Poznań - Ostrów Tumski

Pierwszy, jeszcze przedpiastowski gród powstał na wyspie w VIII lub IX wieku. Nazywany on jest obecnie "grodem Poznana" (nazwę Poznań wywodzi się obecnie od imienia Poznan). Gród piastowski powstał w X wieku. Pierwotnie Poznań leżał nad brzegiem Cybiny i prawym brzegiem Warty. Na pobliskim wzgórzu stała tam wówczas pogańska świątynia. Stanowił on kolebkę państwa polskiego, świadczą o tym między innymi odkryte w 1999 przez prof. Hannę Kóčkę-Krenz pozostałości książęcego palatium, które było dwukondygnacyjną, największą odkrytą na ziemiach polskich budowlą świecką z tego okresu. Tu również znajduje się najstarsza katedra polski, zbudowana prawdopodobnie w 966 roku, a pełniąca funkcję katedry od 968, kiedy to Ostrów Tumski stał się siedzibą Jordana, pierwszego polskiego biskupa. W X wieku gród na Ostrowie Tumskim zajmował większy obszar i posiadał potężniejsze wały niż jakikolwiek znany dziś gród państwa Piastów. Powierzchnia przekroju wałów wynosiła 25 m2, a średnica obwałowań wynosiła 100 m. Osobnym wałem otoczone było podgrodzie na terenie którego stała katedra. W początkach XI wieku miasto zniszczyła powódź. Bolesław Chrobry odbudowując Poznań powiększył go i zatarł podział na gród i podgrodzie. Okres świetności grodu skończył się wraz z najazdem Brzetysława w 1038 i pogańską reakcją. Zniszczony Poznań odbudował i powiększył Kazimierz Odnowiciel, który przeniósł jednak stolicę do Krakowa. W 1146 roku miasto obległ Władysław II Wygnaniec. Z relacji wiemy, że wtedy oprócz wału w skład fortyfikacji wchodziły baszty, a w obrębie miasta znajdowało się również niezabudowane dotąd Zagórze. W 1240 roku gród został odnowiony przez Przemysła I, jednak już w 1253 roku przeniósł on miasto, i siedzibę książęcą (później królewską) na zachodni brzeg Warty. Od tego momentu wyspa znalazła się we władaniu biskupów poznańskich. Kolejne fortyfikacje wznoszono na przełomie XV i XVI wieku za biskupa Jana Lubrańskiego, który w tym czasie wyposażył między innymi wyspę w kanalizację, brukowane ulice, wzniósł psałterię oraz ufundował Akademię. Najmłodszymi fortyfikacjami są pochodzące z lat 1833 - 1839 resztki pruskich umocnień obronnych.
Na Ostrowie Tumskim prowadzone były liczne prace archeologiczne w okresie przed i po wojennym. Po kilkudziesięciu latach przerwy badania wznowiono w 1999 r. W ich efekcie zlokalizowano m.in. przedromańskie fundamenty Palatium Mieszka I odkryto też wał wczesnośredniowieczny na ul. Posadzego.
Na wyspie tumskiej zostały odnalezione pozostałości po dwóch systemach obronnych. Pierwszym z nich, z czasów Mieszka I, był wał konstrukcji drewniano-ziemnej . Wał ten mógł sięgać nawet 10 metrów. Drugi to renesansowe mury z czasów biskupstwa Jana Lubrańskiego. Jest to mur, którym biskup chciał otoczyć całą wyspę, ale nie zrealizował swojego planu do końca. Obecnie toczy się dyskusja czy przedsięwzięcie biskupa miało charakter obronny, czy tylko chroniło od wścibskich oczu mieszczan. Ponadto w wyniku ostatnich prac (2007 r.) wykopaliskowych odkryto fragment starszego muru na którym posadowiona jest Akademią Lubrańskiego.
Na terenie Ostrowa Tumskiego zostały znalezione również liczne przedmioty mające wartość historyczną: monety wczesnośredniowieczne, fragmenty okuć kościanych (relikwiarza ?), fragmenty obrączek szklanych, itp. Do ciekawych znalezisk można zaliczyć ostatnio odkopaną studnię z XVI w. czy pochówki odsłonięte przy okazji remontu nawierzchni w 2000 roku, tuż przed głównym wejściem do katedry poznańskiej. Prawdopodobnie są to fundatorzy Katedry.

fragment artykułu Jarmili Kaczmarek, jest to wersja skrócona niepublikowanej pracy pt. Historia i stan badań archeologicznych Ostrowa
opracowanej w ramach grantu Polska 2000

Do początku XVI w. pojawia się kilka wzmianek źródłowych o zamku Ostrów. W Kronice polskiej (inaczej polsko-śląskiej) z końca XIII w. wspomniano, że Kazimierz Odnowiciel troszczył się o stan kościoła, który Dąbrówka z czcią rodzicielce Bożej Marii w grodzie Ostrow ufundowała. W XIV-wiecznej "Kronice książąt polskich" podano legendę o mieczu, złożonym przez Kazimierza Odnowiciela na ołtarzu kościoła NMP w zamku Ostrów. W "Kronice śląskiej skróconej" z XV/XVI w. jest już wersja rozwinięta: "Casimiro bellum et in maxima anxietate fuisset, intravit ecclesiam, quam Dambrowka, quondam ducissa Poloniae in castro Ostrov fundaverat in honorem beatae Virginis, quod castrum stabat prope, ubi nunc ecclesia cathedralis sancti Petri i Pauli habetur, extra civitatem Posnaniam". Jak widać, o ile najwcześniejsze źródło mówi jedynie o zamku Ostrów (byłyby tu 2 możliwości - Ostrów Tumski w Poznaniu, jak to się na ogół interpretuje, albo Ostrów Lednicki, to już pod koniec XV w. kronikarz nie miał wątpliwości, że chodzi o Ostrów poza miastem Poznań, gdzie stała katedra św. Piotra i Pawła. Nie wiadomo, czy autor tej ostatniej kroniki dysponował jakimś nieznanym dziś źródłem bądź tradycją, czy też sam próbował uzupełnić coraz mniej zrozumiałą historię.
Na przełomie XV i XVI w. nie byłoby to już niczym dziwnym. Już bowiem od kroniki Jana Długosza zaczął się stopniowy zanik świadomości topografii dawnego Poznania. Kronikarz wspomniał o Poznaniu wielokrokrotnie, ale najczęściej jako o punkcie geograficznym. Nieliczne wzmianki topograficzne najczęściej były wypisane z Kroniki Wielkopolskiej. W księdze I Długosz opisał Poznań jako "zamek, siedziba i dworzec królewski pierwszych królów Polski, także i miejsce ich spoczynku. Wyróżnione zaszczytem biskupstwa, oblane wodami rzeki Warty; znane z gmachów klasztornych"; te ostatnie słowa wskazują na przemieszanie szczegółów topograficznych Ostrowa Tumskiego (biskupstwo, oblane wodami) i miasta lewobrzeżnego (klasztory). W księdze II podał informację o pochowaniu w katedrze Bolesława Chrobrego w środku kościoła. W księdze V przy opisie wojny Władysława II z juniorami wspomniał o otoczeniu przez Władysława II zamku poznańskiego ostrokołem i wieżami, by ktoś nie uciekł. Inne wzmianki kronikarza na temat Poznania (księga V i VII) dotyczyły:
- założenia w 1170 r. przez Mieszka Starego w Poznaniu szpitala św. Jana Jerozolimskiego,
- założenia w 1232 r. przez biskupa poznańskiego Pawła klasztoru zakonu kaznodziejskiego w Śródce, po lewej stronie drogi prowadzącej ze Śródki do Główny od strony kościoła św. Małgorzaty,
- przeniesienia w 1244 r. braci zakonu kaznodziejskiego ze Śródki do Poznania, do kościoła parafialnego św. Gotarda,
- wybudowania i wykończenia przez księcia Przemysła w 1249 r. zamku i miasta Poznań koło katedry Poznańskiej i wzniesienia wielu budowli, rowów oraz wałów ochronnych.
Jak widać z tych tekstów, kronikarz uważał położoną dalej od Poznania osadę św. Jana za część Poznania, a bliższą Śródkę za osobną miejscowość.
(...)
W 1887 r. w pracy o grodach wielkopolskich Ignacy Zakrzewski tak widział rolę grodzisk: "Wielkopolska zasiana jest (...) nasypami (...) Lud nazywa je najczęściej okopem szwedzkim (...) Starożytność grodzisk sięga niewątpliwie do pogańskich (...) czasów (...) Grody już wówczas stanowiły centra ówczesnej administracji krajowej (...) Wielkopolskie okoły straciły zapewne swą ważność i pierwotne znaczenie wtenczas, kiedy (...) władza książęca przeistoczyła pierwotne gminne urządzenie na swą korzyść (...) W wyborze miejscowości do budowania grodu rozstrzygał wzgląd, aby sama natura czyniła bezpośredni przystęp do niego niemożliwym lub bardzo utrudnionym (...) Gdzie płynęła (...) jaka rzeka (...) wtenczas (...) sypano okop (...) a w okalającą go wodę wpuszczano wodę (...) tak zbudowano Poznański zamek Ostrów nad dawnem korytem Warty, w miejscu dzisiajszej psałteryi, obok którego Dąbrówka postawiła kościół P. Maryi na sypanym kopcu, od którego tenże wziął nazwę ecclesia b. Maria in Summo".
W tym samym roku podobnie o Poznaniu pisał Edmund Callier: "pierwotny Poznań leżał na brzegu i obejmował Tum, Ostrówek, Śródkę i św. Jana". "Przypuszczenie, że Poznań na prawym brzegu Warty był już w 1005 r. warownią, do której schronił się Chrobry przed wojskiem niemieckim Henryka II ma wiele prawdopodobieństwa. W r. 1142 oblega warownię poznańską Władysław Krakowski. Ostrów między starym łożyskiem Warty i Cybiny - obecnie przedmieście tumskie, mieściło zamek ustanowiony w 1249 r.".
Hipotezy na temat najstarszej topografii miasta usiłowali rozwinąć badacze niemieccy. W 1892 r. Adolf Warschauer sądził, że pierwotny Poznań znajdował się na wschodnim brzegu Warty, w okolicy katedry. Właściwe miasto dzieliło się na dwie części: na Ostrów na wyspie i na Śródkę; ta ostatnia leżała w środku miasta, między Ostrowem a przedmieściem św. Jana. Według W. Schulte (1907) Ostrów był bez wątpienia najstarszą częścią Poznania, bowiem Ostrów oznaczał wyspę, gdzie od najdawniejszych czasów mieściła się katedra i Zagórze. Dalej jednak autor nie był konsekwentny. Na jednej stronie pisał, że pierwotny Poznań mieścił się na wyspie, gdzie katedra, podgrodzie i dwa inne kościoły, na innej stronie, pisząc o Śródce, ją właśnie uznał za najstarsze podgrodzie, czyli miasto Poznań, wymienione przez Thietmara, które dopiero później zmieniło nazwę.
(...)
Od połowy lat trzydziestych zainteresowanie początkami Poznania wyraźnie się zwiększyło, choć ciągle w studiach opierano się głównie na domysłach. W 1934 r. J. Kostrzewski będąc pod wrażeniem niemieckich wykopalisk w Santoku apelował o ochronę zabytków, zwłaszcza grodzisk, z których w Polsce wiele znikało wskutek ich rozwożenia. Problem nie był nowy; bolał nad tym faktem już pięćdziesiąt lat wcześniej pułkownik Ignacy Zakrzewski. Jako przykład dawnych grodów kasztelańskich, które znikły bez śladu, autor podawał Poznań i Gniezno. Kiedy w 1935 r. Stanisław Waszak (1935, 11) pisał w Kurierze Poznańskim o znaczeniu gospodarczym miasta w X-XV w., uważał, ze Poznań "odniósł sukces gospodarczy, chociaż nie o znaczeniu ogólnonarodowym, co wynikało z korzystnego położenia". W średniowieczu "gród książęcy rozrasta się, wychodzi poza zakreślone granice skromnej zabudowy. Słowem, już w pierwszych wiekach Polski historycznej miasto zaczyna pulsować wzrastającą liczbą mieszkańców i osiedli, które z pocz. XIII w. rozkładają się coraz liczniej na lewym brzegu Warty". W 1253 r. utworzono miasto lewobrzeżne. Jak widać, nieznane wówczas konkrety próbowano tu zastąpić potokiem słów. Rok później Jan Dylik (1936) w pracy o grodziskach wprawdzie wymienia Poznań jako gród, ale z zaznaczeniem, że nie jest to wiadomość pewna. W tym samym czasie w artykule w Kurierze Poznańskim poświęconym kościołowi św. Małgorzaty ciągle jeszcze powtarzano, że "tuż za katedrą (...) wznosi się najstarsza dzielnica Poznania - Śródka". W 1938 r. podsumowanie dotychczasowych wiadomości o grodzie dał Władysław Kowalenko (1938, 281).

lokalizacja
http://maps.google.pl/maps?hl=pl&q=pozna%C5%84+ostr%C3%B3w+tumski&lr=&um=1&ie=UTF-8&split=0&gl=pl&ei=o-d3SqXyJILQmgPNiuiUBg&sa=X&oi=geocode_result&ct=image&resnum=1

pierwotny wygląd Ostrowa Tumskiego z czasów Mieszka I

Archeolodzy: biskupi obwarowali Ostrów Tumski w II połowie XV wieku

To nie biskup Jan Lubrański, lecz jego poprzednicy rozpoczęli budowę umocnień wokół Ostrowa Tumskiego - twierdzi prof. Hanna Kóćka-Krenz

Teren wokół Akademii Lubrańskiego to dla archeologów ciągle biała karta. Fragment tej przestrzeni przebadali w ostatnich dniach archeolodzy. Studenci pod okiem specjalistów wykopali po zachodniej stronie budynku Akademii Lubrańskiego trzy doły. W każdym z nich uchwycili przebieg najstarszych murów, które w XV w. otoczyły Ostrów Tumski i budynek Akademii Lubrańskiego. Wczoraj wnioski z badań zaprezentowała prof. Hanna Kóćka-Krenz, która sprawuje nadzór nad tymi pracami. - Mury składały się z dwóch całości: pierwsza, posadowiona głębiej, wykonana była tylko z cegły. Druga miała lico ceglane, ale wypełniona była różnymi materiałami. To pokazuje, że ta inwestycja była rozłożona w czasie - opowiada pani profesor.

To ważna informacja, bo dotychczas dzieło obwarowania Ostrowa przypisywano bpowi Janowi Lubrańskiemu, fundatorowi akademii (1519 r.), która miała być zalążkiem uczelni wyższej w Poznaniu. - Już wiemy, że nie zaczął ich wznosić biskup Lubrański. To było dzieło obronne któregoś z biskupów z II poł. XV w. Lubrański [biskup od 1498 r. - przyp. red.] mógł je zakończyć. - mówi prof. Kóćka-Krenz. Poprzednikami Lubrańskiego byli biskupi: Andrzej Bniński i Uriel Górka.

W głębokim na niemal 6 m dole przy południowo-zachodnim narożniku akademii doskonale widać było pierwszy, najstarszy mur, na nim kolejny - i na samej górze najmłodszy, pruski z XIX w. - Dzięki temu za pomocą planów XIX-wiecznych umocnień pruskich możemy zrekonstruować przebieg późnośredniowiecznych umocnień wokół Ostrowa Tumskiego - uważa prof. Kóćka-Krenz.

Od czasu ubiegłorocznych prac wykopaliskowych w piwnicach Akademii Lubrańskiego wiemy, że gmach stoi na wałach grodowych, postawionych w końcu X w. Podczas obecnych prac wykopaliskowych w bezpośrednim otoczeniu akademii archeolodzy odnaleźli wiele "pozostałości", świadczących o uczelnianej przeszłości budynku: okucia ksiąg, fajki, porozbijane flaszki, potłuczone naczynia z porcelany i szkła oraz monety - od XV-wiecznych po współczesne.

W przyszłym tygodniu archeolodzy pod wodzą prof. Kóćki-Krenz założą wykop na trawniku po południowej stronie kościoła Najświętszej Maryi Panny. - Chcę pobrać drewno z samej podstawy wału grodu, aby ustalić konkretną datę zbudowania pierwszego grodu w Poznaniu - tłumaczy pani profesor. Nie jest wykluczone, że wał pierwszego grodu zbudowano jeszcze w IX w.
autor: Piotr Bojarski
Źródło: Gazeta Wyborcza Poznań 2007-07-13

Fot. Beata Ziemowska / AG