowej (hakowe umocnienie fundamentowej części wałów) odgrywały dużą rolę we wczesnopolskim systemie obronnym. Do 1960 r. konstrukcje tego typu znano wyłącznie z obszaru Polski, m.in. z Gniezna, Poznania, Daleszynu, Skępego, Łęczycy, Lubusza, Santoku, Ujścia, Opola, Wrocławia, Gdańska, Wolinu i Kołobrzegu. Dlatego w starszej literaturze ten sposób konstrukcji nazywany jest „polskim”. Konstrukcję tę odkryto jednak także w Czechach, Moskwie i w Tornow. Możliwe jest, że to właśnie z Polski przejęły ten sposób inne kraje. Konstrukcja hakowa przeciwdziała możliwościom rozsuwania się luźno położonych, niczym ze sobą nie powiązanych bierwion drewnianych. Konstrukcja ta polega na usztywnieniu bierwion biegnących wzdłuż wału przez i lub kilka warstw kłód poprzecznych z pozostawionym przyciętym jednym konarem, stanowiącym hak. Haki te umieszcza się w pewnych od siebie odległościach
W niektórych słowiańskich wałach rusztowych występuje inna forma umocnienia części fundamentowej, jest to pilotowanie, tj. zastosowanie słupów pionowych w celu związania ze sobą luźno rzuconych dyli drewnianych i uniemożliwienie rozsuwania się ich. Konstrukcja ta występują w Poznaniu oraz być może w Pennigsbergu pod Mittenwalde i w Biskupinie.
Charakterystyczne dla drewnianego budownictwa Słowian jest elastyczne stosowanie różnych technik w zależności od warunków terenowych
Niezależnie od Rusi oraz Bułgarii, w XI i XII w. powstają całkowicie kamienne mury obronne, m.in. na obszarze Czech, Słowacji i dawnej Jugosławii. Najwcześniej zaczęto używać kamienia na terenie Chorwacji (może od IX w.), później na Słowenii (od około X w.). W Polsce najpóźniej w XII w. dochodzi do pobudowania kamiennych murów obronnych na Śląsku (np. na Ślęży) i w Małopolsce (w Krakowie, na Wawelu), a w Lubiniu kamiennego fortalicjom klasztornego
W celu zapobieżenia niebezpieczeństwu spalania wałów podczas oblężenia, oblepiano je gliną. Szerokość wałów drewniano-ziemnych u podstawy była bardzo różna, wynosiła od 3 do ponad 20 m (Poznań, Wrocław). W celu dostania się na pomost wału Słowianie posługiwali się drabinami. Wysokość wałów wahała się od 4 lub 5 do 8 , bądź nawet 12 m (np. w Wiślicy). Wały węższe stawiano w starszych fazach okresu wczesnośredniowiecznego, a długość trwania tej praktyki zależała od stopnia zaawansowania gospodarczego i społeczno-politycznego poszczególnych grup Słowian. Wały szersze zaczęto budować w czasach młodszych (Hensel 1987, s.492-493).
Zwieńczenie wałów było różnie skonstruowane. Częściowo stanowiły je zadaszone przedpiersia. Zadowalano się również zwykłą ścianą palisadową. W jednych i drugich były okienka ułatwiające prażenie oblegających (Hensel 1987, s.493). Bramy grodów były szczególnie umacniane. W Kijowie najpóźniej na początku XI w. występowały już bramy murowane. Znane są także bramy podwójne. Przed samym wałem prawie zawsze występowały fosy, prze które niekiedy rzucano most do bramy grodowej. Aby fosy nie zamulały się, stosowano różnego rodzaju zabezpieczenia, jak szalunki, plecionki, czy obudowy drewniane (jeśli gród znajdował się nad brzegiem rzeki czy jeziora). Urządzenia takie naprawiano co 20-40 lat (Hensel 1987, s.493).
Gród otaczano poza wałem głównym także kilkoma wałami niższymi (np. Łęczyca, Kłecko, Ketzin). Czasami zwiększano także liczbę fos. Nieraz dostęp do grodów utrudniano kopiąc tzw. wilcze doły. Dostęp utrudniały także gęsto stojące drzewa przed wałami (zasieki). W niektórych grodach istniały specjalne podziemne ganki umożliwiające tajne przejścia na zewnętrz (np. w Plisce, Rajkach). Konstrukcje drewniane starano się wznosić z twardych gatunków drewna, zwłaszcza z dębowiny. Czasami stosowano modrzew, czy sośninę. W różnych przypadkach stwierdzono obecność dodatkowych umocnień w postaci częstokołu (zasieku) ze słupów ukośnych (zaostrzonych kołków), zwróconego na zewnątrz warowni (Hensel 1987, s.493).
Wały wzdłużne lub graniczne to system obronny stosowany na ziemiach słowiańskich (m.in. na Rusi, Łużycach i w Polsce). Najokazalsze są wały ruskie wzniesione na południu kraju najprawdopodobniej przeciw Pieczyngom i Połowcom. Budowane były głównie wzdłuż rzek, stanowiących dla nich rodzaj fosy, miały 6-8 m wysokości i około 16-17 m szerokości. Na zachodniej granicy Śląska znajdują się tzw. wały śląskie, czyli „Wały Chrobrego”, które składają się na ogół z trzech linii wałów przedzielonych fosami, szerokość całości wynosiła około 15 do 45 m, a wysokość do 1 m. Przynajmniej południowo-wschodnia i środkowa część tych wałów biegły w pobliżu wschodniego skraju pierwotnej puszczy. Obok znaczenia strategicznego wały śląskie spełniały pewna funkcje gospodarczą, gdyż narzucały konieczność posługiwania się określonymi szlakami. Były używane w XI, być może i w XII w. (Hensel 1987, s.500-502). Wały śląskie opasały granicę zachodnią, poczynając od Krosna Odrzańskiego, aż w okolice Bolesławca, równolegle i łącznie z wałami nad Nysa Łużycką. Znane są też podobne , ale mniejsze założenia wałów ciągłych, jak na przedpolu Kujaw, na północ od Brdy i na pograniczu mazowiecko-pruskim nad górnym Orzycem, a może i na granicy wiślicko-sandomierskiej, pod Połańcem, w lasach staszawskich. Datowanie tych wałów jest niepewne. Ich charakter zaporowy, dobrze znany z analogicznych „wałów żmijowych” rozbudowanych przeciw koczownikom stepowym na przedpolu Kijowa w IX-XII w., nie dość jasno tłumaczy się w warunkach osadnictwa rolniczego ziem polskich i sąsiednich
B. Dzieduszycka w pracy z 1977 r. wymienia trzy odmiany wałów o konstrukcji rusztowej, wymienianych przez innych autorów:
Wały o klasycznej konstrukcji rusztowej. Układ złożony z dyli drewnianych układanych zazwyczaj w niewielkiej odległości od siebie (bądź ściśle przy sobie) układanych poprzecznie do kierunku biegu wału, wspartych na legarach wzdłużnych, podwyższających całość
Wały o konstrukcji przekładkowej. Są odmianą konstrukcji rusztowej, gdzie wzdłużne legary układane były stosunkowo blisko siebie
Wały o konstrukcji podkładkowej. Są odmianą konstrukcji rusztowej. Konstrukcja ta polega na zastosowaniu tylko jednego wzdłużnego legara (położonego na skraju stoku), na którym układa się dyle drewniane poprzecznie do biegu wału, uzyskując w ten sposób charakterystyczne podwyższenie jednej z części konstrukcji i możliwość uzyskania przy odpowiednim cofaniu dyli nachylenia ściany wału. Warstwy prostopadłe do lica wału pochylały się ku wnętrzu
W konstrukcji rusztowej wzniesiono wały wielu wczesnośredniowiecznych grodzisk słowiańskich. W. Hensel podkreślał, że jej szerokie zastosowanie wiązać można z warunkami geograficznymi terenów niżowych (była ona najlepiej dostosowana do naturalnych nizinnych warunków terenowych). Dla okresu wczesnośredniowiecznego najwcześniejszym przykładem jej zastosowania jest wał grodu w Połupinie (były woj. zielonogórskie) oraz nieco późniejszy Tornow i Vorberg, gdzie w VII w. wały wzniesiono tylko tym sposobem. Z obszarów dorzecza Obry w najwcześniejszych grodach w technice rusztowej wzniesiono drewniane konstrukcje spinające nie umocnione ziemne lub kamienno-ziemne jądro wału. Rozpowszechnienie konstrukcji rusztowej przypada na wieki VIII-X. Czasami konstrukcja ta współwystępowała z innymi technikami, wówczas to ruszt tworzył bądź jądro, bądź też lica wału
W swojej pracy autorka omawia także konstrukcje kamienno-drewniane. Dość często spotykane jest licowanie wału płaszczem kamiennym lub gliniano-kamiennym, z jednej bądź z obydwu stron. Konstrukcje drewniane w postaci rusztu, bądź skrzyń wypełnionych kamieniami tworzyły jądro wału, licowanego od zewnątrz murem kamiennym, a od wewnątrz często rodzajem ściany drewnianej. Zabiegi tego rodzaju stosowane były od 2. poł. VIII w
W zestawieniu grodzisk między Łabą a Solawą wykonanym przez J. Hermanna, uwidocznia się grupa z wałami, których jądro, często ziemne lub o konstrukcji skrzyniowej, rzadziej rusztowej, licowane było na ogół z obydwu stron solidnym płaszczem z kamieni polnych, układanych warstwami na sobie w ten sposób, ze tworzyły one potężne oblicowanie wału. Ten typ spotyka się często na wczesnych rozległych grodach wyżynnych na terytorium plemiennym Wieletów, gdzie zwyczaj ten zanika w IX-X w. W młodszym okresie słowiańskim użycie kamieni polnych w tym budownictwie staje się rzadkie, sprowadzając się niekiedy do wzmocnienia ławy przed frontem wału.
Mniej jasna sytuacja jest na ziemiach polskich. Licowanie wału płaszczem kamiennym lub gliniano-kamiennym z obydwu stron lub częściej od strony zewnętrznej przeważało w okresie między VII a X w., nie można tu jednak wyróżnić wyraźnych grup terytorialnych, choć większość stanowisk skupia się na obszarze Wielkopolski i Dolnego Śląska. Przykłady stosowania tej techniki są także na Mazowszu (Szeligi), czy Pomorzu (Cedynia). Elementy kamienne opisywanego tutaj typu datowane są na okres po X w. (Ceków, Jarantów, Kraków-Opole, Niedów).
Z obszaru Moraw i Czech nie jest znane budownictwo obronne z zastosowaniem płaszcza z kamieni polnych.
Kamienie polne używane były również w konstruowaniu środkowej partii wału bądź jako samodzielnego jądra kamiennego, bądź łącznie z ziemią jako wypełnisko skrzyń drewnianych (Źlinice, Daleszyc, Kalisz, Tarantowo, Pszczew) ,br> Bardziej zaawansowaną formą jest stosowanie „czystego” muru kamiennego (z kamieni przypasowywanych do siebie najczęściej bez spoiwa). Mur mógł tworzyć przednią, rzadziej tylną, stromą ścianę wału, do której przytykało jądro drewniano-ziemne lub ziemne, licowane często od wewnątrz murkiem kamiennym lub ścianą drewnianą. Ten typ składał się z kilku odmian. Często spotykana była konstrukcja z dyli drewnianych układanych w odległości kilkudziesięciu cm od siebie w ten sposób, że końcówki ich wchodziły w mur kamienny spajając w ten sposób obydwa elementy. Dyle drewniane tworzyły więc pewnego rodzaju konstrukcję rusztową, z tym, iż rolę legarów wzdłużnych spełniały tutaj kamienie muru frontalnego, a bele poprzeczne do biegu wału przysypywane były warstwami piasku. Na ziemiach słowiańskich ten typ budownictwa obronnego wystąpił w kilku skupiskach, przede wszystkim na terenach charakteryzujących się dostępnością odpowiedniego surowca. Najwcześniej ten typ wystąpił w 2. poł. VIII w. w Lobeda w Jenie.
Między Łabą a Solawą sposób budowy z zastosowaniem jako jednego z elementów frontalnego, rzadziej tylnego muru, z układanych zazwyczaj na sucho kamieni, stosowany był już w 2. poł. VIII w., a częściej w IX, X w. i później. W większości grodów jądra wałów składały się z nieregularnego rusztu, tkwiącego w nasypie ziemnym, a nigdy ze skrzyń, które znane są natomiast z terenu Czech i Moraw. Najstarszymi tu przykładami licowania wałów murem kamiennym bez zaprawy są wały starszego grodu w Mikulčicach z 1. poł. IX w. oraz w Levým Hradcu z poł. IX w. Rozpowszechnienie tej techniki budownictwa na Morawach i w Czechach następuje dopiero w końcu IX i X w. Z terenu Polski znany jest jedyny w pełni udokumentowany przykład zastosowania muru frontalnego opisywanego wyżej typu w Niemczy (w wale z IX w.). Układy kamienne w postaci zwartego muru z miejscowego surowca bez spoiwa znane są również z dolnośląskich grodów w Granicznej i Witostowicach. Na obszarach obfitujących w materiał skalny przeważało budownictwo z zastosowaniem muru, na ogół bez spoiwa z łatwo łupiących się kamieni, natomiast na terenach nizinnych używano kamieni polnych, które nie nadawały się do budowy regularnych murów, gdyż konieczne byłoby tutaj odpowiednie spoiwo, toteż układano je w nawarstwienia wspierające się na konstrukcjach drewniano-ziemnych. Najwcześniejszymi przykładami zastosowania kamiennego wzmocnienia jako licowania ścian wału są niektóre grody na Ziemi Lubuskiej i w Wielkopolsce. W VII w. stosowano identyczne rozwiązania na niektórych grodach wieleckich
Kamień używany był także jako surowiec w budowie ławy. Ława kamienna znana jest głównie z grodzisk datowanych na czas po poł. X w., choć można przypuszczać, ze stosowano je już wcześniej. W ławy wyposażone były przede wszystkim grody o znaczeniu interregionalnym, a więc głównie grody stołeczne. Najbardziej monumentalnym przykładem jest ława grodu w Poznaniu. Ława wzmacniała zewnętrzną część wału. W Cedyni występowała ława drewniano-kamienna. Konstrukcja ta składała się z poprzecznie układanych bierwion podpartych na legarach wzmocnionych słupami od strony zewnętrznej. Na tym drewnianym podkładzie spoczywały duże głazy tworzące mur do wysokości 1 m. całość przykryta była płaszczem glinianym wzmocnionym luźna oblicówką kamienną (Dzieduszycka 1977, s. 7. Z obszarów pozapolskich ławy kamienne znane są z kilku stanowisk, m.in. grodziska w Brohna pow. Budziszyn (datowany na okres między IX a XI w.), Behren-Lübchin (2. poł XII w.). Znacznie rzadsze są na terenie Polski ławy ziemne lub drewniano-ziemne (w polskiej literaturze stosuje się niekiedy termin berma lub odsadka) spotykane częściej na obszarach na zachód od Odry (Vorberg). Na wielu stanowiskach stwierdzono umocnienie przedwala nasypem ziemnym różnych rozmiarów (głównie datowanych na IX w. i później
J. Bogdanowski w pracy z 2002 r. wprowadza inny podział wałów:
Do najprostszych wałów zalicza wał tzw. koszowy oraz
częstokołowy.
wał przekładkowy – stanowi dalszy stopień rozwoju. Autor wyróżnia tu trzy odmiany:
prostą
hakowa
wieńcową (zrębową)
wał skrzyniowy, którego późniejsza odmianą jest wał izbicowy (gdy skrzynie są puste)
kamienno-ziemny o mieszanej konstrukcji
J. Lodowski w pracy „Dolny Śląsk na początku średniowiecza (VI-X w.). Podstawy gospodarcze i osadnicze” z 1980 r. omawia problematykę dotycząca m.in. grodów.
Na przełomie VII/VIII w. następują wyraźne zmiany w obrazie osadnictwa tego obszaru. Zaczynają także pojawiać się w tym czasie osiedla obronne. Około połowy lub końca VI w. zaczęto je wznosić w północno-zachodnich częściach Dolnego Śląska (Połupin). Z tego czasu pochodzą grodziska w: Gostyniu, Popęszycach i Klenicy, Datyniu, Pleśnie 2, Przytoku oraz być może niektóre obiekty w dorzeczu Baryczy. Osiedla obronne sprowadzają się do trzech form krajobrazowych: dolinnej, równinnej i wyżynnej.
Najstarsze założenia obronne, które pojawiły się w końcu VI i VII w. należą do dwóch pierwszych grup. Jednym z najstarszych założeń obronnych na ziemiach zachodniosłowiańskich jest gród w Połupinie, funkcjonujący na przełomie VI/VII w. Posiadał umocnienia wzniesione w konstrukcji przekładkowej obramowane z obu stron (przynajmniej u podstawy) kamiennym murem związanym gliną. Wielkością i zabudową nawiązuje do Połupina nieco późniejszy gród w Klenicy (miał 2 fazy rozwoju mieszczące się w okresie VII-IX w.) W fazie starszej umocnienia obronne zbudowane były w technice rusztowej, na której spoczywał nasyp gliniany. Od strony zewnętrznej umacniać je miała ława wzniesiona w podobnej konstrukcji. Konstrukcje obronne młodszej fazy miały być mniejsze (nie zostały jednak czytelnie rozpoznane)
Druga faza grodu w Popęszycach wzniesiona na ruinach poprzedniej fazy być może w VIII-IX w., posiadała już silnie rozbudowane umocnienia obronne, składające się z fosy oraz wału o konstrukcji rusztowej, wzniesionego na nasypie ziemnym poszerzonym od zewnątrz rodzajem ławy umocnionej kamieniami
Gród koło Dobromierza z IX i początków X w. posiadał solidny wał kamienno-drewniany. Zewnętrzną część wału stanowił mur zbudowany z miejscowych bloków skalnych wiązanych gliną. Od wewnętrznej strony przylegał do muru wał drewniano-ziemny wzniesiony w konstrukcji rusztowej. Podobny typ założeń obronnych miały także grodziska w Bolkowicach, Chełmcu, Piotrowicach i Nowym Jaworowie. Wał drewniano-ziemny licowany kamiennym murem stwierdzono także w Granicznej z VIII bądź IX-X w. (około 5 ha), w dwóch fazach umocnień Niemczy (IX i X-XI w.) oraz w Witostowicach
Grodzisko w Strachowie koło Sobótki (poł. X lub na przełom X/XI) otaczał masywny wał ziemny, szeroki u podstawy na 10-12 m, którego wysokość dochodziła do 4 m. Wewnętrzne lico wału wzmocniono u podstawy rodzajem muru wykonanego z głazów gabrowych i kamieni, zewnętrzne natomiast gliną.
Najwięcej różnorakich rozwiązań konstrukcyjnych z zastosowaniem kamienia w urządzeniach obronnych odkryto w Niemczy. Najlepiej udokumentowane zostały 2 fazy wału z VIII/IX w. i X-XI w. w południowo-wschodniej części grodu. Pierwsza z nich składała się z kamiennego muru o szerokości 2 m (z miejscowych łupków) oraz przylegającego wału drewniano-ziemnego wzniesionego w konstrukcji skrzyniowej, szerokiego u podstawy około 4 m. Faza druga została zbudowana również z muru o podobnych parametrach oraz przymurza z dębowych bierwion w konstrukcji rusztowej. Szerokość całej konstrukcji dochodziła u podstawy do 15 m. Być może niektóre odcinki składały się wyłącznie z muru na zaprawie glinianej. Najstarsze umocnienia obronne w postaci palisady z VIII w. odkryto w Niemczy na wzgórzu południowym. Składały się one z trzech rzędów zaostrzonych słupów wbitych ukośnie, nachylonych w kierunku spadku stoku. Nie wiadomo, czy była to konstrukcja samodzielna, czy tylko rodzaj zasieku poprzedzający właściwy wał. Dalsze 2 fazy umocnień począwszy od IX w. składały się już z solidnych konstrukcji w postaci wałów kamienno-drewniano-ziemnych.
Badania wykazały pewne opóźnienie w rozwoju budownictwa grodowego Śląska w strefie południowo-wschodniej w stosunku do północno-zachodniej. Nie było ono zbyt duże, ponieważ i tutaj pierwsze grody pojawiają się być może już w początkach VIII w. (Niemcza, Strzegów). Jednak zasadniczy ich rozwój następuje dopiero w okresie VIII/IX-X w. W omawianej strefie znajduje się najwięcej obiektów dużych (dominują te o wnętrzach około 1 ha – Gierów, Mierzyce, Milicz, Niemil, Niemcza, Wiązów). Występują tu także rozległe, zbliżone do małopolskich, założenia obronne, zajmujące przestrzeń około 2 ha (Gniechowice, Krajów i Strzegów) lub nawet w granicach 4,5-5 ha (Gilów, Graniczna). Są to przeważnie grodziska wyżynne. Wszystkie obiekty charakteryzują się silnie rozbudowanymi założeniami obronnymi w postaci fos, suchych rowów i wałów wznoszonych w rozmaitych technikach (od palisadowej – Niemcza, poprzez zwykły wał ziemny – Niemil, aż do umocnień drewniano-ziemnych licowanych murem – Graniczna, Niemcza, Witostowie).
Osadnictwo obronne w postaci grodów najwcześniej (już w VII i VIII w.) powstaje w północno-zachodniej części Dolnego Śląska. Wśród grodów nizinnych jest zjawisko silnego rozbudowania urządzeń obronnych, niewspółmiernego w stosunku do powierzchni ich wnętrz. Nie widać tego na obiektach wyżynnych. Pochodzą one w większości z końca VII, a zwłaszcza VIII-IX w. (jest to czas największego rozkwitu budownictwa obronnego Słowian Zachodnich)
Natomiast w tym czasie (VIII-IX w.) Małopolska wykazuje nadal silne powiązania z obszarami położonymi na południe od Karpat, zwłaszcza z Morawami i Słowacją zachodnią. Osiedla obronne pojawiają się tam nieco później dopiero w VIII w., a ich największy rozkwit następuje w IX-X w. Były to założenia duże, budowane zazwyczaj w miejscach istniejących osad otwartych, z których część przekształciła się w wieku następnym w olbrzymie nawet kilkudziesięciohektarowe założenia obronne. Wielkie grody okresu późnoplemiennego są specyfiką strefy południowej, gdyż w strefie północnej (Niż Środkowoeuropejski) dominują w tym czasie grody małe. Przyczyn tego należy szukać w silniejszym początkowo zaawansowaniu rozwoju ekonomicznego strefy południowej i większego zagrożenia zewnętrznego, a także zjawisku formowania się tam (od VII w.) dużych jednostek terytorialnych obejmujących większe niż na północy obszary, przy równoczesnej małej liczbie grodów
W strefie południowo-wschodniej Dolnego Śląska występuje mniejsza ilość grodzisk. Późniejsza jest również ich chronologia – VIII, a najczęściej IX w. (wyjątkiem jest Niemcza i Strzegów, sięgające być może VII w.). Poza kilkoma wyjątkami są to przeważnie duże założenia obronne o powierzchni wnętrz w granicach od 1,0 do 0,5 ha. Część z tych grodzisk swymi rozmiarami i usytuowaniem nawiązuje do rozległych założeń obronnych z Małopolski, Czech, Słowacji oraz z terenów między Łabą a Solawą. Brak jest jednak w ich okolicy śladów osadnictwa otwartego. Większość grodzisk z południowej części charakteryzuje się dużym udziałem budulca kamiennego, stosowanego w umocnieniach obronnych
Próbę podziału typologicznego wczesnośredniowiecznych konstrukcji wałów grodów z terenu Małopolski podjął J. Poleski w pracy „Wczesnośredniowieczne grody w dorzeczu Dunajca” z roku 2004 (Poleski 2004, s. 120-141). Konstrukcje wałów wczesnośredniowiecznych grodów z terenu Małopolski można podzielić na pięć podstawowych typów, w obrębie których można z kolei wyróżnić odmiany i warianty.
Omawiając grody J. Poleski podzielił je w aspekcie chronologicznym na dwie główne kategorie: grody z fazy przedpaństwowej oraz grody z fazy państwowej wczesnego średniowiecza. Grody datowane ramowo na X-XI w. zostały zaliczone do grodów plemiennych. Grody państwowe dzielone są na polskie i ruskie

Typ I – konstrukcja palisadowa Do tego typu należą wały, których podstawowym elementem konstrukcyjnym była palisada (inaczej nazywana ostrokołem), która występowała samodzielnie lub uzupełniana była ścianką (lub ściankami) plecionkowymi, pomiędzy które wsypywano ziemię. Szerokość tej ostatniej odmiany wału nie przekraczała 1 m. W tym przypadku właściwsze byłoby określenie umocnienia niż wały
WIA – X w. Podstawowym elementem linii umocnień jest palisada, składająca się z pojedynczego rzędu drewnianych słupów, wkopanych lub wbitych w grunt pionowo, jeden obok drugiego (o średnicy przeciętnie 20-30 cm). Pojedynczy rząd palisad miał stanowić umocnienia najstarszej fazy grodu w Przemyślu, łączonej z X w., w Sandomierzu (na Wzgórzu Colegium Gostomianum), datowanego na drugą połowę X w. Interpretacja odsłoniętych reliktów palisady budzi poważne wątpliwości.
Analogie nie są zbyt liczne do tego typu grodów. Pojedyncze rzędu palisad rozpoznano w trakcie badań podgrodzia w Gnieźnie z X w. Podobną konstrukcję wału rozpoznano też w trakcie badań najstarszej fazy grodziska w Santoku, datowaną na 2. połowę VIII. Pojedyncze rzędy palisad stanowiły także umocnienia obronnej osady w Barkowicach Mokrych koło Piotrkowa Trybunalskiego, której powstanie datowane jest na perłom VI i VII w (w innym miejscu datują ją ramowo na VI-poł. X w. Jedne z najstarszych pozostałości pojedynczych rzędów palisad na terenie zachodniej Słowiańszczyzny, pochodzące z VIII w., odkryto na terenie Moraw: na osadzie w Ołomuńcu, na grodzisku Lišen-Staré Zámky.
WIB Jest to konstrukcja obronna w postaci palisady z pionowo wkopanych słupów o średnicy od 7 do 26 cm. W odległości około 30 cm od palisady, w kierunku wnętrza grodu biegły dwa rzędy wbitych w podłoże palików, zapewne pozostałość ścianki wykonanej w technice plecionkowej. Prawdopodobnie przestrzeń pomiędzy palisadą i ścianką plecionkową wypełniano piaskiem i gliną. Taka konstrukcja odkryta została we wschodniej krawędzi podgrodzia w Krakowie (Okół). Powstała ona przed budową drugiej fazy wału Okołu, czyli przed 973 r., być może w 2. połowie IX w. Konstrukcja palisady w Krakowie może być porównana do podobnej w Zalavár na Węgrzech lub zbliżonych rozwiązań technicznych jednego z wałów czołowego grodu wielkomorawskiego – Stare Mesto. Obie analogie datowane są na IX w.
Typ II – wał ziemny zwieńczony koroną w konstrukcji drewnianej To wały, których głównym elementem konstrukcyjnym był szaniec ziemny, w przekroju trójkątny lub trapezowaty. Wyróżniono kilka odmian umocnień tego typu, różniących się zarówno wymiarami szańca ziemnego, jak i typem konstrukcji drewnianej (przedpiersia), wieńczącej jego koronę (Poleski 2004, s. 124).
WIIA – bez drewnianego przedpiersia, VIII-IX w. Wał tego typu miał postać nieumocnionego drewnem ziemnego szańca, trójkątnego lub trapezowatego w przekroju. Na koronie szańca nie stwierdzono występowania śladów drewnianego przedpiersia. Tego typu umocnienia rozpoznano w trakcie badań czterech grodzisk z fazy przedpaństwowej z terenu Małopolski. Typowym przykładem tego rodzaju konstrukcji mogą być pozostałości wału zewnętrznego (I) głównego członu grodziska w Chełmcu nad Dunajcem (IX-X w.). Wał ten miał postać ziemnego nasypu o szerokości u podstawy około 4,5 m i zachowanej wysokości 1,2 m. podobnie wyglądały umocnienia grodzisk w Chodliku, stan. I (wał wewnętrzny założenia, datowanego na VIII-IX w.), Ewopolu (VIII-IX w.) i Pawłowie (IX-X w.)
WIIB - z drewnianym przedpiersiem, VIII-X w. Wały tego typu to konstrukcje mające postać ziemnego szańca, trójkątnego lub trapezowatego w przekroju. Zwieńczeniem wału było drewniane przedpiersie, wykonane jako pionowa ściana w formie palisady lub konstrukcji wspartej na pionowych słupkach rozmieszczonych co kilka metrów (mogła to być konstrukcja sumikowi-łątkowa lub płotowa). Konstrukcje tego typu odkryto na czterech grodziskach przedpaństwowych z terenu Małopolski np. najstarsza faza wału głównego członu grodziska w Naszowicach oraz w Busieńcu (IX-X), Szczebrzeszynie i Zdziechowicach.
Wały tego typu wznoszone były podczas budowy grodów w VIII-IX w. na terenie Moraw, dość powszechnie budowano je także w fazie przedpaństwowej wczesnego średniowiecza na terenie Wielkopolski.
Osobno należy wymienić wały kilku grodzisk, które rekonstruowane są jako ziemne szańca nieumocnione konstrukcją drewnianą, natomiast zwieńczone palisadą. Nie jest jednak dokładnie wiadomo, czy aby palisada nie jest pozostałością ewentualnej młodszej fazy wału, wkopaną w rozwaliska starszych obwałowań.

WIIC – IX-XI w. Wały tego typu tworzyły potężne, ziemne szańce, trapezowate w przekroju, na których płaskiej koronie umieszczone były wały drewniano-ziemne o konstrukcji skrzyniowej lub skrzyniowo-słupowej. Na terenie Małopolski odkryto konstrukcje tego typu na niektórych odcinkach wałów dwóch grodzisk: w Zawadzie koło Tarnowa (IX-X w.) oraz w Podegrodziu koło Nowego Sącza (grodzisko „Zamczysko”, datowane na XI w.).
Do tego typu wałów zalicza się konstrukcje składające się z intencjonalnie usypanych przed budową górnej partii umocnień ziemnych szańców oraz umieszczonych na nich drewniano-ziemnych wałów, które nie były prostymi palisadami lub konstrukcjami płotowymi, ani też nie zbudowano ich w technice przekładkowej (w praktyce oznacza to wały skrzyniowe, często wzmacniane przy ścianach pionowymi słupami „pilotującymi”). Bliskie analogie do wałów typu WIIC odnajdujemy na obszarze Rusi Kijowskiej, gdzie wznoszono podobne, potężne szańce zwieńczone drewniano-ziemnym przedpiersiem
Typ III – rusztowe (przekładkowe) To wały zbudowane w technice przekładkowej (zwanej niekiedy rusztową). Podstawowy element konstrukcyjny korpusu wału tworzyły układane jedna na drugiej warstwy belek, przysypywanych ziemią. Wyróżniono kilka odmian tego typu umocnień, zarówno ze względu na typ ścian zewnętrznych i przedpiersia, jak i rodzaj podwaliny wałów. W odniesieniu do wałów przekładkowych K. Żurowski (1957, 184-195) wyróżnił dwa podstawowe rodzaje konstrukcji. Pierwszy z nich zbudowany był z jednego stosu przekładki, drugi zaś był konstrukcją wielostopową w przekroju poprzecznym wału, co powodowało, że niektóre zbudowane w tej technice linie umocnień osiągały szerokość kilkunastu, a nawet ponad 20 metrów. W konstrukcjach rozpoznanych na terenie Małopolski stwierdzono zastosowanie tylko jednego stosu przekładki (prawie zawsze była to przekładka jednostronna). W technice budowy przekładki jednostronnej, w warstwach poprzecznych do biegu wału, kolejne belki przylegały jedna do drugiej lub były oddalone od siebie o kilku do kilkunastu cm, zaś w warstwach wzdłuż biegu wału występowały tylko pojedyncze belki przesypane ziemią. Dzięki temu oszczędzano na belkach biegnących wzdłuż wału, których wyciągnięcie od strony zewnętrznej przez oblegających było wielokrotnie łatwiejsze od usuwania belek biegnących w poprzek wału
WIIIA1 – koniec VIII w. Jeden z najlepiej zachowanych wałów tego typu odkryto na grodzisku w Trzcinicy nad Ropą. Był to wał starszej fazy grodu wczesnośredniowiecznego, datowany na lata 80-te VIII w. Wał ten miał u podstawy szerokość ponad 4 m (pierwotnie prawdopodobnie około 4,5 m). Drewniane belki ułożone były poziomo, poprzecznie do biegu wału (przekładka jednostronna). Elementy drewniane przesypywane były ziemią. Brak śladów po słupach pod wałem, które wspierałyby go od strony zewnętrznej lub wewnętrznej, co nasuwa wniosek, że budowano go na zniwelowanej do poziomu powierzchni gruntu. Być może w niektórych punktach wał ten wzmacniano tzw. słupami pilotującymi, a więc wkopywanymi w grunt palami podtrzymującymi najniższe belki przekładki. Nie wiadomo jak zbudowane było przedpiersie na koronie wału. Ogólnie wały tego typu odkryto w trakcie badań piętnastu wczesnośredniowiecznych grodzisk z terenu Małopolski
WIIIA2 - dodatkowo występuje tu ściana zewnętrzna w postaci palisady, IX-X w. Ten typ konstrukcji wału występuje w ostatniej, trzeciej fazie istnienia wczesnośredniowiecznego grodu w Zawadzie Lanckorońskiej nad Dunajcem. Wał ten datowany jest metoda dendrochronologiczną na okres pomiędzy 868 r. a końcem IX w. Zbudowany tą techniką wał otaczał główny człon założenia („Zamczysko”), prawie identycznie zostały skonstruowane wały zewnętrzne (II i III) tej partii grodu. Ścianę zewnętrzną stanowiła przylegająca do stosu przekładki palisada złożona z pionowych słupów umieszczonych jeden obok drugiego (średnica słupów wynosiła od 20 do 30 cm, między nimi zachowane były odstępy do 15 cm). Prawdopodobnie górne partie słupów połączone były ze stosem przekładki w celu zabezpieczenia ich przed odchylaniem się na zewnątrz. Górne końce palisady tworzyły zapewne przedpiersie wału. Wysokość wału wraz z przedpiersiem wynosiła prawdopodobnie 3,5-5 m. Ściana wewnętrzna była prawdopodobnie lekko nachylona w kierunku wnętrza wału, tak, że jego korona była węższa od podstawy.
Dotychczas nie odkryto na terenie Słowiańszczyzny identycznej do opisanej powyżej konstrukcji wału wczesnośredniowiecznego grodu. Można wymienić jedynie dwa przykłady, które w pewnym stopniu przypominają opisany wał, jest to Poznań (Plac Katedralny) (Ścianę zewnętrzną potężnego wału przekładkowego tworzyła palisada z pionowo wkopanych słupów. Przed nią umieszczono konstrukcję określaną jako ława kamienno-drewniana) oraz Czermno nad Huczawą
WIIIA3 Wał tego typu był zbudowany w identyczny sposób jak wariant WIIIA2, tyle, że posadowiony był na celowo uprzednio usypanym, ziemnym szańcu. Wał tego typu odkryto na grodzisku w Zawadzie Lanckorońskiej nad Dunajcem. Wspomniany szaniec był w przekroju trapezowaty, jego szerokość dochodziła do 15 m, wysokość wynosiła 1,5 do prawie 3,5 m. Szerokość u podstawy stosu przekładki wału podgrodzia wynosiła 4,5-5,5 m. Umocnienia pochodzą z okresu pomiędzy 868 r. a końcem IX w.
WIIIA4 – XII w. Relikty wału z XII w. odkryto na Wzgórzu Zamkowym w Sandomierzu. Został on zbudowany na stoku, który został przygotowany pod budowę wału poprzez wydrążenie w nim kilku zbliżonych do poziomu tarasów – stopni o szerokości 1,5-8 m (najszerszy był położony w dolnej partii stoku wzgórza). Zadaniem tych stopni było polepszenie statyki wznoszonej konstrukcji. Konstrukcja wału jest według autorów badań rusztowo-skrzyniowa (w układzie bierwion odzwierciedlony jest podział korpusu wału w trakcie jego budowy). Wewnętrzne partie korpusu wału wspierały się o skośną powierzchnię stoku wzgórza, stabilizując ją i zabezpieczając ja przed obsuwaniem się. Prawdopodobnie też ściana zewnętrzna była odchylona od pionu w kierunku stoku wzgórza, co zwiększało stabilność całej konstrukcji wału. Omawianą technikę można traktować jako specyficzną odmianę konstrukcji przekładkowej, najprawdopodobniej tzw. jednostopowej. Podobną technikę budowy wału przekładkowego zastosowano w 2. fazie umocnień grodu w Wiślicy oraz w Sandomierzu.
Technika przekładki stosowana przy budowie wałów wczesnośredniowiecznych grodów była powszechna na terenie Słowiańszczyzny zachodniej zarówno w fazie przedpaństwowej, jak i państwowej wczesnego średniowiecza. Zdaniem W. Hensla pomysł wznoszenia wałów rusztowych (przekładkowych) narodził się na terenach nizinnych, grząskich, co w odniesieniu do Słowiańszczyzny zachodniej oznacza terenu niżu, położone na północ od pogórzy Karpat i Sudetów. Najstarszy, pewnie datowany metoda dendrochronologiczną na lata 80-te VIII w., wał przekładkowy odkryto w Małopolsce w Trzcinicy nad Ropą. Konstrukcja przekładkowa nie występuje w wałach grodów państwowych na zachodnich rubieżach Rusi Kijowskiej (znajdujących się w obecnych granicach Polski). Jedynym wyjątkiem zdaje się być przekładkowa podwalina starszej fazy wału grodziska w Czermnie

Typ IV To wały, które posiadają pionowe ściany drewniane, pomiędzy które wsypano ziemię lub ziemię i kamienie. W obrębie tego typu występuje najwięcej odmian i wariantów. Są one wyróżniane ze względu na technikę budowy ścian, jak i szczegóły wewnętrznej konstrukcji umocnień
WIVA1 – VIII-X w. Ściany wałów tego typu wykonane były w technice plecionkowej, wspierały się na pionowo wbitych w podłoże słupach, rozmieszczonych w odległości kilkudziesięciu cm od siebie. Najlepiej zachowany wał tego typu odkryto w Brzezowej (VIII-IX) – północny odcinek wewnętrznej linii umocnień, w Stradowie (2. faza północnego odcinka wału podgrodzia wschodniego, datowana na okres po 920 r.), w Trzcinicy (wał trzeciego podgrodzia), 80-te lata VIII w.) oraz w Naszowicach (wał podgrodzia południowego, 2. połowa VIII w. W wałach w Stradowie i Trzcinicy natrafiono także na warstwy wyrównawcze, złożone z poziomych dranic, ułożonych poprzecznie do biegu wału.
Najbliższą terytorialnie analogię do wałów ze ścianami plecionkowymi stanowi wewnętrzna ściana wewnętrznej linii umocnień głównego członu grodziska w Lubomi, datowanego na IX w. oraz wewnętrzna ścian jednego z odcinków wału na grodzisku wielkomorawskim w Pobedimiu. Nie odkryto na razie śladów zastosowania omawianej techniki budowy wałów grodów z fazy państwowej
WIVA2 Ściany wałów tego typu wykonane były w technice tzw. płotowej. Konstrukcję taką odkryto w wewnętrznej ścianie wału na zachodnim odcinku wewnętrznej linii umocnień grodziska w Brzezowej (VIII-IX w.). Poziome belki szalunku ściany wpuszczone były pomiędzy pary pionowo wbitych w grunt słupów rozmieszczonych co kilkadziesiąt cm. Być może ściana zewnętrzna także została zbudowana w tej technice (nie została ona zbadana). Dotychczas nie odkryto wału o konstrukcji identycznej, jak opisana tutaj
WIVB1 – wał skrzyniowy, VIII-XIII w., 1 rząd skrzyń Wały tego typu wykonane były jako skrzyniowe w technice zrębowej, składały się z jednego rzędu skrzyń. Do tego wariantu zakwalifikowano umocnienia czternastu wczesnośredniowiecznych grodzisk z terenu Małopolski. Wały czterech z nich datowane są na fazę przedpaństwową. Są to wały grodzisk w: Chełmcu (tzw. wał zaporowy I, IX-X w.), Chodliku, stan. 1 (wał środkowy i zewnętrzny, VIII-IX w.), Krakowie (2. faza umocnień podgrodzia – Okołu) i Motycze (IX-X w.). Wały te zbudowano w technice zrębowej, lecz nie zawsze w ten sam sposób i w tej samej skali.
Z fazy państwowej znanych jest dziesięć grodów w Małopolsce, na których rozpoznano omawiany typ umocnień, cztery po polskiej stronie granicy i sześć po ruskiej. Po stronie polskiej umocnienia składające się z jednego rzędu skrzyń rozpoznano w trakcie badań grodzisk w: Lublinie na Wzgórzu Zamkowym (2. faza grodu, podgrodzie datowane na XII/XIII w.), Naszowicach (ostatnia faza wału głównego członu grodu, powstała po 989 r.) i Winnicy (XI-XIII w.)

WIVB2 – wał skrzyniowy , 2 lub więcej rzędy skrzyń Ten wariant wału zbudowany był z dwóch lub większej liczby rzędów skrzyń, skonstruowanych w technice zrębowej. Odkryto go w trakcie badań czterech grodzisk z fazy państwowej wczesnego średniowiecza. Jedyny gród polski z terenu Małopolski, gdzie rozpoznano tę konstrukcję, to główny człon grodu w Krakowie-Wawelu (wał złożony z trzech rzędów skrzyń o łącznej szerokości ponad 10 m, datowany na okres po 1016 r.). Pozostałe trzy grody znajdowały się po ruskiej stronie granicy. Były to obiekty w Gródku Nadbużnym, Jurowie i Sąsiadce.
Szukając analogii do konstrukcji wałów skrzyniowych (zrębowych) typu WIVB1 i WIVB2 należy zauważyć, że stosowanie skrzyń drewnianych w technice zrębowej najbardziej powszechne było w budownictwie obronnym Słowiańszczyzny wschodniej, gdzie w przypadku niektórych głównych grodów budowano wały złożone z kilku rzędów skrzyń o łącznej szerokości przekraczającej niekiedy 20 m. Konstrukcję tę stosowano także w budownictwie umocnień u Słowian zachodnich. Występuje ona bądź w czystej postaci, bądź w kombinacji z innymi technikami. W XI w. konstrukcja wału złożonego z kilku rzędów skrzyń stała się typowa dla wielu tzw. grodów komitetowych na obszarze państwa węgierskiego. Wały te charakteryzowały się potężnymi rozmiarami, ich szerokość u podstawy wynosiła od 16 do ponad 20 m
WIVC1 – wał skrzyniowy, pionowe słupy wzmacniające ścianę, IX-XIV w. Wały odmiany WIVC (w wariantach 1 i 2) zbliżone były techniką wykonania i zasadami konstrukcyjnymi do odmiany WIVB. Były to także umocnienia o pionowych ścianach, wykonanych z ułożonych poziomo jedna na drugą belek lub dranic. Czasami odkrywane są także ślady drewnianych ścianek poprzecznych, dzielących wypełnisko wału na skrzynie. Od typu WIVB różnią się tym, że ich ściany wewnętrzna i zewnętrzna są wspierane słupami wkopanymi pionowo w podłoże (po zewnętrznej stronie owych ścian), rozmieszczonymi co kilka metrów. Zasadnicza różnica tkwi jednak w uformowaniu podłoża owych wałów. Często jako podstawę wykorzystywano rozwaliska starszych linii umocnień (starsze umocnienia znajdowały się w całości pomiędzy ścianami nowo wznoszonej linii umocnień). Nie pozwalało to na zastosowanie klasycznej konstrukcji skrzyń zrębowych ze względu na nierówne podłoże. Wspomniane pionowe słupy przy ścianach zewnętrznych i wewnętrznych miały pełnić funkcję swego rodzaju „obejm” zapobiegających odchylaniu się ścian na zewnątrz pod wpływem nacisku masy ziemnego wypełniska wału. Prawdopodobne jest więc, że górne końce par słupów przy ścianach zewnętrznych i wewnętrznych połączone były ze sobą drewnianymi jarzmami.
Wały typu WIVC1, złożone z pojedynczego rzędu skrzyń, odkryto w trakcie badań ośmiu grodzisk. Trzy obiekty to pozostałości ośmiu grodów z fazy przedpaństwowej wczesnego średniowiecza: w Będzinie, Łapczycy i Zagórowem (IX-X w.). Podobną technikę budowy wałów rozpoznano na pięciu grodach z fazy państwowej wczesnego średniowiecza Cztery założenia znajdowały się po polskiej stronie granicy, w: Będzinie, w Podegrodziu (stan. „Grobla” – 3. faza wału, XII-XIII w.), w Podegrodziu, stan. „Zamczysko” i Poznachowicach Górnych. Jedna konstrukcja tego typu została odkryta po stronie ruskiej, w Kukawce (XII-XIV w.)
WIVC2 – wał skrzyniowy, IX-XI w. Wał tego wariantu zbudowany był z dwóch lub większej liczby rzędów skrzyń. Ściana zewnętrzna i wewnętrzna wału podtrzymywane były przez słupy wkopane pionowo w podłoże. Wały tego typu odkryto na dwóch grodach plemiennych (w Guciowie – X-XI w. oraz w Naszowicach – wał fazy C/D głównego członu grodziska z IX w. i być może starsza faza wału podgrodzia zachodniego) oraz na jednym założeniu datowanym ramowo na X-XI w. (w Stradowie – 2. faza wału głównego członu grodziska, sprzed XI w.).
Pionowe słupy podtrzymujące pionowe ściany wału to technika stosowana stosunkowo często, zarówno przy budowie grodów z fazy przedpaństwowej, jak i państwowych. Na terenie Śląska odkryto taką konstrukcję w Źlinicach i Granicznej. Technika ta stosowana była także przy budowie wałów wielkomorawskich z IX w. lub czeskich z IX i X w., których ściany zewnętrzne miały formę „suchego” muru, np. w Starej Kouřimi (IX w.) i Starym Měste (IX w.), a także w umocnieniach drugiej fazy podgrodzia grodziska Levý Hradec koło Pragi.
WIVD1 – VIII-XIII w. Wał tego typu zidentyfikowano na czternastu grodziskach z terenu Małopolski, najpełniej udało się go rozpoznać w przypadku pierwszej i drugiej (naprawczej) fazy obwałowań wczesnośredniowiecznych grodziska w Zawadzie Lanckorońskiej, na obszarze jego głównego członu – „Zamczyska” (datowany na ostatnią tercję IX w., niewykluczone, że mógł powstać jeszcze przed końcem VIII w.). Zewnętrzna ścianę wału tworzyła najprawdopodobniej palisada, która umieszczano w rowie wkopanym w starsze warstwy. Palisada stanowiła również ścianę wewnętrzną. Wypełnisko wału stanowiła glina. Górna powierzchnia wału mogła być płaska. Można też przypuszczać, że górne końce słupów palisady zewnętrznej i wewnętrznej musiały być w jakiś sposób powiązane ze sobą (zapewne na poziomie korony wału). Szerokość wału wynosiła około 7 m. Od strony wewnętrznej obu palisad (zewnętrznej i wewnętrznej) musiało istnieć pierwotnie jakieś dodatkowe szalowanie, zapewne poziomo, jedna nad drugą ułożonymi belkami lub dranicami. Czasami wewnętrzne szalowanie palisad belkami lub dranicami zastępowano ściankami plecionkowymi lub słupy palisad „oplatano” ścianką plecionkową.
Opisana konstrukcja występuje w dwóch wariantach, szerszym (jak wyżej opisana) i węższym (szerokość wału nie przekracza 2 m). Do wyróżnionego typu wałów zaklasyfikowano większość z terenów Małopolski wałów z palisadami, z wyjątkiem trzech przypadków umocnień, które zaliczono do wariantów WIVD2 i WIVD3, co do których nie było wątpliwości, że ich ściana wewnętrzna nie jest zbudowana w formie palisady. Wały WIVD1 w wersji „szerokiej” odkryto również w: Czermnie (XI-XII w.), Damicach (IX-X), Krakowie (Wawel, po 1016 r.), Marcinkowicach (IX-X w., dwie fazy wału typu WIVD1), Sąsiadce (2. faza wału głównego członu grodu, XI-XII w.), Stradowie (najmłodsza faza wału głównego członu grodziska, XI w.), Tuligłowach (XII-XIII w.). Wały WIVD1 w wersji „wąskiej” rozpoznano w: Mymoniu (IX-X w.), Naszowicach (wał poprzeczny podgrodzia zachodniego, datowany ramowo na 1 poł. VIII-początek XI w.), Pawlichach (IX-X w.) i Trzcinicy (zapewne koniec VIII w.).
Jedyną bliską analogię z terenu Polski stanowią umocnienia 1. fazy grodziska w Łęczycy, datowane na okres przedpaństwowy, przed XII w. Analogią do szerokiej odmiany wału może być konstrukcja z miejscowości Stará Kouřim w Kotlinie Czeskiej (gród datowany jest na IX w.), gdzie pionowe ściany wspierane były gęsto rozmieszczonymi, skośnie wkopanymi w ziemię słupami-zastrzałami. Podobnie zbudowany był wał młodszej fazy grodu (XII w.) w Behren-Lübchin
WIVD2 – konstrukcja podobna do WIVD1, ale dodatkowo występują pojedyncze, pionowe słupy wspierające ścianę wewnętrzną, IX-X w., W trakcie badań wału wewnętrznego (I) głównego członu grodziska w Chełmcu koło Nowego Sącza (IX-X w.) odkryto ślady po pojedynczych, pionowych słupach wspierających ścianę wewnętrzną wału, oraz palisadę tworzącą ścianę zewnętrzną. Szerokość wału wynosiła ponad 2 m, wypełnisko tworzyła glina i drobne kamienie. Podobny wał odkryto w Zawadzie koło Tarnowa (starsza faza wału, IX-X w., główny człon grodziska). Do tego typu wałów brak jak dotąd analogii z terenów Słowiańszczyzny
WIVD3 – X w. Wał tego typu odkryto dotychczas jedynie w trakcie badań głównego członu grodziska w Naszowicach (faza II), wzniesionego w X w. (najpewniej przed 989 r.). Wał został posadowiony na podwalinie glinianej, która z kolei zalegała na warstwie podestrukcyjnej wału najstarszej fazy. Tę „stopę fundamentową” tworzyły warstwy gliny.
Wał podzielony był na rzędy skrzyń zewnętrznych (szerokości 3,8-4,0 m) i wewnętrznych (szerokości 2,4-2,2 m), rozdzielonych pionową ścianką z belek. Prawdopodobnie wał zbudowano ze skrzyń wzniesionych w technice zrębowej, wspartych od zewnątrz palisadą, zaś od wewnątrz systemem pionowych słupów. Wypełnisko skrzyń zewnętrznych złożone było głównie z warstw dużych fragmentów łamanego piaskowca, które przesypywane były gliną. Nie tworzyły one tzw. suchego muru. Wypełnisko skrzyń wewnętrznych tworzyły warstwy gliny.
Na terenie wczesnośredniowiecznej Słowiańszczyzny nie odkryto dotychczas wału identycznego, jak opisany powyżej
WVA – wał przekładkowy + „suchy mur”, IX-XII w. Ten typ wałów, zaopatrzonych w pionową, zewnętrzną ścianę w formie „suchego” muru, jest reprezentowany jak dotąd na jednym grodzisku na terenie Małopolski. Jest wał drewniano-ziemny, którego ścianę zewnętrzną, pionową stanowi „suchy” mur zbudowany z płaskich łupków gipsowych łączonych gliną. Odkryto go w Wiślicy, na stan. „Grodzisko”. Był on najstarszą z trzech faz budowy umocnień, datowaną na X w. Korpus wału stanowiło kilka warstw poziomych belek ułożonych poprzecznie do biegu wału, które tworzyły przekładkę (wał przekładkowy). Według innych badaczy warstwy te nie tworzyły przekładki, a miały za zadanie stabilizację ziemnego korpusu wału i jego powiązanie z „suchym” murem.
Na terenie Polski znajdujemy zaledwie kilka przykładów zastosowania „suchego” muru do budowy wałów wczesnośredniowiecznych grodów, wszystkie z Dolnego Śląska, gdzie datowane są na okres przed XI w. Odkryto je w: Dobromierzu (IX w.), Źlinicach (IX-X w.), Granicznej (IX-X w.), Niemczy (IX-XII w.). „Suchy” mur był jedną z częściej odkrywanych konstrukcji ścian zewnętrznych wałów licznych grodzisk z terenu Czech, Moraw i Słowacji, np. w Břeclavi-Pohansku (koniec IX w.), Pobiedimiu (IX w.), przy czym ścianę wewnętrzną wału stanowiła tam plecionka wsparta solidnymi słupami. Konstrukcja taka występuje także przy budowie dwóch grodzisk z terenów Słowiańszczyzny połabskiej: w Dresden-Briesnitz (poł. X w.) i w Höfgen (poł. X-XII w.). Zastosowanie na terenie południowej części Słowiańszczyzny zachodniej „suchego” muru jako zewnętrznej ściany drewniano-ziemnego wału było prawdopodobnie efektem kontaktów Słowian z terenami wschodniofrankijskimi. W przypadku grodów z terenu południowej Polski (Dobromierz i Niemcza na Dolnym Śląsku i Wiślica w Małopolsce) najbardziej prawdopodobne wydaje się przypuszczenie o pośrednictwie Wielkich Moraw (w IX w.) w przekazywaniu tego rodzaju innowacji technicznych
Na terenie Małopolski podczas budowy wczesnośredniowiecznych grodów stosowano najrozmaitsze techniki konstruowania wałów z zastosowaniem palisad. Wały takie wznoszono już w fazie przedpaństwowej z pewnością już od IX w., a być może już od końca VIII w. Budowano je także po włączeniu terenów Małopolski do państwa Piastów po 989 r.(w tym jeden z wałów w Krakowie, na Wawelu, podobnie jak umocnienia niektórych grodów po ruskiej stronie granicy (Czermno, Sąsiadka). Najmniej liczne okazały się umocnienia typu I. Najczęściej na terenie Małopolski stosowano wały skrzyniowe (typ WIVD1-3). Analogie do tych