Gołuchów

Za 20 mln zł minister kultury i dziedzictwa narodowego nabył na rzecz państwa zamek w Gołuchowie z przylegającymi do niego budynkami gospodarczymi i parkiem. Tym samym spłacił spadkobierców przedwojennych właścicieli, którzy domagali się w sądzie zwrotu nieruchomości. W końcu grudnia ub. roku minister kultury Piotr Gliński podpisał umowę kupna zamku i zabudowań gospodarczych wraz z parkiem. Zapłacił za nie Fundacji Czartoryskich 20 mln zł. - Wcześniej wartość nieruchomości oszacowali rzeczoznawcy. Z operatu szacunkowego, wykonanego dla nas przez dwie niezależne firmy zewnętrzne, wynikało, że zamek z nieruchomościami i parkiem jest wart 22 mln zł. Ministerstwo zapłaciło więc nieco mniej - informuje Aleksandra Sobocińska, rzeczniczka Muzeum Narodowego w Poznaniu, które... od 1951 r. jest właścicielem zamku w Gołuchowie.

Muzeum remontowało

Dlaczego zatem konieczny był zakup zamku z przyległościami przez ministra? Bo do 1939 r. dobra gołuchowskie należały do rodziny Czartoryskich. Izabella z Czartoryskich Działyńska zamierzała w końcu XIX w. utworzyć w odbudowanym zamku nie tylko rezydencję, ale i muzeum. Zmarła w roku 1899 we Francji, ale pochowana została w Gołuchowie, w przebudowanej w tym celu kaplicy, znajdującej się na terenie parku. Na sześć lat przed śmiercią utworzyła Ordynację Książąt Czartoryskich w Gołuchowie. W jej statucie zagwarantowała ogólną dostępność oraz niepodzielność swoich zbiorów. Jej prywatne muzeum funkcjonowało nieprzerwanie do września 1939 roku.

Zebrane przez Izabelę Czartoryską i jej męża zbiory: ogromna kolekcja starożytności, grafika, malarstwo i rzemiosło artystyczne z XII-XVI w. uległy rozproszeniu podczas II wojny. Część wpadła w ręce hitlerowców i w większości zaginęła, inną część Niemcy wywieźli z zamku i składowali w bunkrach w rejonie Międzyrzecza. Po wyzwoleniu wywieźli je Sowieci do Leningradu. od 1946 r. ratowano kolekcję. Tkaniny, ceramikę i hafty gotyckie odzyskane z Niemiec przekazano do Muzeum Narodowego w Warszawie. Także tam odesłano z Leningradu ogromną kolekcję waz greckich, zabytków egipskich i szkieł starożytnych - w sumie około 4,5 tys. eksponatów.

Po wojnie majątek Czartoryskich przejęło państwo, a w 1951 r. zamek w Gołuchowie stał się własnością Muzeum Narodowego w Poznaniu. To muzeum dwukrotnie przeprowadziło kompleksowe prace konserwatorskie, usuwające zniszczenia z latach 1939-1951. Nowy gospodarz wyposażył sale zamkowe we własne zbiory, m.in. wspaniałe gobeliny, renesansowe malarstwo europejskie, rzadkie okazy mebli, kolekcję rzemiosła artystycznego. W miarę upływu czasu powracają do Gołuchowa zabytki pochodzące z kolekcji Izabelli Działyńskiej. Obecnie obejrzeć można część dawnego zbioru waz antycznych, obrazy malarzy polskich i zachodnioeuropejskich oraz niektóre meble z dawnego wyposażenia zamku.

Czartoryscy chcieli odszkodowania

Po upadku PRL do sądu zgłosili się spadkobiercy rodziny Czartoryskich - domagali się zwrotu zamku, budynków gospodarczych i parku. - Sprawa toczyła się przez wiele lat. Spadkobiercy domagali się zwrotu, ale tak naprawdę chodziło im o odszkodowanie - przyznaje rzeczniczka Muzeum Narodowego.

Jak wyjaśnia, podpisana przez ministra umowa pozwala zakończyć proces sądowy. - W myśl umowy zmienił się całkowicie właściciel dóbr - wyjaśnia Sobocińska. - Muzeum Narodowe było dotychczas tylko właścicielem zamku, pozostałe budynki i park należały do Lasów Państwowych. W tej chwili całkowitym właścicielem tych nieruchomości jest muzeum. Muzeum Narodowe będzie teraz dążyć do ugody z Lasami Państwowymi, aby np. w działalności Muzeum Leśnictwa, mieszczącego się w jednym z budynków, nic się nie zmieniło.

Sobocińska podkreśla, że umowa dotyczy wyłącznie nieruchomości. Natomiast zbiory należące do muzeów, które były elementem zbiorów Czartoryskich, pozostaną częścią zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie (m.in. słynna kolekcja waz). - Myślę, że sprawa znalazła finał w sposób satysfakcjonujący obie strony, wszystkie zabytki będą nadal eksponowane w zamku - podsumowuje Sobocińska.

Za to 20 mln?

Zapisy Ordynacji obligują Czartoryskich do udostępniania zbiorów zwiedzającym. Czyli w przypadku odzyskania dóbr gołuchowskich przez spadkobierców i tak nadal można by było je podziwiać. Dlaczego zatem trzeba było zapłacić 20 mln zł? - zapytaliśmy.

Rzeczniczka Muzeum Narodowego: - Akt ordynacji to zapis sprzed 125 lat, który nie dawał gwarancji, że spadkobiercy nie wycofają się z jej zapisów dotyczących udostępniania zbiorów. Teraz taką gwarancję, że zbiory będą dostępne szerokiej publiczności, mamy.

W 2018 r. - w 125-lecie utworzenia Ordynacji Czartoryskich - Muzeum Narodowe w Poznaniu planuje okolicznościową wystawę poświęconą zbiorom Czartoryskich.