Prawo i gospodarka w średniowiecznym Ciechanowie

Prawo i gospodarka w średniowiecznym Ciechanowie na podstawie dokumentu księcia Janusza z 1400r.

Problem genezy i rozwoju miast polskich, a w szczególności zagadnienie ich powstania na Mazowszu, jest mało znane i trudne do rozwiązania. Złożyło się na to wielkie ubóstwo zachowanych źródeł historycznych i to zarówno pisanych jak i archeologicznych.
Przez długi okres czasu literatura historyczna dotycząca rodowodu miast polskich, używała terminu „miasto” w znaczeniu miasta feudalnego – instytucji powstałej w Europie zachodniej, a następnie przenoszonej z odchyleniami od pierwotnego wzoru do krajów Europy środkowej. To pojęcie miasta występowało w trzech aspektach:
• prawnym: zwolnienie mieszkańców od wielu powinności feudalnych i zastępowanie ich czynszami i daninami, dopatrywanie się w handlu podstawowego czynnika miastotwórczego;
• urbanistycznym: regularność zabudowy, według wzorów rozplanowania, przy zapewnieniu obronności przez otoczenie miast murami.
Prowadziło to do błędnego pojmowania aspektu prawnego i handlu jako rzekomo podstawowego czynnika miastotwórczego. Ten stan spowodował powstawanie licznych teorii genezy miasta średniowiecznego: teoria dworskiego ich pochodzenia targowa, grodowa i wspólnoty. Nauka niemiecka lansowała teorię kolonialną, która podkreślała wpływ prawa i elementu niemieckiego na rozwój miast polskich.
Badania nad zagadnieniami gospodarczymi i społecznymi doprowadziły do upadku teorii kolonialnej na rzecz teorii ewolucyjnego powstawania miast polskich.
W średniowieczu miasto wyróżniało się od innych form osadniczych. Wyrastało z określonego środowiska geograficznego, społecznego i gospodarczego. Jednak wymagało rozwiązania nowych problemów przestrzennych i ustrojowych. Społeczeństwu próbowano dać doskonalszy porządek prawny. Nadanie miastu praw miejskich tzw. lokacji przyspieszało jego rozwój, ale nie oznaczało założenia miasta.
Na Mazowszu nowe prawo miejskie nadawane było z reguły istniejącym już osadom, stanowiącym rozwinięte ośrodki życia rzemieślniczo – handlowego. Dlatego też na długo przed lokacją na tzw. prawie niemieckim musiały powstać zalążki przyszłych miast.
Genezy miast na Mazowszu należy szukać w rozważaniach nad rolą i znaczeniem podgrodzi oraz osad targowych w życiu gospodarczym tej krainy w powiązaniu z akcją osadniczą oraz występującymi zjawiskami natury ekonomiczno – społecznej. Uważa się, że podgrodzia, a następnie osady targowe dały początek ośrodkom miejskim.
Do najstarszych miast na mazowieckich należy Ciechanów. Jego powstanie i rozwój powiązane są ściśle z całokształtem stosunków gospodarczych, społecznych i politycznych panujących na tym terytorium. Zagadnienie ustalenia dokładnej daty założenia Ciechanowa jest sprawą nader skomplikowaną. To samo dotyczy pierwotnego charakteru najdawniejszej osady, która dała początek późniejszemu miastu. Nie wiadomo również, kiedy został zbudowany najstarszy gród ciechanowski.
Najstarsza zachowana wzmianka o Ciechanowie znajduje się w tzw. falsyfikacie mogileńskim z 1065r. W tym dokumencie zostało stwierdzone, że Benedyktyni klasztoru w Mogilnie mają prawo do pobierania części dochodów (dziewięcinę) dla swego opactwa.
Ważny etap w rozwoju Ciechanowa miał przywilej z 3 VIII 1400r. nadany przez księcia Janusza I z okazji przeniesienia miasta na inne dogodniejsze miejsce. Powszechnie przyjmuje się 1400r. jako datę nadania praw miejskich. Jednak z analizy treści dokumentu wynika, że jest to raczej potwierdzenie i rozszerzenie praw posiadanych już uprzednio przez miasto. Prawdopodobnie pierwsze nadanie praw miejskich otrzymał Ciechanów od Ziemowita III, ks. Mazowieckiego, koło 1350r. O znaczeniu Ciechanowa może również świadczyć fakt, że w roku 1355 zostaje on wymieniony wśród najważniejszych miejscowości mazowieckich stanowiących lenno ks. Ziemowita. Ponadto jest to niemożliwe, aby jedna z ważniejszych miejscowości Mazowsza otrzymała później prawa miejskie niż np. Sochocin, leżący na ziemi ciechanowskiej, lokowany w 1385r.
Po przeniesieniu w 1400r. na nowe miejsce, Ciechanów otrzymał nowe rozplanowanie, które w zasadniczym zrębie zachowało się do dnia dzisiejszego. Okazją była budowa w końcu XIV wieku nowego zamku, oddalonego o 1 km od dawnego grodu. Translacja była w zasadzie tylko przesunięciem miasta, a ściślej mówiąc jego centrum, ośrodka gospodarczego i administracyjnego oraz siedziby władz sądowych i administracyjnych, w nowe miejsce, w pobliżu zamku. Podgrodzie, bowiem gdzie rozwinęło się pierwotnie miasto, nie odłączyło się od Ciechanowa, lecz stworzyło z nowo lokowanym miastem jedną całość. Nastąpił może niejako nowy podział funkcji i zadań. W starym mieście pozostał, bowiem ośrodek kultu i oświatowo – kulturalny, związane z istniejącymi tu kościołami.
Zjawisko przesuwania się ośrodka miejskiego w wyniku, czego rozszerzało się terytorium miasta, nie było w średniowieczu wyjątkowym. Jedną mogły być dogodniejsze warunki fizjograficzne, które wzmocniłyby obronność, nie hamując jednocześnie swobodnego rozwoju gospodarczego miasta oraz względy praktyczne (np. na zamku odbywały się sądy starościńskie i prawdopodobnie ziemskie).
Istnienie, bowiem już zamku, mogło stanowić jedynie podstawę decyzji księcia Janusza przeniesienia miasta na nowe miejsce. Gdyby nie było jeszcze nowego zamku, a istniałby natomiast stary gród, to nie znajdowałoby się żadne logiczne uzasadnienie przeniesienia miasta. O tym właśnie zdecydowały względy bezpieczeństwa.
Przywilej z 1400r. był skierowany bezpośrednio do mieszkańców miasta, mieszczan i jego władz. Książe obdarzył miasto nowymi prawami i swobodami, które miały ułatwić mu dalszy wzrost i rozwój oraz umożliwić „osiągniecie lepszych owoców”. Na plan pierwszy zostały wysunięte sprawy sądowe. Mieszczanie ciechanowscy uzyskali prawo sądzenia i karania (według przepisów „prawa chełmińskiego”) we wszystkich sprawach „tak wielkich jak i małych”: kradzież, zabójstwo, podpalenie, ucięcie członków, gwałt, zhańbienie, fałszerstwo wagi i miar. Poza tym wójt posiadał sądownictwo we wszystkich innych sprawach podobnych, nie wymienionych jednak dokładnie, lecz tylko określonych ogólnie. Przy czym zastrzegano, że za zabójstwo obywatela będzie winowajca ukarany na ciele i majątku przez sądy miejskie, wedle zasad prawa miejskiego, bez przeszkody ze strony urzędników monarszych.
Posiadał, więc wójt w mieście zazwyczaj całe sądownictwo cywilne i karne z tym, że to ostatnie ogólnie tylko bywało określone. W tym też zakresie przyznają wójtowi przywileje lokacyjne pełną, wolną i wszechstronną władzę sądzenia, wyrokowania i karania według zasad i wymogów prawa chełmińskiego.
Zdarzały się jednak przypadki, iż z chwilą lokacji na prawie niemieckim pełnię władzy sądowej zatrzymywał dla siebie właściciel osady, a nie koniecznie wójt, np. w Kuczborku. W granicach miasta sądził wójt przede wszystkim sprawy między mieszczanami, ale jego jurysdykcja rozciągała się również na wszystkie osoby, które przebywając choćby tylko czasowo w mieście dopuściły się zbrodni lub występku.
W przypadku zaś, gdy ktoś taki przez usuniecie się z miasta unikał sądu i kary za popełnione przewinienia, w razie schwytania go po pewnym czasie miał być sądzony według prawa miejskiego, a więc systemu zwyczajowego, przekazywanego ustnie z pokolenia na pokolenie.
W średniowieczu obok prawa zwyczajowego rozwijało się prawo stanowione przez władcę. Możemy tu wyróżnić statuty i przywileje, m.in. immunitetowe. Przywilej wraz ze statutami dotyczącymi prawa sądowego stanowiły zrąb prawa stanowionego.
Ciechanów jako miasto zaliczane do rzędu miast głównych otrzymało ważne uprawnienia. Sąd miejski (wójt, radni i ławnicy) miał prawo sądzenia i karania na ciele jak i na majątku oraz spraw za zabójstwo miedzy mieszczanami. Z tego tez tytułu w ciechanowskim grodzie znajdował się kat, który obsługiwał grupę miast książęcych, a mianowicie: Ciechanów, Przasnysz, Różan, Maków, Janowo.
Spod jurysdykcji wójtowskiej została wyłączona poza duchowieństwem jedynie szlachta, która za przewinienia popełnione w mieście odpowiadała nie przed sądem wójtowskim, a więc właściwym sądem miejskim, lecz przed sądem monarszym, co jest zastrzeżone w każdym prawie przywileju. W tym momencie nasuwa się nam pytanie, dlaczego mimo otrzymania immunitetu sądowego, wójt nie miał prawa sądzenia szlachty?
Sądowi księcia podlegał ogół rycerstwa i ludności pospolitej w tym sensie, że każda sprawa mogła być wywołana przed sąd książęcy; dla możnowładców ten sąd stał się w II połowie XIII wieku wyłącznym, przed który mogli być pozywani. Specjalne przywileje nadawały możnym prawo nieodpowiednie, które polegało na wyjęciu ich spod sądownictwa kasztelanów, a w XIV wieku wójtów. W początkach XIV wieku prawo nieodpowiednie zostało rozszerzone w drodze praktyki na ogół rycerstwa, co było wynikiem wytworzenia jednego stanu rycerstwa – szlachty.
Kończąc problem sądownictwa z przywileju 1400r. należy porównać kompetencje prawa książęcego i mieszczańskiego.
Sąd książęcy mógł sądzić wszystkie sprawy, ale zakres tych, które najbardziej obchodziły władcę, był zastrzeżony wyłącznie dla niego. Należy tu:
• przestępstwa przeciw państwu i monarsze, jak zdrada i zbrodnia obrazy majestatu;
• skargi na postępowanie urzędników;
• sprawy o ziemię;
• dotyczące statusu prawnego osoby;
• sprawy o regalia, o należności z danin i ciężarów przysługujących księciu.
W okresie rozwoju immunitetów był to proces o treść i zakres posiadanego przywileju. Zakres uprawnień sądu wójta był każdorazowo określany przez brzmienie dokumentu lokacyjnego. Władca nadawał najczęściej wójtowi i ławie sądowej prawo sądu we wszystkich sprawach. Czasem przecież zastrzegał sobie jurysdykcję w oznaczonych najcięższych przestępstwach.
Podsumowując możemy stwierdzić, że zakres kompetencji księcia był szerszy niż sądownictwa mieszczańskiego.
Przywilej księcia Janusza I oprócz uregulowania spraw wchodzących w zakres uprawnień sądowych, zawiera również nadania o charakterze gospodarczym. Do istotnych dla rozwoju miasta przywilejów należało uwolnienie mieszczan ciechanowskich od opłacania cła wewnątrz granic księstwa od towarów przeznaczonych na sprzedaż, jak i nowo zakupionych. Wyjątek stanowiły tu tylko towary wywożone za granice państwa, ponieważ książe mazowiecki Janusz I popierał import na niekorzyść eksportu. Nadanie swobód celnych miało dla rozwoju handlu i kupiectwa ciechanowskiego wielkie znaczenie, przynosiło duże zyski. Waga tego nadania polega również na autorytatywnym stwierdzeniu, że kupcy prowadzili szeroko zakrojony handel i to nie tylko w zakresie rynku lokalnego, ale i w obrębie całego księstwa, a nawet brali czynny udział w handlu zagranicznym.
Ciechanów zyskiwał też prawo posiadania postrzygalni sukna, wagi miejskiej i łaźni. Cały roczny czynsz postrzygalni sukna miał być przeznaczony na rozwój miasta.
A więc, ten przywilej świadczy o rozwiniętej już produkcji sukna. Przy nadaniu wagi miejskiej książe podkreślił troskę o dobro miasta. Władze miejskie według własnego uznania i potrzeby miały przeznaczyć dochód na pożytek dla miasta. Władze miejskie według własnego uznania i potrzeby miały przeznaczyć dochód na pożytek dla miasta. Książe nadał tez miastu prawo pobudowania i użytkowania łaźni miejskiej, z której dochody będzie czerpało samo miasto. Sam zastrzegł sobie i dla rodziny korzystanie z niej raz w tygodniu nieodpłatnie. W rzeczywistości książe nie przebywał stale w Ciechanowie, wiele podróżował, więc w mieście był niezbyt często.
Treść przywileju z 1400r., rodzaj nadań oraz zakres uzyskanych swobód i wolności świadczy o tym, że jest on potwierdzeniem i rozszerzeniem uprzednio nadanych miastu praw według wzoru chełmińskiego. Nie występują ważne elementy, które znajdują się w pierwszych przywilejach lokacyjnych różnych miast. Brak stwierdzenia, że miasto wyłączone jest spod władzy urzędników książęcych i ziemskich; nie utworzono z miasta okręgu administracyjno – sądowego z wójtem na czele. Nie występują żadne wzmianki o uprawnieniach wójta i jego uposażeniu. Władze miejskie w osobach wójta, ławników, rajców występują jedynie przy okazji omawiania spraw sądowych i nadań gospodarczych. Co więcej przywilej ten stwierdza, że w Ciechanowie w przeciwieństwie do miast nowolokowanych istniała już rozwinięta organizacja miejska.
Przywilej ogólnikowo traktuje też sprawy gospodarcze poza nadaniem miastu łaźni, postrzygalni i wagi. Nie ma informacji o uposażeniu i ciężarach miejskich, nie ma mowy o zwolnieniu mieszczan od ponoszenia wszelkich danin i usług wynikających z dawnego, a więc obowiązującego do chwili lokacji miasta, prawa książęcego. Uregulowanie ciężarów miejskich było podstawową zasadą nowego prawa miejskiego. Dokument nie podaje także czy miasto otrzymało uposażenie w ziemi oraz ile łanów wolnych od opłat otrzymał wójt. Nie ma również wzmianki o czynszach z uprawnych łanów, od domów, rzemieślników czy kupców.
Znamienne jest to, że Ciechanów przy przeniesieniu miasta nie otrzymał lat wolnych od czynszów, jak to było, np. przy zakładaniu nowego miasta, z powodu pożaru ... Świadczyć to może o zamożności miasta i mieszczan, jak też o tym, że przeniesiono tylko centrum administracyjno gospodarcze grodu przy jednoczesnym zachowaniu starego miasta, które dalej prowadziło produkcję rzemieślniczo – handlową.
Przywilej z 1400r. pomimo, że nie był pierwszym dokumentem lokacyjnym, zapoczątkował ważny etap w rozwoju Ciechanowa. Położenie grodu wśród żyznych łanów oraz na szlaku komunikacyjnym i handlowym, łączącym południowo – zachodnie Mazowsze z Prusami powodowało, że Ciechanów odgrywał przodującą rolę wśród innych miast mazowieckich. Przez nadanie łaźni, postrzygalni i wagi została stworzona dodatkowa baza materialna dla rozkwitu samego miasta. Przeniesienie centrum miasta na inne miejsce, zapewniało większe bezpieczeństwo i ułatwiało jej rozbudowę przestrzenną. Wzrost zamożności pociągał za sobą także rozwój produkcji rzemieślniczej oraz handlu lokalnego i dalekosiężnego.
Wraz z rozwojem gospodarczym następowały nowe przeobrażenia społeczne w samym mieście.
Przywilej lokacyjny przyniósł również poważne korzyści w dziedzinie prawno – ustrojowy. Dokument potwierdzał istnienie wykształconej już organizacji miejskiej, która daleko odbiegała od pierwotnych form powstałych w mieście.
Władze miejskie otrzymały szersze uprawnienia w dziedzinie sądownictwa. Władza sądowa nie należała tylko wójta i ławników, jak to początkowo miało miejsce, ale i do rajców oraz burmistrza.
Przywilej lokacyjny nie stwarzał w zasadzie nowego miasta, lecz jedynie przyspieszał naturalny jego rozwój, kładąc mocne podstawy nowej organizacji opartej na samorządzie miejskim oraz stwarzając warunki pod prawne wyodrębnienie się mieszczaństwa. W konsekwencji umożliwiał uniezależnienie się miasta od dotychczasowej przewagi feudałów.

BIBLIOGRAFIA

I. ŹRÓDŁA

Kodeks Dyplomatyczny księstwa Mazowieckiego, Warszawa 1862

OPRACOWANIA

Bogucka M., Samsonowicz H., Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986
Bardach J. i inni, Historia prawa i państwa polskiego, Warszawa 1979 Kociszewski A., Problemy genezy Ciechanowa, Zapiski Ciechanowskie VIII, Ciechanów 1992
Maleczyński K., Najstarsze targi w Polsce i ich stosunek do miast przed kolonizacją na prawie niemieckim, Lwów 1926
Pazyra S., Dzieje Ciechanowa i Ziemi Ciechanowskiej, Ciechanów 1976
Tenże, Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1976
Tenże, Dzieje miasta Ciechanowa, Ciechanów 1972
Ptaśnik J., Miasta w Polsce, Lwów 1922
Wolff A., Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370 – 1526, Wrocław 1962