Złoty Stok

za Wikipedią: Złoty Stok (niem. Reichenstein, czes. Rychleby) - miasto w woj. dolnośląskim, w powiecie ząbkowickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Złoty Stok. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. wałbrzyskiego. Miasto położone u podnóża Gór Złotych, przy granicy z Czechami, przy drodze krajowej nr 46 będącej jedynym wjazdem od wschodu do Kotliny Kłodzkiej.

Informacje i ryciny pochodzą ze strony: http://www.zlotystok.net autorstwa panów: Tadeusza Mikosia i Jerzego Tichanowicza

Nazwa miasta Złoty Stok dość dokładnie oddaje niektóre istotne cechy tego górniczego średniowiecznego miasta, wskazuje bowiem na jego genezę związaną z odwiecznym na tym terenie kopalnictwem złota, a zarazem mówi o usytuowaniu miasta na stoku pasma Gór Złotych. Położenie miasta posiada pewne cechy obronności związane z jego usytuowaniem wśród lasów i gór.
Najstarsze wzmianki historyczne o tej górniczej osadzie można odnieść do epoki poprzedzającej wielki najazd Mongołów w 1241 roku. Prawdopodobnie gęste lasy i sztolnie wydobywcze dały wówczas schronienie kopaczom złota i okolicznym mieszkańcom osady.
W najstarszym znanym dokumencie (pochodzącym z klasztoru Cystersów z pobliskiego Kamieńca) po raz pierwszy pojawia się Złoty Stok pod nazwą Richinstein i dziedziczny właściciel ziemski tej osady - Heindenricus. Jego domniemanemu synowi Eberhardowi książę Bolko I sprzedał pewne tereny należące do nieokreślonej dziś już osady Grosena (leżącej w obszarze dzisiejszego miasta lub w najbliższych jego okolicach) zwalniając go na mocy przywileju z 9.12.1296 r. z wszelkich powinności z wyjątkiem spłaty czynszu. Sama nazwa Grosena miała według kronikarzy niemieckich etymologiczny związek z nazwą Goldstadt (Złote Miasto).
Z kolei badacze czescy uważają, że GROSENA odzwierciedla słowackie pochodzenie nazwy oznaczającej grodziszcze lub gród obronny. (Znaleziska dokonane w okresie I-szej wojny światowej przy wylocie Sztolni Gertruda wskazywałyby na prowadzenie prac górniczych już w VII i VIII wieku przez Serbów Łużyckich, względnie Słowaków, którzy wcześniej zajmowali się wydobyciem w Słowacji srebrnonośnych rud miedzi. Stąd miałby pochodzić słowacki lub słowiański źródłosłów GROSENY). Istnienie grodu obronnego w Złotym Stoku lub jego okolicach zabezpieczałoby właścicieli istniejącej osady górniczej przed "amatorami złotego kruszcu", który w tamtych czasach posiadał nieprawdopodobną wręcz wartość (2 - 3 gramowy złoty pierścień wart był czasem niejedną osadę). Prawdopodobnie specjalnych fortyfikacji miejskich ani w średniowieczu ani później Złoty Stok nie posiadał. Ten pierwszy na Dolnym Śląsku ośrodek wydobycia, przeróbki i hutnictwa złota był typową osadą a następnie, miastem górniczym bez specjalnych umocnień i murów obronnych, choć usytuowanie samego miasta i kilka zachowanych zabytków posiada naturalne cechy obronności. Pierwotny układ osady i miast obejmował z pewnością oddzielne tereny górniczo-hutnicze skupione wokół Złotego Potoku. W centrum tego układu znajdował się kościół miejski (i późniejsza mennica) natomiast sama oś układu o kierunku wschód-zachód wytyczyła równocześnie kierunek późniejszego rozwoju miasta. Obok rynku znajduje się średniowieczny kościół górniczy Św. Barbary. Świątynia ta została wzniesiona przez gwarków prawdopodobnie w XIII wieku. Pierwotnie posiadała wysoką i mocną wieżę, którą wykorzystywano jako strażnicę książęcą. W niespokojnych czasach średniowiecza zarówno wieża jak i sam kościół o grubych murach pełniły również funkcje obserwacyjno-obronne. Miasto od strony południowej i wschodniej było zabezpieczone w sposób naturalny lasami i górami; północno-zachodni obszar wymagał jednak dodatkowej ochrony, ponieważ zbiegały się tam główne arterie miejskie i rozchodziły szlaki przemysłowe w kierunku bogatych złóż Złotego Osła (Wąwóz Kłodzki) i handlowe w kierunku Lądka i Kłodzka. W tej części miasta zgodnie z logiką powinien zostać zbudowany złotostocki zamek. I został, choć obecnie nie góruje już nad miastem.

Zamek książęcy w Złotym Stoku
W zachowanym doskonale do dziś starym układzie urbanistycznym Złotego Stoku niestety, nie ma już dawnego średniowiecznego zamku, znanego choćby z przekazów kartograficznych F.B Wernhera. W swej słynnej "Topografii Śląska", i "Albumie widoków miast śląskich" ten niestrudzony rysownik i dokumentalista przedstawił również widoki Złotego Stoku i ważniejsze budowle miejskie pochodzące z lat 60-tych XVIII wieku. Złotostockie przekazy graficzne Wernhera obejmują 6 rysunków: dwukrotnie powtórzony plan miasta oraz widoki widziane z perspektywy lotniczej od strony północnej. Wszystkie rysunki odznaczają się dużą dokładnością, a wszelkie ważniejsze budowle objaśnione są w dołączonej do rysunków legendzie. Na przedstawionym widoku ogólnym (rys. 1) oraz planie miasta (rys. 2) widoczny jest zamek usytuowany na południowo-zachodnim skraju lokalizacji urbanistycznej miasta, na wyższej terasie stoku. (Obecnie posesja na ul. Słonecznej 4).
W XVIII wieku był to - jak pisze M. Kornecki w swoim przewodniku - wyróżniający się wielkością dwupiętrowy budynek połączony z niewielkim ogrodem w otoczeniu. Na dwóch obrazach kartograficznych wspomnianego Wernhera można podziwiać średniowieczny złotostocki zamek książęcy po pałacowej przebudowie. Posiadał on wówczas 4 ozdobne baszty, 3 kondygnacje i dach czterospadowy (na jednym z rysunków Wernher prawdopodobnie ze względu na zastosowany przez niego stopień uproszczenia pozbawił zamku baszt). Zamek wyglądem zbliżony był wówczas do istniejącego do dziś pałacu w Wojanowie-Bobrowie (k/Jeleniej Góry) należącym do Księżnej Luizy Niderlandzkiej. Nie posiadamy niestety informacji, kiedy pierwotnie zamek ten został zbudowany, niemniej z przekazów niemieckich wynika, że już w 1033 roku został doszczętnie zniszczony i popadł w ruinę. Ponownie odbudowany w czasie trwania wojny husyckiej (1419 - 1436) uległ ponownie znacznemu zniszczeniu w trakcie wojny trzydziestoletniej (1618 - 1648). Historycy niemieccy stwierdzają ponadto, że w 1842 ruiny zamku usunięto.
Z dostępnych informacji wiadomo również, że w 1507 roku książęta ziębiccy ówcześni właściciele kopalń i zamku pałacowego w Złotym Stoku po uzyskaniu przywilejów na bicie złotych guldenów i groszy górniczych (1502 r.) przenieśli częściowo swoją mennicę z Ząbkowic do Złotego Stoku. Początkowo mennica ta mieściła się na w/w zamku książęcym. Ta prowizoryczna mennica zamkowa początkowo oprócz srebrnych groszy górniczych biła już w 1510 roku złote floreny reńskie z podobizną Św. Jakuba i tarczami herbowymi Podiebradowiczów.
Srebrne grosze górnicze bite ok. 1505 roku przez Alberta i Karola Podiebradowiczów na zamku w Złotym Stoku na awersie posiadały napis Alberta i Karola i krzyż, a między jego ramionami 4 tarcze herbowe złożone z dwóch orłów dolnośląskich, szachownicy i dwóch skośnych pasów księstwa ziębickiego w tarczy hrabstwa kłodzkiego. Na rewersie miały napis łaciński: MONETA NOVA REICHENSTEINES, oraz orła z tarczą herbową (2 belki) Podiebradowiczów na piersiach.
Na zamku bito różne odmiany srebrnych groszy o średnicy 25 mm i przeciętnej wadze 2,18 - 2,09 g srebra. Złote floreny (reńskie) o średnicy ok. 24 mm i wadze 3,29 g (19 odmian), wykonane ze złota 18-karatowego przedstawiały na awersie napisy Alberta I Karola oraz Św. Jakuba, a między jego stopami tarczę herbową Podiebradowiczów i znaczki minerskie. Rewers florenów przedstawiał powierzchnię przeciętą krzyżem prostym lub maltańskim z napisem (jak wyżej) lub w zależności od odmiany 4-ro polową tarczę herbową z dwoma orłami: ziębickim i kłodzkim. W "Biuletynie Miłośników Ziemi Ząbkowickiej" R.Majcher przedstawiając zarys dziejów Złotego Stoku pisze, że średniowieczny zamek złotostocki (przed pałacową przebudową) mógł powstać w XIV wieku, a dzieje fundamentów i podziemi starego zamku są dotąd niewyjaśnione. Z przekazów historycznych wiadomo również, że w 1842 roku resztki murów zamku książęcego o wysokości 12 m zostały rozebrane.

teren posesji przy Słonecznej 4 gdzie miał stać zamek, 2020