Szczecin

Pierwszymi umocnieniami szczecińskiego grodu były prawdopodobnie wały drewniano – ziemne z palisadą zbudowany w połowie IX stulecia
Obwarowania miejskie w Szczecinie zaczęto budować w drugiej połowie XIII wieku. Mury średniowiecznego Szczecina liczyły 2510 m, w tym 610 m nad Odrą. Posiadały 4 bramy główne: Młyńską (niem. Mühlentor), Świętego Ducha (niem. Heiligegeisttor), Pasawską (niem. Passauertor) i Panieńską (niem. Frauenthor). W XV w. bramy przebudowano, dodając przedbramia. Obok bram obwarowania posiadały 7 baszt okrągłych, 14 kwadratowych, 1 sześciokątną i 15 półbaszt, tj. baszt otwartych. Od strony Odry znajdowało się kilka furt wodnych. Wokół murów przebiegała fosa wodna o głębokości 30-35 łokci, szerokości dna około 57 łokci, a przy górnej krawędzi ok. 80 łokci. Opodal znajdowała się Brama Panieńska, która zamykała Stare Miasto od północy.
Do nowożytnych fortyfikacji włączono trzy gotyckie bramy: Św. Ducha (od południa), Panieńską (od północy) i Młyńską (od północnego zachodu). Brama Passawska nie pełniła już swoich funkcji.

Baszta Panieńska (niem. Frauenturm) w Szczecinie zwana też Basztą Siedmiu Płaszczy (niem. Sieben Mänteln Turm), leży w pobliżu Odry u stóp Zamku Książąt Pomorskich przy ulicy Panieńskiej 47. Wałem ziemnym z bastionami objęta została również Łasztownia, a na Kępie Parnickiej w latach 1631 – 1632 zbudowano dwa dzieła rogowe. Oblężenie miasta przez siły cesarskie i brandenburskie w 1659 roku przyniosło za sobą wielkie zniszczenia w systemie obronnym. Wkrótce po zwinięciu oblężenia, przystąpiono do naprawy uszkodzonych fragmentów. Zrezygnowano wtedy z odbudowy umocnień średniowiecznych, a w południowo – zachodniej części obwarowań wybudowano Bramę Nową, która zastąpiła wspomnianą wcześniej Bramę Passawską. U kresu okresu szwedzkiego Szczecin broniony był obwarowaniami wzmocnionymi dziewięcioma bastionami (licząc kolejno od Odry po stronie południowej: Ślimaczym, Zielonym, Passawskim, Królewskim, Górnym Rycerskim, Młyńskim, Piotrowym, Kagena i Panieńskim). Mury średniowieczne zostały zniszczone głównie podczas rozbudowy twierdzy.

Baszta Panieńska przed 1945 rokiem

Brama Panieńska

Nowa Brama Panieńska

Brama Passawska

Brama Świętego Ducha

Brama Młyńska

Szczecin na mapie Merlana na początku XVII wieku

Plan Twierdzy Szczecin

(źródło w części: http://www.sedina.pl)

Relikty średniowiecznego miejskiego muru obronnego z basztą "Wittkop" zachowały się przy ul. Św. Ducha 5, 5a, 5b

widok Szczecina na mapie G. Brauna i F. Hogenberga w 1588 roku

plany XVIII-wieczne

Baszta Okrągła, baszta cylindryczna, nakryta spiczastym hełmem. Położona w ciągu muru miejskiego przylegającego do klasztoru Franciszkanów, pomiędzy rzeką Odra Odrą a Bramą Świętego Ducha. Prawdopodobnie powstała od podstaw w drugiej połowie XV wieku po wyburzeniu istniejącej w tym miejscu otwartej baszty łupinowej (w czasach Warcisława X, 1467 rok)

To wyjątkowa perełka i musi być zachowana [...] nigdzie indziej nie dokopaliśmy się do murów obronnych - mówi o odkrytej dwa tygodnie temu średniowiecznej baszcie Ryszard Kotla. Czy tak się stanie, nie wiadomo. Archeolodzy wciąż badają odkrycie. Świetnie zachowane XIV-wieczne fundamenty znaleziono na prywatnej działce przy ul. św. Ducha

W maju 2004 miejscowa prasa doniosła, ze przy ulicy Świętego Ducha, na placu obok kościoła św. Jana Ewangelisty, odkryto fragmenty średniowiecznych murów obronnych i fundamenty baszty. O obecności w tym miejscu jej resztek pisał już w 1925 roku C. Fredrich, który w swojej pracy o zachowanym fragmencie muru miejskiego przy ul. Kłodnej. wspomina o fundamentach baszty średniowiecznej w piwnicach bocznego skrzydła kamienicy przy ulicy Klosterstraße 2, widocznych również z zewnątrz na parceli przy Heiligegeiststraße 8. Zabytkowe mury znajdowały się na głębokości 3 m pod ziemią. Odkryty fragment fundamentów baszty miał 3,25 m wewnętrznej średnicy, a grubość jej muru wynosiła 1,70 m. Grubość odsłoniętego muru miejskiego wynosiła 1,10 m. Cylindryczna baszta stała na dwóch warstwach kamienia. Zachowała się również dolna część baszty wykonana z cegieł. Jej dno było wyłożone kamieniami. Po wypompowaniu zalegającej na dnie wody znaleziono 4 kamienne kule armatnie, czaszkę ludzką i kości, oraz resztki ceramiki pochodzące prawdopodobnie z XVI wieku. Po zinwentaryzowaniu i naniesieniu na mapy geodezyjne mury rozebrano. Stanął na nich budynek mieszkalno-usługowy (ul. Św. Ducha 5,5a,5b). Ponieważ zewnętrzna południowa ściana nowego budynku przechodziła równo przez środek baszty, zgodnie z decyzją konserwatora jej obrys został odtworzony na poziomie chodnika. Wewnątrz budynku przebieg muru obronnego i drugie półkole baszty odwzorowano na posadzce podziemnego garażu, pod którą pozostały zabytkowe fragmenty ich fundamentów.

Położenie Baszty Okrągłej przy Bramie Świętego Ducha

Odkryty fragment fundamentów Baszty Okrągłej oraz muru miejskiego z XIV wieku (stan z czerwca 2004 roku)

Obrys części Baszty Okrągłej przy Bramie
Świętego Ducha odtworzony na zewnątrz budynku na poziomie chodnika

spinnaker Wysłany: 09 Mar 2014 20:06

Przy okazji spaceru świetnie oznakowanym szlakiem turystycznym natrafiłem na kilka obiektów. Zdjęcia z lipca 2013.

Brama portowa:

Fragmenty muru obronnego w pobliżu ul. Podgórnej (niestety zarośnięte):

Baszta Panieńska (obecnie biuro architektów):

Brama Królewska:

mur przy Podgórnej

relikty przy Św. Ducha

Baszta Panieńska

Brama Królewska

Brama Portowa

Baszta Panieńska czyli Baszta Siedmiu Płaszczy - prawdopodobnie połowa XVI w.

Cytaty z opisu autorstwa Macieja Słomińskigo OT NID Szczecin, 14.07.2015 r., zamieszczongo na portalu zabytek.pl prowadzonego przez Narodowy Instytut Dziedzictwa:

"Z powstaniem baszty wiąże się być może informacja z 1546 r. o ulepszeniu obwarowań i pogłębieniu fos na polecenie ks. Barnima XI.

Późny czas powstania w ostatnim etapie modernizacji umocnień średniowiecznych około połowy XVI w. zdają się potwierdzać zarówno formy architektoniczne budowli (zamknięcie otworów łukiem pełnym), jak i cechy jej konstrukcji – bardzo grube mury, nowożytne już sklepienia nad poszczególnymi kondygnacjami, głębokie nisze strzelnicze) wskazujące na przystosowanie baszty do walk z użyciem broni palnej. Zachowane w murach ściany wskazują, że pierwotne otwory strzelnicze miały okrągły kształt i wtórnie zostały przerobione na strzelnice szczelinowe.

Ze względu na brak przekazów ikonograficznych, nie wiadomo obecnie jak wyglądały wyższe kondygnacje baszty – czy była ona zwieńczona jedynie platformą, czy też miała ceglany hełm podobny do tego, który został zrekonstruowany w wyniku ostatniej odbudowy."

"Baszta Siedmiu Płaszczy usytuowana została w północnym ciągu murów, bezpośrednio na wschód od Bramy Panieńskiej, zamykającej główną arterię dolnej części Starego Miasta, zwaną ulicą Panieńską. Zadaniem baszty była obrona odcinka murów oraz przedbramia bramy Panieńskiej."

"Do rozbiórki średniowiecznych umocnień przystąpiono po wcieleniu Szczecina do Prus w 1720 r. Jeszcze w XVIII w. rozparcelowano i zabudowano teren dawnej fosy pomiędzy rozebranym murem obronnym i zabudową przedmieścia wokół dawnego kościoła cysterek, zwanego Klosterhof. W rezultacie baszta znalazła się w podwórku jednej z posesji przy ul. Kłodnej oznaczonej w 1. poł. XIX w. numerem 989, po połowie stulecia 35, a w XX w. – 30. (...) W połowie XIX w. baszta została adaptowana do celów mieszkalnych. Nadbudowano wówczas ośmioboczną partię górną z dwiema kondygnacjami mieszkalnymi i jedną strychową. W czasie 2. wojny światowej, prawdopodobnie w wyniku któregoś z nalotów w 1944 r. zabudowania wokół baszty uległy zniszczeniu. Pozostałe ruiny rozebrano w 1956 r. W latach 1961-1964 baszta została odbudowana jako obiekt wolnostojący. Zrekonstruowano przy tym górną kondygnację wraz z hełmem i blankami, nie mając ku temu żadnych – poza analogiami – podstaw ikonograficznych. "

"Baszta jest budowlą wzniesioną w stosunkowo prostych formach przejściowych między gotykiem a renesansem. Założona na rzucie koła, obecnie po rekonstrukcji ostatniego pietra trzykondygnacyjna, na wysokim podpiwniczeniu, zwieńczona jest blankami i ostrosłupowym hełmem. Zbudowana została z cegły gotyckiej w wątku gotyckim, w nowszej rekonstruowanej części z cegły o dawnym formacie, pochodzącej z wytwórni w Ostrzeszowie. Pomieszczenia we wnętrzu na poszczególnych kondygnacjach nakryte zostały sklepieniami kopulastymi na gurtach. W elewacji od strony miasta widoczny jest portal głównego wejścia – uskokowy, po rekonstrukcji zamknięty łukiem pełnym. Wyżej, na poziomie drugiej kondygnacji zachowało się dawne wejście do baszty, również zamknięte półkoliście, prowadzące niegdyś z ganku przy murach obronnych (obecnie zamknięte kuta kratą). Na wysokości tej samej kondygnacji przetrwały od strony przedpola półkoliście zamknięte strzelnice (jedna z nich zachowała się również na wysokości przyziemia). Zwieńczenie starej oryginalnej części baszty stanowi fryz ząbkowy. Podobne, lecz nieco większe, półkoliście zamknięte otwory rozmieszczone są regularnie na całym obwodzie zrekonstruowanej po wojnie najwyższej kondygnacji, której zwieńczenie stanowią nieco wysunięte przed lico muru blanki. Na całej powierzchni elewacji, zarówno w partii oryginalnej, jak i rekonstruowanej widoczne są otwory maculcowe. Po obu stronach głównego wejścia zrekonstruowano fragmenty muru obronnego. We wnętrzu, na każdej kondygnacji starej części znajduje się okrągłe sklepione pomieszczenie. (...) W grubości muru zachowały się schody prowadzące na poszczególne kondygnacje."

I jeszcze cytat ze strony fotopolska.eu (tam też zdjęcia baszty jako kamienicy i po zniszczeniach wojennych, przed odbudową):

"Nazwa jej [Baszta Panieńska] pochodzi od Bramy Panieńskiej wybudowanej w 1307 r. prowadzącej do klasztoru cysterek z 1243 roku. (...) Baszta ma 9 m średnicy zewnętrznej i 3,6 m wewnętrznej. Posiada 3 kondygnacje, dolną piwniczną o wysokości 4,7 m, parterową o wysokości 4,4 m i na I piętrze liczącą 2,5 m wysokości. Zakończona jest krenelażem i stożkowym hełmem. (...) Z czasem szczelnie zabudowano ją kamienicami i wręcz zapomniano o niej. Prawdopodobnie na przełomie XIX i XX wieku w związku z likwidacją Fortu Leopolda i budową Tarasów Hakena (obecne Wały Chrobrego) rozebrano górną część baszty, budując na jej podstawie ośmiokątną kamienicę. Kamienica ta dotrwała do 1944 roku, kiedy to na skutek nalotów dywanowych uległa zniszczeniu wraz z całym szczecińskim Starym Miastem. Odbudowana i odsłonięta została po uprzątnięciu wojennych gruzów na Podzamczu. W 1954 roku wpisano Basztę do rejestru zabytków. Zrekonstruowano ją w 1964 roku...".

Od siebie dodam, że w trakcie mojej wizyty w maju 2024 r. niemal cała baszta była obrośnięta winobluszczem. Obecny, "malowniczo średniowieczny" wygląd baszty z blankami i ceglanym hełmem jest efektem rekonstrukcji z lat 1961-64 - rekonstrukcji opartj jedynie "na analogiach". Jak faktycznie wyglądała pierwotnie w górnej części nie wiadomo. "Efekt krajobrazowy" baszty został też całkowicie zniszczony przez budowę estakady (zjazd z Trasy Zamkowej) zasłaniającej ją od strony północno-wschodniej.

Rysunki ze strony zabytek.pl (licencja CC BY-NC-ND 3.0 PL - Creative Commons, Uznanie autorstwa, Użycie niekomercyjne).

Moje zdjęcia z maja 2024 r.

Szrafowaniem zaznaczono partie zrekonstruowane w latach 1961-64

Położenie baszty

Baszta widziana z zamku

Od południowego wschodu

Od północnego wschodu

Od północy

Od północnego zachodu

Od zachodu

Od południowego zachodu - od strony wnętrza miasta

Od południa (wnętrze miasta). Widoczny dolny portal i zarośniete winobluszczem wejście górne

Ceglany hełm, krenelaż i górne strzelnice - wszystko zrekonstruowane w latach 1961-64 (widok z zamku)

Fragment tablicy informacyjnej przy baszcie

Jw. z rekonstrukcją Bramy Panieńskiej

Estakada fatalnie przytłacza basztę całkowicie niszcząc jej funkcję krajobrazową. Pomiędzy parkingiem a basztą - miejsce dawnej Bramy Panieńskiej (dzisiejszy wylot ul. Panieńskiej).

Na pierwszym planie zrekonstruowany fragment muru miejskiego po zachodniej stronie baszty - od strony pola

Na pierwszym planie zrekonstruowany fragment muru miejskiego po zachodniej stronie baszty

Zrekonstruowany fragment muru miejskiego po zachodniej stronie baszty - od strony miasta

Zrekonstruowany fragment muru miejskiego po wschodniej stronie baszty - od strony pola

Fragment muru przy ul. Podgórnej 40

Pomimo, iż jest on uważany za "jedyny zachowany fragment murów obronnych Szczecina", to w rzeczywistości jest to mur oporowy skarpy prostopadłej do właściwego muru obronnego. Powstał prawdopodobnie w początkach XIV w.

Poniżej podaję cytaty z opisu tego reliktu w Karcie Ewidencyjnej Zabytków autorstwa Macieja Słomińskiego z 2000 r., zamieszczonej na stronie zabytek.pl prowadzonej przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (na samej stronie brak opisu muru, ale obszerne opisy, rysunki i zdjęcia są zawarte w dołączonych tam Kartach Ewidencyjnych Zabytku):

"Zachowany relikt jest murem oporowym skarpy, prostopadłej do właściwego muru obronnego. Powstał nieopodal Bramy Św. Ducha, prawdopodobnie w początkach XIV w., a więc w drugiej fazie budowy średniowiecznych fortyfikacji wokół miasta lokowanego na prawie niemieckim w 1243 r. (...) Na 1306 r. datowana jest pierwsza wzmianka o Bramie Św. Ducha, prowadzącj z miasta w kierunku południowym. (...) W drugiej połowie XV lub na początku XVI w. bramy umocnione zostały przedbramiami. Przed Bramą Św. Ducha stanął wówczas barbakan, który ukończono w 1467 r. Szczegóły te czytelne są na kolejnych widokach Szczecina, poczynając od (...) ok. 1600 r. Na żadnym jednak z przekazów, na zachód od Bramy Św. Ducha nie jest widoczny mur oporowy prostopadły do głównej linii umocnień.

Sytuacja

Mur położony na południowo-wschodnim obrzeżu Starego Miasta chroni przed obsunięciem skarpę nadodrzańską. Zwrócony swym licem w stronę południowo-wschodnią, usytuowany prostopadle do ul. Podgórnej, wychodzi obecnie na prowadzącą do niej drogę dojazdową do budynków przy ul. Św. Ducha. (...)  Bezpośrednie otoczenie zabytku jest niezabudowane. Od strony południowo-wschodniej przed murem ciągnie się trawnik z kilkoma drzewami, od północnego wschodu dochodzi on do schodów prowadzących na skarpę. Na górnym poziomie, wzdłuż krawędzi skarpy, bujnie plenią sie krzewy i pnącza, zasłaniające obecnie koronę muru.

Materiał, konstrukcja, technika

Średniowieczny mur oporowy skarpy ma długość ok. 15 m. Z obu stron zakończony jest wchodzącymi w skarpę niemal prostopadłymi do niej krótkimi odcinkami ceglanych murów będących pozostałością tylnej ściany kamienicy (od strony północnej) i budynku tylnego sąsiedniej posesji (od południa). Ściany te, wzniesione z cegły w niedbale układanym wątku krzyżowym oraz nieregularnym pochodzą z okresu nowożytnego. Właściwy mur wzniesiony został z granitowych głazów narzutowych, układanych w regularnych warstwach, o wysokości 60-80 cm wyrównywanych cegłą gotycką o dość zróżnicowanych rozmiarach. Jako spoiwa użyto zaprawy wapienno-piaskowej. Obecnie widocznych jest 10-12 warstw kamieni o rozmiarach dochodzących do 60 cm średnicy. Kilka warstw prawdopodobnie ukrytych jest pod poziomem gruntu - zapewnie znacznie podniesionym od czasów średniowiecznych. W północnej części mur w dużym stopniu przelicowany został cegłą - na ogół nowożytną, układaną w bardzo niestarannym, nieregularnym wątku. W ceglane lico wmontowane są dwa betonowe elementy z uchwytami służącymi przed zniszczeniem zabudowy do zamontowania poręczy schodów. Północna część budowli w znacznym stopniu uległa destrukcji - w miejscach pozbawionych lica ukazuje wnętrze muru - wykonane tu z cegły i gruzu. Grubość muru trudno obecnie ocenić, z całą pewnością jednak zwęża się on ku górze. W połowie długości skarpy wmurowana jest, wykonana z piaskowca, tablica pamiątkowa ze słabo dziś czytelnym napisem poświęconym trzechsetletniej rocznicy walk wojsk hetmana Stefana Czarnieckiego na Ziemi Szczecińskiej (1657-1957).

Historia obiektu c.d.

Jak wynika z opisu zamieszczonego w artykule Fredricha z 1926 r., nad kamiennym murem oporowym nadbudowany był mur ceglany, którego 7 dolnych warstw istniało jeszcze w latach 20-tych XX w. Można więc przypuszczać, że również z cegły zbudowane były właściwe mury obronne. 

Zachowany mur oporowy położony był po wewnętrznej stronie umocnień i od początku rozdzielał dwie sąsiednie parcele, nie pełniąc funkcji obronnej. Wzniesiono go w celu ochrony okolicznej zabudowy przed obsuwaniem się ziemi (...) Tuż za biegnącą wzdłuż ul. Podgórnej linią umocnień położony był staw z młynem wodnym. Skarpa, od strony miasta zabezpieczona murem, po stronie zewnętrznej wykorzystana została do budowy młyna wodnego, który poruszany był przez wodę spływającą z górnego stawu (przy murze miejskim) do stawu dolnego (przy barbakanie Bramy Św. Ducha) (...)

[W latach] 1659-1677 zlikwidowano stawy (...). W 1725 r. król pruski Fryderyk Wilhelm II polecił zburzyć mury średniowieczne (...). Mur oporowy przy ul. Podgórnej przetrwał - oparto teraz na nim nową zabudowę. W XIX w. i na początku następnego stulecia stanowił podstawę dla ściany oficyny kamienicy (...). Wzniesiony z kamieni narzutowych mur o wysokości 5,65 m zamykał podwórze od prawej (zachodniej) strony, dalej w kierunku południowym przechodził przez budynek tylny pełniący funkcję warsztatu odlewniczego. W tylnej elewacji tego budynku widoczny był południowy koniec muru, do którego dochodziła tu niemal pod kątem prostym ściana budynku tylnego sąsiedniej posesji nr 39. W tym miejscu średniowieczny mur miał wysokość 4,70 m. Zachowana do dziś w narożnym fundamencie ściana (a raczej dźwigający ją mur oporowy) budynku tylnego nr 39, choć posadowiona zapewne na linii średniowiecznych murów obronnych, zbudowana została w okresie nowożytnym, o czym świadczy ceglany, mało staranny wątek. Również w okresie nowożytnym - zapewne w XVIII w. - powstała ceglana ściana dochodząca do muru od strony północnej. Zachowana obecnie w swej części zachodniej, była tylną ściana kamienicy nr 40. Dalsza (zachodnia) jej partia - dziś już nie istniejąca - posadowiona była na dawnym murze obronnym, pierwotnie stanowiącym tu południową granicę niezwykle płytkiej działki. (...) W takim stanie zabudowa nieruchomości przy ul. Podgórnej 40 przetrwała do zniszczeń II wojny światowej. Zburzone wtedy zostały kamienice i oficyny, zniszczeniu uległa górna, ceglana część muru.

W latach powojennych usunięto gruzy i pozostałości przylegających do muru schodów. Teren uporządkowano nie przeznaczając go pod zabudowę. (...) Pod koniec [lat 70-tych] od strony ul. Św. Ducha wzniesiono duży, nowy budynek, posadowiony częściowo na jezdni ul. Podgórnej i niweczący walory przestrzenne tego zakatka Śtarego Miasta. Nowo powstała bryła przesłoniła również relikty muru, którego koronę w miedzyczasie przykryła zwieszająca się z górnego poziomu roślinność. Wraz z powstaniem nowej zabudowy u styku ul. Podgórnej i Św. Ducha zmieniono stary, średniowieczny jeszcze układ komunikacyjny. Zabudowując nowe skrzyżowanie wykonano ostry skręt ul. Podgórnej w strone południową, sytuując tam dojazd do nowych obiektów. Mur tymczasem przez kilka powojennych dziesięcioleci ulegał powolnej destrukcji w wyniku działania czynników atmosferycznych."

Maciej Słomiński, listopad 2000 r. Mur oporowy przy średniowiecznych fortyfikacjach miejskich. Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa nr 10044. Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie. Negatyw w WKZ Szczecin. Opublkowany na stronie: zabytek.pl (licencja CC BY-NC-ND 3.0 PL - Creative Commons, Uznanie autorstwa, Użycie niekomercyjne).

Dodaję od siebie:

Jak wynika z powyższych opisów nie jest to więc mur obronny, tylko średniowieczny mur oporowy skarpy,  związanej z murami obronnymi.

Przy braku realnych "nadziemnych" reliktów średniowiecznych murów obronnych Szczecina, obiekt ten w popularnym obiegu przejął funkcję zaginionych murów i dziś nawet na tablicy informacyjnej ustawionej przed murem wystepuje jako "jedyny zachowany fragment murów obronnych". Pomimo tej etykietki, warto jednak pamiętać jaka jest prawda, bo nawet najszczytniejsze marzenia, potrzeby i chęci nie mogą zastępować realnej rzeczywistości. A z czasem takie "niewinne kłamstewka" zaczynają żyć swoim życiem, powielają się i utrwalają za pomocą niezliczonych publikacji i stron internetowych, wypierając prawdę, o której za chwilę nikt już nie będzie pamiętał (lub nie będzie chciał pamietać). Ja osobiście uważam takie kreowanie nieistniejących bytów za działanie szkodliwe.

Relikt ten jest wszakże pomocny w odtworzeniu (i wyobrażeniu sobie) prawdopodobnej techniki wykonania rzeczywistych murów obronnych Szczecina z końca XIII i początku XIV w.: wysokiego cokołu z głazów narzutowych, dźwigającego ceglaną kurtynę (coś jak w Piotrkowie Trybunalskim). Jednak obecnie zachowany mur skarpy to tylko kamienny cokół - pozostałości ceglanej ściany powyżej zniknęły pod alianckimi bombami w czasie nalotów dywanowych na niemiecki Szczecin w 1944 r. (jak większość starówki). Widoczne dziś w głównym licu cegły to późniejsze przemurowania, a 2 boczne ceglane murki wchodzące w skarpę to pozostałości nowożytnych kamienic.

Dwa rysunki i trzy archiwalne zdjęcia, które zamiszczam pochodzą z cytowanej Karty Ewidencyjnej Zabytków Architektury i Budownictwa nr 10044 autorstwa Macieja Słomińskiego (2000 r.) opublikowanej na stronie zabytek.pl (licencja CC BY-NC-ND 3.0 PL - Creative Commons, Uznanie autorstwa, Użycie niekomercyjne).

Moje zdjęcia z maja 2024 r.

Plan reliktów muru na tle współczesnej zabudowy

jw.

Fotografia z lat 20-tych XX w. wg Fredricha - dolna część muru

Fotografia z lat 20-tych XX w. wg Fredricha - południowy koniec muru

Fotografia z lat 20-tych XX w. wg Fredricha - górna część muru (widać nie istniejącą już dziś ceglaną kurtynę ponad kamiennym cokołem)

Od południowego wschodu. Ceglany mur po lewej stronie jest nowożytny - to relikt budynku tylnego sąsiedniej posesji nr 39, "zapewne posadowiony na linii średniowiecznych murów obronnych". Po prawej właściwy, XIV-wieczny, kamienny mur oporowy skarpy przyległej do murów obronnych (górna, ceglana część tego muru już nie istnieje)

Od północnego wschodu. Ceglany mur po prawej to nowożytna (zapewne XVIII-wieczna) zachodnia część tylnej ściany kamienicy nr 40 (restaurowana)

Lico muru oporowego skarpy przy murach obronnych (pocz. XIV w.). Zbudowane z granitowych głazów narzutowych. Przemurowania cegłą - nowożytne.

Tablica informacyjna przy murze - o mylącym tytule

Brama Królewska - późnobarokowa, 1725-28.

Brama Królewska do 1806 r. nosiła nazwę Brama Anklamska. Powstała podczas pruskiej budowy fortyfikacji w latach 1725-28 na polecenie Fryderyka Wilhelma I - zastąpiła średnioweczną Bramę Młyńską (położoną u wylotu ul. Staromłyńskiej). Twórcą bramy jest budowniczy XVIII-wiecznych fortyfikacji Szczecina, Holender Gerhard Cornelius von Walrave. Dekorację rzeźbiarską wykonał Francuz Batholome Damart. Droga do bramy wiodła przez bramę zewnętrzną i dwa mosty nad fosami. W okresie wojen napoleońskich Bramę Anklamską przemianowano na Królewską.

W 1873 r. zlikwidowano fortyfikacje - Brama Królewska ocalała dzięki staraniu Hugo Lemckiego i pruskiego koserwatora zabytków F. von Quasta, popartym przez nastepę tronu, późniejszego cesarza Fryderyka [godny podziwu, wczesny przykład troski o "materię zabytkową" jako pomnik historii]. W 1877 r. dokonano remontu przekształcając bramę w budowlę wolnostojącą. Zlikwidowano bramy boczne i wymurowano boczne elewacje z cegły (mury przyporowe), odnowiono elewacje, w przejazdach zamontowano neobarokowe kute kraty itd. W trakcie kolejnych remontów w 1904 r. i w latach 30-tych XX wieku wykonano liczne betonowe uzupełnienia rzeźb. W 1942 r., w obawie przed nalotami bombowymi, zdemontowano szczyty bramy i ukryto je w Lesie Arkońskim. Zamontowano je powtórnie w 1957 r. Po wojnie wprowadzono nową "polską" nazwę - Brama Hołdu Pruskiego [nazwa typowo "odwetowa" 😉]. Konserwacje i częściowe rekonstrukcje prowadzono w latach 1986-88 i 1993-94.

Konstrukcja, technika i zdobienia

Brama jest wymurowana z cegły, elewacje szczytowe wykonano z piaskowca sprowadzonego z Pirny. Mury boczne składają się z właściwej ściany i oddzielonego od niej pustką muru przyporowego. Przejazd sklepiony kolebką o grubości dwóch cegieł. W ścianie zachodniej sklepiony półkoliście korytarz. Bogate rzeżbienia rustykowanych elewacji składają się z pilastrów toskańskich i belkowania z rzeźbionymi metopami. Rzeźby elewacji to m.in. gałązki palmowe i oliwne, postacie Marsa i Herkulesa, jeńców w zbrojach i hełmach, liczne rzymskie zbroje i hełmy (trofea), rzeźby lwów, putta (amorki), rżne akcesoria militarne, miecze, berła, korony, rogi obfitości i inne motywy antyczne.

Nad przejazdem północnym (zewnętrznym) kartusz z orłem pruskim otoczonym Łańcuchem Czarnego Orła i zwieńczonym koroną.

Nad przejazdem południowym (od strony miasta) kartusz z monogramem króla Fryderyk Wilhelma I zwieńczonym koroną.

Powyższy tekst napisałem na podstawie opisu autorstwa Macieja Słomińskiego zawartego w Karcie Ewidencyjnej Zabytków Architektury i Budownictwa nr 10041, z 1996 r., negatyw w Paracowni Fotograficznej PKZ Szczecin, uzupełninego przez tegoż autora w 2015 r. i zamieszczonego na stronie zabytek.pl prowadzonej przez Narodowy Instytut Dziedzictwa ((licencja CC BY-NC-ND 3.0 PL - Creative Commons, Uznanie autorstwa, Użycie niekomercyjne)

Od siebie dodam, że Brama Królewska wraz z Bramą Portową w Szczecinie są jednymi z najpiekniejszych późnobarokowych bram miejskich Europy, szczęśliwie ocalałych z zawieruch wojennych. Są to też chronologicznie jedne z ostatnich "prawdziwych" obronnych bram miejskich (a nie tylko późniejszych ozdobnych "imitacji" takich bram - pełniły faktycznie funkcję bram zintegrowanych z nie istniejącymi już dziś fortyfikacjami otaczającymi miasto pierścieniem obronnym). Stanowią też ciekawą, bardzo późną recepcję łuków triumfalnych starożytnego Imperium Romanum - zajmują końcowe miejsce w ciągu realnie funkcjonalnych interpretacji tego tematu od architektury romańskiej (brama w Kapui, brama opactwa w Cluny), poprzez renesans, aż do późnego baroku. Jednym słowem są późne, ale b. ciekawe, oryginalne i historycznie oraz architektonicznie znaczące.

Plan bramy z cytowanej wyżej Karty Ewidencyjnej autorstwa Macieja Słomińskiego z 1996 r.

Moje zdjęcia z maja 2024 r.

Plan Bramy Królewskiej

Widok z zamku

Od południowego wschodu

Elewacja południowa - od strony miasta. Piaskowcowa, powstała w latach 1725-28

jw

Od południowego zachodu

jw.

Jw., widać ceglany mur przyporowy elewacji bocznej, powstałej podczas adaptacji bramy na obiekt wolnostojący w 1877 r.

jw.

Od zachodu - elewacja boczna

Zachodnia, ceglana elewacja boczna, powstała podczas adaptacji bramy na obiekt wolnostojący w 1877 r.

Za tym murem przyporowym znajduje się właściwa zachodnia ściana bramy, oddzielona od muru przyporowego pustką

Piaskowcowa fasada północna - zewnętrzna. Piaskowcowa, powstała w latach 1725-28

Od północnego wschodu

Wschodni, boczny, ceglany mur przyporowy. Za nim jest pustka oddzielajaca właściwą boczną scianę bramy. Mur przyporowy powstał w 1877 r. podczas adaptacji bramy na obiekt wolnostojący

Od wschodu

Detal muru przyporowego wschodniego

Fragment wasady południowej (wewnętrznej)

Kartusz z monogramem Fryderyka Wilhelma I na fasadzie południowej (wewnętrznej)

jw.

FW - monogram króla Fryderyka Wilhelma I na fasadzie południowej

Detal fasady południowej - "klasyczne", "rzymskie" belkowanie

Detal fasady południowej. Prawy pas rzeźbiony pomiędzy pilastrami - putto (amorek) i trofea - elementy rzymskiego uzbrojenia

jw.

Detal fasady południowej. Lewy pas rzeźbiony pomiędzy pilastrami - putto (amorek) i trofea - elementy rzymskiego uzbrojenia

jw.

Fasada północna (zewnętrzna). Kartusz z czarnym orłem pruskim zwieńczonym koroną

Jw. detal: kartusz z orłem pruskim otoczonym Łańcuchem Czarnego Orła.

Brama Portowa, do 1945 r. zwana Bramą Berlińską, to „najbardziej okazała barokowa brama forteczna na Pomorzu, a zarazem jedna z bardziej interesujących i bogatszych tego typu budowli w Europie” (cytat: Maciej Słomiński, 2015).

Późnobarokowa brama powstała podczas pruskiej rozbudowy twierdzy szczecińskiej w latach 1724-1740. W średniowieczu istniała w tym miejscu Brama Passawska, zastąpiona w 1661 r. zbudowaną przez Szwedów Bramą Nową.

Twórcą bramy był holenderski architekt i inżynier wojskowy Gerhard Cornelius von Walrave.

Mury bramy wzniesiono z cegły w 1724 r. Zewnętrzną elewację (od strony pola) z piaskowca sprowadzonego z Pirmy w Saksonii wykonał w 1725 r. francuski artysta Bartholome Damart - nadworny rzeźbiarz króla pruskiego. Elewacje były malowane i złocone. W latach 1738-40 po obu stronach bramy zbudowano kazamaty. W latach 1739 r. zasypano starą fosę przy bramie, co umożliwiło ukończenie budowy. W 1740 r. przedłużono sklepienie bramy w kierunku wschodnim oraz zbudowano elewację wewnętrzną (od strony miasta), której wystrój wykonał rzeźbiarz Meyer. Bramę zamykały dębowe wrota. Od strony zewnętrznej położony był rawelin z bramą zewnętrzną oraz 3 mosty nad fosami.

W 1838 r. wykonano remont elewacji i wnętrza bramy. W latach 50. XIX w. przed bramą zbudowano tambur - dzieło obronne na planie koła. W 1855 r. ponownie odnowiono elewacje.

W 1873 r. przystąpiono do wyburzania fortyfikacji. Bramy Berlińska i Królewska ocalały dzięki staraniom Hugo Lemckiego i pruskiego konserwatora zabytków F. von Quasta. W 1875 r. bramy przekazano miastu.

W 1877 r. Bramę Berlińską przekształcono w budowlę wolnostojącą - po bokach wzniesiono masywne mury przyporowe znacznej grubości (elewacje boczne) z cegły półklinkierowej w wątku krzyżowym, sklepienie naprawiono i zasypano ziemią, odnowiono barokowe elewacje, a przejazd zamknięto kutymi kratami. W 1892 r. zamknięto przejazd zewnętrzny, a w 1902-03 r. bramę przekształcono w niszę z fontanną ozdobioną rzeźbami. W 1932 r. fontannę usunięto i ponownie otwarto przejazd, w który wstawiono starą kratę. Przeprowadzono też konserwację i remont elewacji. W 1933 r. usunięto ziemię ze sklepienia, zabezpieczając je papą.

W 1942 r., aby uchronić elewacje przed bombardowaniami alianckimi, zdemontowano je i ukryto w Lesie Arkońskim. Zmontowano je powtórnie w 1957 r.

Nazwę Bramy Berlińskiej zmieniono w 1945 r. na Bramę Portową [od siebie dodam, że rozumiem powojenną niechęć do pozostawienia nazwy "Berlińska" w dawnym niemieckim, a obecnie "podarowanym" nam przez Stalina mieście, jednak wybór "nowej, polskiej nazwy" wydaje mi się dość bezsensowny, gdyż brama leży po przeciwnej stronie miasta, niż port nad Odrą...]

W 1992 r. elewacje poddano gruntownej konserwacji połączonej z rekonstrukcją zniszczonych elementów.

Budowla wniesiona jest na planie wydłużonego prostokąta, ze sklepionym przejazdem (sklepienie grubości 2 warstw cegieł). Od strony wschodniej wtórnie wydzielone pomieszczenia zaplecza.

Elewacje mają bogaty wystrój rzeźbiarski - toskańskie półkolumny, pilastry, belkowanie (architraw, gładki fryz, wydatny gzyms), rustyka z opasek kamiennych.

W szczycie i attyce od strony zachodniej (zewnętrznej) znajdują się: panorama Szczecina z bogiem Odry Viadrusem (trzymającym dzban z wylewającą się wodą i wiosło), drzewem i postumentem z wazą, korona królewska z trofeami i sztandarami wojskowymi, panoplia z antycznych zbroi i tarcz; od strony wewnętrznej tego szczytu - orzeł z pękami błyskawic w szponach wzlatujący ku słońcu z ludzką twarzą - emblemat Non soli cedit (Nie ustępuje słońcu).

Na tej elewacji umieszczono kartusz z monogramem króla Fryderyka Wilhelma I oraz napis: „Fridericus Wilhelmus Rex Borussiae Ducatum Stetinensem Cessum Brandenburgicis Electoribus Sub Clientelae Fide Pomeraniae Duscibus Redditum Post Fato Ad Suecos Delatum Iustis Pactis Iustoque Pertio Ad Panim Usque Emit Paravit Sibique Restituit Anno MDCCXIX Ac Portam Brandenb. Fieri Iussit” („Fryderyk Wilhelm, król pruski, Księstwo Szczecińskie odstąpione elektorom brandenburskim i oddane ponownie książętom pomorskim, przez nieszczęśliwe zrządzenie losu zajęte przez Szwedów, mocą prawnych układów i za odpowiednią cenę do [rzeki] Piany wykupił, zdobył i uzyskał ponownie dla siebie w roku 1719. On też tę Bramę Brandenburską zbudować rozkazał”).

Od strony wschodniej (wewnętrznej) umieszczono kartusz z monogramem królewskim, w obramieniu złożonym z panoplii oraz liści palmy przeplatanych gałązkami oliwki. Na kartuszu siedzi orzeł z rozpostartymi skrzydłami, trzymający w szponach miecz i berło. Szczyt bramy flankują granaty z językami ognia. Oprócz sztandarów i trofeów wojskowych umieszczono antyczne tarcze, armaty, kule armatnie, bębny wojskowe itp.

Na wewnętrznej stronie szczytu znajduje się tarcza z orłem pruskim

Na tej elewacji umieszczono herb Królestwa Pruskiego z Orderem Orła Czarnego i koroną.

Powyższy tekst napisałem na podstawie: Maciej Słomiński, 1996. Brama Berlińska, ob. Portowa. Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa nr 10040. Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie. Pracownia Fotograficzna PKZ, Szczecin.

Karta wraz opisem tegoż autora (Maciej Słomiński, 2015) została zamieszczona na stronie zabytek.pl prowadzonej przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (licencja CC BY-NC-ND 3.0 PL - Creative Commons, Uznanie autorstwa, Użycie niekomercyjne).

Plan bramy z cytowanej wyżej Karty Ewidencyjnej autorstwa Macieja Słomińskiego z 1996 r.

Moje zdjęcia z maja 2024 r.

Niestety brama znajduje sie w centrum węzła komunikacyjnego, więc wiekszość zdjęć zdobią druty, słupy, pojazdy itp. itd.

Fasada wschodnia - od strony miasta

Herb wielki Królestwa Prus

Monogram króla Fryderyka Wilhelma

Tylna strona elewacji wschodniej

Po bokach szczytu dwa granaty z językami ognia.

W środku Czarny orzeł w koronie z berłem i jabłkiem królewskim w szponach - herb (mały) Królestwa Prus

Od strony północno-wschodniej

Od strony północnej. Ceglana elewacja boczna - mur przyporowy - powstała w 1877 r. po likwidacji obwarowań twierdzy i przekształcaniu bramy w budowlę wolnostojącą.

Od strony północno-zachodniej

Fasada zachodnia - zewnętrzna (od strony pola)

Zachodni (zewnętrzny) przejazd bramny, inspirowany rzymskimi łukami triumfalnymi.

Monogram króla Fryderyka Wilhelma

Łacińska inskrypcja dedykacyjna Fryderyka Wilhelma na attyce - ewidentnie wzorowana na praktykach cesarzy rzymskich (tłumaczenie napisu w opisie na wstępie postu).

Powyżej napisu przedstawiono panoramę Szczecina.

Po lewej Viadrus - zapomniany, mityczny bóg Odry (w najstarszych przekazach Odra występuje jako Viadrus fluvius). Wzorowany na antycznych personifikacjach rzek. Naczynie z wylewającą się wodą symbolizuje rzekę, a wiosło w prawej ręce bóstwa - żeglowność Odry.

Szczyt zachodni.

Herb wielki Królestwa Prus

Tylna strona fasady zachodniej

Jw. + wszechobecne druty tramwajowe

Jw. Emblemat Non soli cedit lub Nec soli cedit ("Nie ustępuje nawet słońcu" - pruskie motto królewskie) - orzeł z pękiem błyskawic w szponach, wzlatujący ku słońcu z ludzką twarzą.

Od strony południowo-zachodniej

Ceglana (cegła półklinkierowa), południowa fasada boczna (mur przyporowy), powstała wraz z elewacją północną w 1877 r. po likwidacji obwarowań twierdzy i przekształcaniu bramy w budowlę wolnostojącą.

Jw., detal.

Od strony południowo-wschodniej