Radzim

dawna kasztelania, nieistniejącą wieś w powiecie poznańskim, w gminie Murowana Goślina

Obiekt nazywany także jako Ostrów Radzimski lub jako wieś Starczanowo
Próba ustalenia chronologii Radzimia oprzeć się musi na archeologicznej analizie zachowanych resztek grodu, gdyż w źródłach pisanych pierwsza wzmianka pojawiła się dopiero w r. 1256. Na zalesionej wyspie zachowały się ślady grodu radzimskiego w postaci grodziska stożkowatego, otoczonego rowem i wałem. Grodzisko zajmuje teren około 150 m w północno - wschodniej części wyspy. Na południe od stożka i rowu ciągną się dwa wały i dwa rowy przecinające wyspę od brzegu do brzegu, wzmacniające podwójnie obronę. Kształty grodziska w niektórych miejscach są zadarte. W obrębie kulminacji kopca, wznoszącego się na wysokość 5 m, przy średnicy podstawy 50 m zlokalizowano dotychczas pozostałości dwóch zabudowań mieszkalnych, założonych na planie czworokąta, które zdołano częściowo odsłonić. W świetle dotychczasowych rezultatów przeprowadzonych prac wykopaliskowych, można mówić o istnieniu dwóch faz zabudowy i użytkowania dworu kasztelańskiego usytuowanego na majdanie kopca, zamykających się zasadniczo w XIII wieku. Faza starsza, zaczynająca się przed połową XIII wieku - czyli przed pierwszymi wzmiankami pisanymi mówiącymi o kasztelanach radzimskich, przy czym nie jesteśmy na razie w stanie określić jej dokładnych ram chronologicznych, ostatecznie tę kwestię rozstrzygną analizy dendrochronologiczne próbek drewna pobrane ze spalonych belek ścian budynku, związana jest z usytuowaniem na wcześniej usypanym kopcu zasadniczego zabudowania, jakim była prawdopodobnie drewniana wieża mieszkalno-obronna, pozostałość której należy się doszukiwać w częściowo odsłoniętej kamienno-glinianej posadce i zarysie spalonych belek stanowiących ślad jej ściany. Po kataklizmie, kładącym kres pierwszej budowli, na zasypanym pogorzelisku pobudowano drewniane domostwo (wieżę?) posadowione na kamiennych ławach fundamentowych, zniszczone najpóźniej w 1 poł. XIV wieku. Pozostałością tego budynku jest rumowisko poprzepalanych kamieni ze śladami spalenizny i wypalonej gliny, świadczące o jego nagłej destrukcji, na co wskazywać może także dość bogaty zespół zabytków odkryty w jego zgliszczach, w tym między innymi groty bełtów do kuszy. Za datowaniem drugiej fazy zabudowy kopca na 2 poł. XIII wieku do początku XIV wieku przemawia charakter odkrytej ceramiki, w której przeważa zdecydowanie technologia tradycyjnego wczesnośredniowiecznego sposobu wyrobu naczyń nad garncarstwem późnośredniowiecznym. Takiemu datowaniu ulegają też niektóre przedmioty metalowe, w tym występujące w tym okresie klucze gotyckie, którego egzemplarz odkryto w zgliszczach domostwa. Niestety, na obecnym etapie badań nie można jednoznacznie stwierdzić czy okalający kopiec wał stanowił jego obwałowanie, czy też jest to pozostałość wcześniejszego grodu typu „pierścieniowatego”, w relikty którego wmontowano założenie na kopcu. (źr: http://www.oborniki.com.pl,http://www.biblioteka.murowana-goslina.pl)

Szósty sezon badań archeologicznych na średniowiecznym gródku stożkowatym w Radzimiu zakończony
W miesiącach wakacyjnych odbyły się po raz kolejny badania archeologiczne na ostrowie radzimskim. W pracach brali udział pracownicy Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy i studenci archeologii UAM w Poznaniu, a badania były dofinansowane ze środków Miasta i Gminy Murowana Goślina.
Ostrów radzimski to wyspa, ograniczona z jednej strony korytem rzeki Warty, z drugiej bagnistym (częściowo zasypanym w końcu XIX w.) starorzeczem, oddalona o 1,5 km od wsi Starczanowo. Ze względu na swe walory obronne szybko została zasiedlona przez człowieka, który stale zmuszony był podnosić poziom wyspy w obawie przed powodziami.
Na niej to, jak donoszą źródła pisane, w XIII w. miejscowa ludność usypała wysoki kopiec i pobudowała wieżę mieszkalno-obronną dla kasztelana (fot. 1). W celach obronnych i ochronnych (przed wodą) wzniesiono wał ziemny.
Do dzisiejszych czasów po gródku stożkowatym zachowały się jedynie pagórki, wewnątrz których, w poszczególnych warstwach ziemi i piachu, odnaleźć można przedmioty świadczące o historii tego miejsca.
Od 2002 roku, na wyspie odbywają się badania archeologiczne prowadzone przez Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Kolejne sezony badawcze dostarczają nowych, cennych informacji na temat życia w średniowieczu.
Tegoroczny sezon badawczy, w jakimś sensie, przyniósł odpowiedź, czy na terenie dawnej wyspy istniało wcześniejsze, niż XIII-wieczne osadnictwo, o którym wzmiankuje się w źródłach pisanych. Odkopane, na głębokości 4 m, obiekty nr 5 i 6 (najprawdopodobniej pozostałości po domostwach), świadczą, iż wyspa radzimska zamieszkiwana była już w VIII-IX w. (fot. 2). Ponadto udało się uchwycić w piasku, z którego usypano stożek, pozostałości konstrukcji drewnianych, wzmacniających kopiec przed osuwaniem się w okresie budowy i funkcjonowania kasztelanii. Odkopano bogaty materiał masowy (fragmenty ceramiki i kości), w tym wiele zabytków wydzielonych świadczących o zajęciach gospodarczych i ubiorze zamieszkujących wyspę (przekłuwacze, osełki, koser, noże, gwoździe, kabłączki skroniowe, monety).
W trakcie badań odnaleziono 132 zabytki wydzielone. Do najciekawszych należą: moneta srebrna - denar krzyżowy, datowany na IX w., moneta srebrna – brakteat guziczkowaty, datowany na XIII w., misa żelazna typu śląskiego, datowana na XII w. (misa ta spełniała funkcje kuchenne), groty bełtów, haczyki żelazne do łowienia ryb – datowane na X – XIII w., igła kościana, przekłuwacz rogowy, datowany na XII-XIII w.
Ponadto należy wspomnieć, iż odkopano liczne fragmenty noży, osełek, fragment pierścionka szklanego, okucia brązowe, ucho żelazne od wiadra, koser, części wędzidła końskiego i wiele innych zabytków, o których będzie można więcej powiedzieć po ich oczyszczeniu i konserwacji.
W śród ceramiki dominuje stłuczka naczyń całkowicie obtaczanych na kole garncarskim. W trakcie prac odnaleziono skupisko ceramiki, z którego udało się wykleić prawie cały, baniasty garnek o profilu esowatym, datowany na 2 poł. XII – XIII w.
Niestety, nie udało się odnaleźć miejsca siedziby kasztelana radzimskiego (tzn. fundamentów wieży mieszkalnej lub innych obiektów z tego okresu). Nie pozyskano też odpowiedniej próbki dendrologicznej (niezbędnej dla datowania). Najbliższe badania z pewnością skupią się na dokopaniu wykopu III i określeniu miejsca, w którym stała kasztelania.
Tegoroczny sezon, pozwolił na zakończenie i uporządkowanie terenu po wcześniejszym wykopie, kopanym przez 4 sezony badawcze. Podsumowaniem tegorocznych badań będzie cząstkowe opracowanie naukowe.

Andrzej Kowalczyk
Archeolog – Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy
tel.: 604 605 580

artykuł i zdjęcie pochodzi ze strony: http://www.murowana-goslina.pl

Ostrów Radzimski - badania archeologiczne zapomnianego grodu na Warcie

Od kilku lat trwają wykopaliska w obrębie pozostałości po gródku stożkowatym na Ostrowie Radzimskim (gm. Murowana Goślina), zlokalizowanym niegdyś w strategicznym miejscu na wyspie w dolinie Warty. To tutaj w XIII wieku mieściła się ważna rezydencja kasztelańska, za pośrednictwem której manifestowała się władza książęca. Archeolodzy przypuszczają, że to być może najstarsze założenie tego typu na ziemiach polskich.

Dotychczasowe badania archeologiczne nadal są niewystarczające, aby w pełni zrekonstruować średniowieczną rezydencję obronną kasztelana. Jednak dzięki powołanej w 2006 roku Pracowni Archeologicznej Ostrów Radziński, podlegającej Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, i zaangażowaniu miejscowej społeczności, w tym Lokalnej Grupy Działania Kraina Trzech Rzek, w której skład wchodzą mieszkańcy gmin Murowana Goślina, Oborniki i Ryczywół, możliwe stało się wdrożenie szeroko zakrojonego projektu.

"Badany przez nas gródek składał się z centralnego kopca otoczonego wałem ziemnym zachowanym do dziś w postaci kilku pagórków i fosy. Na nasypie w kształcie ściętego stożka mierzącym kilka metrów wysokości znajdowała się najpewniej kilkukondygnacyjna wieża mieszkalno-obronna, w której rezydował kasztelan" - wyjaśnia Andrzej Kowalczyk, archeolog z Pracowni Archeologicznej Ostrów Radzimski.

W obrębie wałów mogło się też mieścić kilka innych domostw należących do osób trudniących się istotnymi dla lokalnego wielmoży rzemiosłami - być może kowala lub rycerza. Osada, która podlegała władzy kasztelana - Radzim, mieściła się na zachodnim brzegu rzeki, ale obecnie jest niedostępna dla badań archeologicznych. W okresie średniowiecza w pobliżu Radzimia znajdował się bród, który w połączeniu ze strategicznym położeniem gródka i wsi - tutaj rzeka zmienia bieg z południkowego na równoleżnikowy - i przebiegającą wzdłuż niej granicę księstw w czasach rozbicia dzielnicowego, spowodowały, że osada zyskała na znaczeniu i stanowiła ważny węzeł komunikacyjny. Wieś straciła na znaczeniu w połowie XIV wieku, ale istniała aż do XVIII wieku.

"Podczas wykopalisk w minionym sezonie zetknęliśmy się z silnie zniszczonymi warstwami archeologicznymi, dlatego nie udało się nam zidentyfikować żadnych budowli. Natknęliśmy się jedynie na fragmenty polepy pokrywającej ściany, które zachowały się dzięki temu, że konstrukcja którą oblepiały uległa spaleniu. Jednak znaleźliśmy szereg zabytków świadczących o tym, że w tym miejscu mieściła się bogata rezydencja kasztelana. Wśród nich są elementy wyposażenia domu - okucia z żelaza i brązu, szpile z brązu, monety - denary krzyżowe, kabłączki skroniowe, haczyki, przekłuwacze rogowe, ale również liczne groty strzał" - mówi Kowalczyk.

Jak dodaje, podczas ubiegłego sezonu zlokalizowano obiekt, który był najpewniej pozostałością po wędzarni ryb i resztki struktur drewnianych zapewne wzmacniających kopiec przed osuwaniem się w czasie budowy i funkcjonowania kasztelanii.

Dodatkowo archeolodzy znaleźli podczas kilku sezonów prac ponad 21 tys. fragmentów ceramiki - to najczęściej odkrywana pozostałość po osadnictwie średniowiecznym. O diecie kasztelana może zaświadczyć blisko 8 tys. fragmentów kostnych - głównie odpadów pokonsumpcyjnych.

W Pracowni Archeologicznej Ostrów Radzimski mieszczącej się w Bibliotece Publicznej w Murowanej Goślinie znajduje się ekspozycja prezentująca najnowsze zabytki wydobyte w czasie wykopalisk wraz z ich zwięzłym opisem.

"Co roku zmieniamy aranżację wystawy i ją uaktualniamy ukazując dorobek prowadzonych latem badań archeologicznych. Ekspozycji towarzyszy broszura, dzięki której zwiedzający może poznać użytkowe i kultowe funkcje prezentowanych zabytków" - wyjaśnia Kowalczyk.

W obrębie Ostrowa Radzimskiego władze gminy Murowana Goślina i Lokalna Grupa Działania Kraina Trzech Rzek planują szlak turystyczny w postaci ścieżki dydaktyczno-historycznej, a nawet wznieść replikę mostu średniowiecznego. Dalsze rekonstrukcje nie powstaną do czasu uzyskania z badań wykopaliskowych szerszych informacji na temat zlokalizowanych na wyspie zabudowań.

Archeolodzy podczas wykopalisk na Ostrowie Radzimskim podczas ubiegłego sezonu. Fot. A. Kowalczyk

źr: PAP - Nauka w Polsce, Szymon Zdziebłowski, 2010-03-11