Zębowice

wieś w powiecie jaworskim, w gminie Paszowice

Wieża rycerska w Zębowicach – nieznany zabytek Ziemi Jaworskiej

Pod koniec ubiegłego roku Bogdan Krupa prezes Towarzystwa Księstwo Jaworskie zbierając materiały do opracowania o kanale Młynówki zwrócił naszą uwagę na nieznany dotąd budynek w Zębowicach o ewidentnie zabytkowym charakterze. „Odkryty” tak nieoczekiwanie obiekt uznaliśmy pierwotnie za średniowieczny spichlerz. Po dokładniejszych badaniach okazało się, że najprawdopodobniej mamy do czynienia z rycerską wieżą mieszkalną. Zbudowano ją na planie prostokąta o bokach 8 x 6 metrów (dłuższy bok w osi wschód – zachód). Wysokość całkowita do szczytu dwuspadowego dachu (zorientowanego również w układzie wschód – zachód) to około 13 - 14 metrów.

Główne wejście znajduje się w ścianie południowej, a prowadzi przez kamienny portal ostrołukowy. Nad wejściem znajduje się okrągły kartusz obecnie zupełnie zatynkowany. Z informacji uzyskanych od mieszkańców Zębowic wynika, że mieścił się w nim zegar słoneczny. Jedna z relacji wspomina też o dacie 1903 – prawdopodobnie w tym roku wieża została gruntownie odnowiona. Za portalem znajdują się cztery prostokątne wnęki (po dwie z każdej strony), z kamiennymi lub drewnianymi wykładzinami, które służyły pierwotnie do lokowania belek blokujących wejście. Kamienna podłoga parteru znajduje się zauważalnie poniżej obecnego poziomu podwórza. Grubość ścian kondygnacji parterowej to około 1 metra. Na wyższych piętrach wartość ta zmniejsza się skokowo o ok. 10 - 15 cm. We wszystkich ścianach parteru zachowały się wąskie otwory okienne o zdecydowanie strzelniczym charakterze (większość została zamurowana i widać je tylko od wewnątrz). We wszystkich kondygnacjach spotykamy też okna zdecydowanie szersze (choć z zachowanym przewężeniem), które zostały zmodernizowane i częściowo uzupełnione materiałem ceglanym. Otwarte pozostawiono tylko te w ścianie południowej. Resztę zamurowano i zatynkowano. W zachodniej ścianie parteru znajduje się zamurowane (częściowo też zawalone) wejście prowadzące najprawdopodobniej do piwnicy (jest widocznie ukierunkowane w dół). Według miejscowej legendy ma to być początek podziemnego przejścia do pobliskich Siekierzyc. Na wszystkich kondygnacjach wieża zachowała drewniane podłogi oraz obelkowanie o nieustalonej jeszcze metryce. Komunikację wewnętrzną zapewniają obecnie drewniane schody. W stosunku do reszty wieży są one konstrukcją wtórną - zachowały się puste wnęki po wyciętych w czasie budowy schodów fragmentach belek. Pierwotnie komunikacja odbywała się zapewne za pomocą drabin przez otwory w podłodze. W ścianie zachodniej drugiego piętra znajduje się portal, który zdaniem p. Marka Stadnickiego (historyka sztuki z Muzeum w Wałbrzychu) może być częścią średniowiecznego wykusza ustępowego. We wschodniej ścianie tej kondygnacji zachowała się z kolei półkolista, płytka wnęka nasuwająca skojarzenia z kominkiem (teoria ta wymaga oczywiście potwierdzenia przez odpowiednie badania).

Precyzyjne datowanie wieży wymaga dokładnych badań. Wstępna ocena (np. według portalu) wskazuje na XIV wiek. Militarno – rezydencjalny charakter obiektu potwierdza (wykluczając przy tym charakter gospodarczy) grubość ścian i charakter otworów okiennych, a także ogólny plan i podział wewnętrzny.
Obiekt z Zębowic jak dotąd nie figuruje w spisie zabytków. Nie ma go także w żadnych znanych nam źródłach ani opracowaniach. Jest to tym bardziej dziwne, że historia potwierdza istnienia w Zębowicach w XIV i XV wieku majątku rycerskiego. Jego pierwszym znanym właścicielem był Wencelin z Niedaszowa. Kolejni to min. Henryk Czyrna (Heinrich von Czirnen) i Zygmunt z Pogorzeli (Sigismund von Pogrell). Folwark, na obszarze którego znajduje się wieża, przeszedł z czasem w ręce jaworskich mieszczan, i być może właśnie to zadecydowało o zapomnieniu przez stulecia jej pierwotnego charakteru. Swój udział na tutaj również położenie wieży wśród innych budynków i jej niepozorny wygląd od strony drogi. Dopiero wjeżdżając na dziedziniec można ją w ogóle zauważyć.

Do 1945 roku (i prawdopodobnie kilka lat później) wyższe kondygnacje wieży używane były jako spichlerz. Obecnie budynek należy do Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa.
Towarzystwo Księstwo Jaworskie, jako Społeczny Opiekun Zabytków pod koniec lutego zgłosiło całą sprawę do legnickiego oddziału Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, który dokonał już wstępnej wizytacji obiektu. W najbliższym czasie spodziewamy się też wizytacji obiektu ze strony wrocławskiego WKZ. Nasze stowarzyszenie zamierza dalej monitorować losy tego sensacyjnego odkrycia, z nadzieją, że wieża zostanie nie tylko gruntownie przebadana, ale także właściwie odnowiona i sensownie zagospodarowana.
autor: Piotr Pacak
źr: http://jawor.koliber.org, Stowarzyszenie Koliber, oddział jaworski