Ostrów Lednicki

wyspa na jeziorze Lednickim

Na wyspie, w centrum plemienia Polan, zachowały się pozostałości grodu oraz relikty najstarszego w Polsce zespołu preromańskiej architektury pałacowo-sakralnej (z basenami do chrztu) i wolno stojącego kościoła cmentarnego z grobami w nawie i aneksach. Obydwa obiekty wzniesiono w czasach panowania Mieszka I (tuż przed 966 r.).
Pierwsze źródła pisane dotyczące Ostrowa pochodzą z bulli papieża Innocentego II z 1136 roku, poza tym kronika śląska z XIII w. podaje obszerne relacje o świetności wyspy. Ale historia tego ośrodka rozpoczęła się znacznie wcześniej. Wyspa była już zamieszkiwana w neolicie - młodszej epoce kamiennej, a więc wcześniej niż w 1800 r p.n.e. Natomiast wczesnośredniowieczna osada istniała tu prawdopodobnie od VI w. n.e. Z VIII w. pochodzą ślady osadnictwa tzw. otwartego z półziemiankowymi chatami. Około połowy X w. dochodzi na Ostrowie Lednickim do przemian polegających na wybudowaniu fortyfikacji grodowej zajmującej jej południową część, realizacji wewnątrz przestrzeni okolonej drewniano-ziemnymi wałami programu związanego z monumentalną architekturą kamienną — tj. wyposażeniu tego grodu w dwie wolno stojące budowle: pałac (palatium) władcy połączony z kaplicą oraz kościół z prostym zamknięciem prezbiterium. Wyspę zabudowuje się również domostwami drewnianymi oraz wyposaża w drogi wiodące od mostowych przyczółków podgrodzia, ku zachodniemu oraz wschodniemu brzegowi Jeziora Lednica. Zlokalizowano tu także miejsca pochówków osób o najwyższym statusie społecznym. Kres świetności Ostrowa Lednickiego przyniósł najazd Brzetysława I Czeskiego w 1038 roku, kiedy zniszczono mosty i spalono gród. Po tym wydarzeniu odbudowano kościół, a osadę otoczono nowym wałem drewniano-ziemnym (zachowanym do dziś) o wysokości dochodzącej do 9 m. Nigdy jednak wyspa nie odzyskała już dawnej funkcji i rangi, choć osadnictwo przetrwało do XIII-XIV wieku. Status głównego ośrodka władzy przejmują w tym rejonie Pobiedziska, gdzie m.in. znajduje się jeden z książęcych dworów. Później Ostrów Lednicki pełnił już tylko rolę cmentarza.
Gród znajdował się w południowej części wyspy. Otaczał go wał o konstrukcji drewniano-ziemnej, długości około 500 m, dziś w najwyższym miejscu wysoki na 8 m (pierwotnie mógł sięgać 12 m). Do wzniesienia go wykorzystano drewno z powierzchni około 800-hektarowego lasu. Wyraźny przekop w północnej części wału stanowi miejsce lokalizacji dawnej bramy wjazdowej od strony podgrodzia. We wnętrzu grodu znajdują się relikty dwóch budowli: pałacu z kaplicą (na południu) i kościoła grodowego (na północy). Pałac i przylegającą do niego od wschodu kaplicę (o średnicy 11,5 m) zbudowano jednocześnie, około 963-966 roku, z miejscowego materiału skalnego łupanego w płaskie płytki (tzw. okrzeski) i łączonego zaprawą gipsową.
Mury kaplicy zachowały się w najwyższym fragmencie do wysokości 3 m, założona była na planie krzyża greckiego. W miejscu przecięcia się naw umieszczono cztery filary, każdy o przekroju ćwiartki koła, które wspierały centralnie usytuowaną wieżę i wydzielały wygodne obejście w ramionach krzyża. Wschodnią ścianę kaplicy zamykała apsyda ołtarzowa, a w zachodniej znajdowało się wejście do pałacu. W narożniku południowo-zachodnim zachował się głęboki otwór studni. Tuż obok dwa stopnie okrągłej klatki schodowej są śladem po nieistniejącej już wieży, która zapewniała komunikację z emporą kaplicy. Prosty bieg drugich schodów prowadził na wieżę dobudowaną w XIII w., która zamykała kaplicę od zachodu. Zachowała się jej dolna kondygnacja w postaci sklepionej krypty połączonej z kaplicą. Jej zewnętrzne ściany licowane są kamieniem obrobionym w regularną romańską kostkę. We wnętrzu kaplicy w ścianie południowej zachowały się parapety i fragmenty filarków dwóch okien dolnej kondygnacji. W ścianie północnej w końcu XIII wieku przebito otwór drzwiowy. Na lewo od wejścia znaleziono wówczas ukryty w murze skarb XIV-wiecznych monet śląskich, z których kilka kwartników należy do egzemplarzy unikatowych.
Pałac został wzniesiony na rzucie prostokąta (32 x 14 m) ma wyraźnie wydzielone pomieszczenia. Największe, usytuowane w zachodniej części, było podzielone trzema łukami arkadowymi na dwa trakty. Arkada uwieczniona na XIX-wiecznej rycinie stanowiła środkowy łuk tej konstrukcji. Pozostałe cztery pomieszczenia pałacu służyły różnym funkcjom. Najwęższe, w środkowej partii, ograniczone dwoma równoległymi ścianami, pełniło rolę drewnianej klatki schodowej. Piętro pałacu zasadniczo powielało podział parteru. Reprezentacyjna aula znajdowała się zapewne na piętrze w zachodniej części pałacu. Wyspowy pałac z kaplicą po jego wzniesieniu ok. 966 r. przebudowywano jeszcze dwukrotnie. Pierwsza z przebudów (w przedromańskim wątku budowlanym) nastąpiła najpewniej ok. 1000 r., kolejna, tym razem już w romańskiej technice murów, w XII w.
Kościół grodowy wzniesiony został w północnej części grodu w pobliżu bramy prowadzącej do jego wnętrza. Orientowany, jednonawowy (długości 13,5 m), z prostokątnym prezbiterium i trzema aneksami od północy, ma we wnętrzu dwa kamienne grobowce, prawdopodobnie miejsca ostatniego spoczynku synów Bolesława Chrobrego. Kościół ten można zaliczyć do jednej z pierwszej nekropolii książęcych na ziemiach polskich.

Zdjęcie autorstwa Andrzeja Kijowskiego ze strony: http://www.muzarp.poznan.pl

RYBITWY - Ostrów Lednicki, st. 1, gm. Łubowo, woj. poznańskie, AZP 50-32/22

ślady osadnictwa kultury przeworskiej (okres wpływów rzymskich)
gród wczesnośredniowieczny

Badania wykopaliskowe związane z ekspozycją wyspy, przeprowadzone w okresie od lipca do końca września przez dr. Janusza Góreckiego (Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy). Finansowane przez Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Trzeci sezon badań. Przebadano powierzchnię 3 arów.
Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z okresu wpływów rzymskich i związane są z kulturą przeworską (fragmenty ceramiki).
W IX w. powstało kamienne „umocnienie”? pierwotnego wyniesienia wyspy, które odsłonięto na długości 30 metrów.
Budowa grodu miała miejsce w X wieku. Z tego okresu pochodzą konstrukcje drewniane, 2 domostwa półziemiankowe, droga po wewnętrznej linii wału, a także fragmenty ceramiki.
Na przełomie X/XI w. miała miejsce przebudowa grodu.
Ciekawym znaleziskiem jest „skarb” monet arabskich i zachodnioeuropejskich (datowany na koniec X w.).
W warstwie spalenizny pochodzącej z XI w. zarejestrowano zarysy 3 domostw naziemnych, 2 półziemianek, ceramikę oraz nieokreślone przedmioty żelazne i srebrną krzyżówkę (poł. XI w.).
Kolejne ślady pożaru pochodzą z XII w. Są to zniszczone zarysy z glinianymi podłogami, paleniska kamienne z glinianą płytą, przedmioty żelazne, ornamentowane, szpile z kółkiem, fragmenty grzebieni z poroża.
W ciemnobrunatnej warstwie (XII/XIII w.) zachowały się pozostałości po spalonych konstrukcjach młodszego wału grodu.
Materiały i dokumentacja znajdują się w magazynie i archiwum MMP na Lednicy.
Wyniki badań zostaną opublikowane w „Studiach Lednickich”.
Badania będą kontynuowane.

maj 2013

gród

palatium

kościół grodowy

zrekonstruowane chaty na podgrodziu

makieta

blaszaki straszące na grodzisku