Żerków I

miasto w powiecie jarocińskim

W mieście istnieje dwufazowe grodzisko średniowieczne. W I fazie (w 1372 roku wymieniano castrum) był podpiwniczony obiekt na kopcu o wysokości około 2,5m z szeroka wieżą drewnianą wieżą o boku liczącym około 10m z bali o grubości około 0,20-0,22m, Poziom użytkowy wyłożono drewnianymi belkami. Od strony zachodniej podejście zabezpieczało kilka rzędów zaostrzonych pali. Założenie uległo spaleniu podczas walk w 1383 roku.
Druga faza użytkowania obiektu - XVI wiek - kopiec podwyższono do wysokości około 5m. U podstawy miał szerokość 43x50m, plateau około 20m średnicy. Obiekt dodatkowo otaczał wał o szerokości 13-14m i wysokości ok 1,5m. Całość założenia miała około 140m średnicy. Na jego szczycie zbudowano drewniany dwór o długości boku ok. 15m. Pod koniec XVI wieku budynek rozebrano.
plan sytuacyjni wysokościowy grodziska (rys.J.Tomala)

wieś w powiecie jarocińskim, w gminie Żerków

Według wykazu WKZ we wsi znajduje sie grodzisko wczesnośredniowieczne. Obiekt był badany archeologicznie. Doczekał sie opracowania: Grzegorz Teske, Janusz Tomala, Archeologiczne badania domniemanego grodziska kaszte­lań­skie­go w Żółkowie, gm. Żerków, woj. kaliskie, s. 149–158.

Nr. stanowiska 5, obszar AZP 60-34. Nr. rejestru 383/85.

BADANIA DOMNIEMANEGO GRODZISKA KASZTELAŃSKIEGO W ŻÓŁKOWIE

I Wstęp
W lipcu 1991 r. przeprowadzono pod kierunkiem J. Tomali z Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Kaliszu badania archeologiczne tzw. grodziska stożkowego w Żółkowie, gm. Żerków. Prace te finansowane były przez Urząd Miasta i Gminy w Żerkowie. Interesujący nas obiekt, wymieniany wielokrotnie w literaturze naukowej, umiejscawiano zazwyczaj w granicach Żerkowa, łącząc go z grodem kasztelana z Wilkowyji. W ramach obszaru AZP badania powierzchniowe obiektu przeprowadził w 1981 r. A.Prinke z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu (zaznaczony jest na arkuszu 60-34 jako st. nr 5 w Żerkowie). Obecnie znajduje się w granicach Żółkowa.
Grodzisko położone jest na północnym (lewym) brzegu Lutyni, w odległości ok. 70 m od jej koryta i ok. 2 km na południowy zachód od Żerkowa (ryc. 1). Obiekt obecnie porastają krzewy (tarnina). U podstawy ma on wymiary 50 x 43 m (plateau ok. 20 m średnicy) i ok. 5-6 m wysokości. W okresie międzywojennym widoczne były dwa wały, z których zewnętrzny jest rozorany, a wewnętrzny rozwieziony od strony południowej. Zachowana szerokość wału wewnętrznego dochodzi do 15 m u podstawy, a wysokość do 1,5 m. Wał wewnętrzny oddalony jest od kopca ok. 8 m. Średnica całego założenia u podstawy dochodzi do 140 m.
Podczas badań powierzchniowych przeprowadzonych w 1981 r. odkryto na zachód od grodziska osadę wczesnośredniowieczną (stan. nr 6) datowaną na fazy D-E wczesnego średniowiecza (950-1250 r.), zaś na północ od niego osadę kultury łużyckiej (stan. nr 15). W1991 r. stwierdzono na wschód od obiektu osadę kultury przeworskiej (stan. bez numeru) datowaną ogólnie na okres wpływów rzymskich.
Program badań w 1991 r. przewidywał rozpoznanie plateau grodziska 4 wykopami o wymiarach 5 x 2,5 m każdy, celem ustalenia jego stratygrafii, chronologii faz użytkowania itp. Przed przystąpieniem do zasadniczych prac ziemnych odkrzaczono górną i częściowo boczną powierzchnię kopca. Wykopy usytuowano wzdłuż linii wschód-zachód. Eksploatację prowadzono warstwami naturalnymi. Wszystkie przedmioty metalowe namierzano trójwymiarowo. Poszczególne poziomy zawierające relikty konstrukcji oraz rzuty poziome zadokumentowano fotograficznie i na rysunkach barwnych w skali 1:10.
II. Podstawowe dane historyczne oraz stan badań
Żerków pojawia się w źródłach pisanych w 1257 r. W tym czasie książę wielkopolski Bolesław Pobożny darował m.in. Żerków i Żółków Jankowi synowi Wojciecha z rodu Zarembów1 . Około 1372 r. miejscowościami tymi władał Wawrzyniec Zaremba, kasztelan poznański i zarazem ostrowski2, zaś miedzy 1372 a 1383 r. Andrzej Zaremba, kasztelan śremski3, a ok. 1390 wdowa po nim Małgorzata z synem Janem4. W roku 1398 wymienieni są Piotr i Maciej z Żerkowa5.
W walkach między Nałęczami a Grzymalitami zburzono w 1383 r. „castrum” w Żerkowie6. „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” podaje, iż w 1388 r. na miejscu dawnego grodu Wawrzyniec (?) Zaremba (zapewne pomyłka z Andrzejem) zbudował ko-ściół p.w. Sw. Stanisława . Miasto, zniszczone podczas walk w 1383 r., zbitą warstwę gliny i węgli drzewnych, a ceramikę występującą na obiekcie datowali na IX-X i XIV-XV w.
Grodzisko w Żerkowie łączone było z kasztelanią w Wilkowyji, która wymieniona została w źródłach pisanych pod rokiem 1245 i 1279 , natomiast w 1415 r. „ w vilkovye cu czwerdzi gwałtem ani kmecza oth yanl ani go fzdzedzini fzwodl”19. K.F.Gibasiewicz przypuszczał, że informację o kasztelani wilkowyjskiej można łączyć z nie istniejącym już grodziskiem w Lisewie, które miało znajdować się na południowym (prawym) brzegu Lutyni, między Starym a Nowym Lisewem i było podobne „co do budowy i wielkości” do grodziska żerkowskiego. Obiekt ten całkowicie zniszczono w latach 1901-190320. Do tej pory nie udało się zlokalizować obiektu w Lisewie.
III. Stratygrafia obiektu
Grodzisko w Żółkowie wykazuje ślady dwukrotnego użytkowania. W fazie pierwszej wybudowano drewnianą konstrukcję (zapewne typu wieżowego) posiadającą niemieszkalne przyziemie. Ściany owej budowli oblepione były grubą warstwą gliny. Budynek ten, o nie ustalonych jeszcze wymiarach, wzniesiono na niewysokim kopcu, którego wysokość nie przekraczała zapewne 1,5 m, a średnica u podstawy ok. 15 m. Fragmentaryczne rozpoznanie obiektu nie pozwala stwierdzić, czy zastosowano wówczas dodatkowe umocnienia w postaci wału, fosy lub palisady. Kres założeniu z fazy pierwszej położył gwałtowny pożar.
W fazie drugiej, na zgliszczach grodu z fazy poprzedniej, usypano kopiec o wymiarach 50 x 43 m u podstawy (plateau ok. 20 m średnicy) i ok. 5-6 m wysokości, otoczony podwójnym wałem. Nasyp kopca wzmacniała nieokreślona bliżej konstrukcja drewniana połączona gwoździami, zachowana w postaci podłużnych równoległych zaciemnień, natomiast jego podstawę wzmocniono dwuwarstwowym brukiem kamiennym. Na szczycie kopca, w jego partii centralnej, wzniesiono budynek (budynki (?)) o długości wzdłuż linii wschód-zachód ok 15 m, bez fundamentu kamiennego, podczas gdy pozostała część plateau pełniła funkcję nie zabudowanego podwórza. Być może budynek (budynki (?)) otoczony był płotem lub palisadą. Pod koniec użytkowania grodu rozebrano istniejące tutaj budowle, a nasyp zostawiono jako nieużytek.

Żółków, gm. Żerków. Lokalizacja grodziska.

IV. Opis materiału zabytkowego Podczas badań archeologicznych w 1991 r. uzyskano 1033 fr. kości zwierzęcych, 249 przedmiotów metalowych ( z wyjątkiem jednego żelazne), 9 narzędzi krzemiennych, 2 kamienne kulki i 1889 fr. ceramiki naczyniowej. Dla określenia chronologii przydatny jest jedynie materiał ceramiczny i on pokrótce będzie scharakteryzowany. Chronologicznie ceramikę można podzielić na okazy z okresu wpływów rzymskich, z wczesnego średniowiecza, z późnego średniowiecza i okresu nowożytnego. Ceramika „rzymska” i wczesnośredniowieczna występują we wszystkich warstwach, co świadczy, iż znalazła się tutaj podczas sypania kopca, zarówno w fazie pierwszej, jak i w drugiej. Za tym przemawia występowanie w pobliżu grodziska osad z tego właśnie okresu (por. s. 149-150) Ceramikę, która występowała tylko w warstwie spalenizny i spalonym obiekcie (faza pierwsza grodu) wykonano na szybkoobrotowym kole garncarskim i jest ona całkowicie obtaczana. Jako domieszkę schudzającą żelazistej gliny zastosowano drobno- lub średnioziarnisty piasek. W większości przypadków naczynia wypalano w atmosferze utleniającej niepełnej na kolor brunatny (przełom dwubarwny). Ornamentowano je głównie dookolnymi żłobkami. Ogólnie można je datować na XIV wiek. Ceramika z fazy drugiej charakteryzuje się bardzo dobrym wypałem. Wykonano ją z gliny kaolinitowej oraz żelazistej, wypalano w atmosferze utleniającej i redukcyjnej. Jest to ceramika toczona, a domieszkę schudzającą gliny stanowi drobnoziarnisty piasek. Około 30 % przypada na tzw. ceramikę białą, ornamentowaną skośnymi lub równoległymi pasami malowanymi na kolor brunatny. Bardzo mało jest fragmentów naczyń polewanych. Ten materiał ceramiczny datować można na pełny XVI wiek. Z pozostałych zbytków na uwagę zasługują przedmioty żelazne. Przeważają gwoździe (228 fr.), ponadto znaleziono haki (7 fr.), noże, jeden sierp, dwie sprzączki, jedną podkowę, jedno zgrzebło, dwa groty bełtów kuszy, jedną ostrogę. Odkryto także fragment brązowej fibuli z okresu wpływów rzymskich. Wszystkie przedmioty metalowe, z wyjątkiem gwoździ, znajdowały się w warstwach nasypowych kopca, podobnie jak narzędzia krzemienne i dwie kulki kamienne. V. Zakończenie Przeprowadzone w 1991 r. badania archeologiczne na grodzisku w Żółkowie wykluczyły możliwość łączenia tego obiektu z grodem kasztelańskim w Wilkowyji. Został on wzniesiony zapewne przez Zarembów najwcześniej w pocz. XIV w. Informacja o zniszczeniu „castrum” w Żerkowie w 1383 r. dotyczy prawdopodobnie interesującego nas założenia. Nie natrafiono na ślady użytkowania obiektu w XV w., dlatego też wiadomość o rzekomym wybudowaniu tutaj kościoła w 1388 r. należy uznać za mało prawdopodobną. Nie ulega wątpliwości fakt wzniesienia w XVI w. w miejscu wcześniejszego gródka założenia obronnego o dość urozmaiconym systemie obronnym (dwa wały). Fundatorami tego obiektu byli prawdopodobnie Roszkowscy (może Jan (?)). Po przejęciu Żerkowa przez Radomickich (w 1615 r.) gród przestał być użytkowany. Nowi właściciele wznieśli zapewne bliżej miasteczka swoją siedzibę, być może również o cechach obronnych. Przewiduje się kontynuację badań, w tym podjęcie próby lokalizacji miasta Żerkowa przed lokacją w 1386 r. źr: http://realtkaniny.pl/wordpress 05.03.2010

Powrót do góry