Łekno I

wieś w powiecie wągrowieckim, w gminie Wągrowiec

Od VIII w., aż do XIII w. w Łeknie znajdował się gród książęcy Pałuków. Pierwsza pisana wzmianka o miejscowości pochodzi z bulli Innocentego II z 1136 roku, Łekno jest wymienione w niej jako kasztelania. Drugą wzmiankę zawiera dokument fundacyjny dla klasztoru cystersów z 1153 r. Do Łekna cystersów sprowadził Zbylut Pałuka z Altenbergu pod Kolonią. Najstarsze opactwo cystersów w Polsce. W 1331 r. wieś została złupiona i zniszczona przez krzyżaków. W około roku 1370 r. Łekno zostało miastem lokowanym na prawie niemieckim. W 1383 r. Łekno zostało spalone w czasie wojny rodowej między Nałęczami i Grzymalitami.
Pierwszy gród powstał w Łeknie w trzeciej ćwierci VII w., co potwierdziły w 2007 r. badania metodą radiowęglową C14 AMS. To najstarszy znany wczesnośredniowieczny gród na ziemiach polskich: możemy mówić o największej ostatnio sensacji archeologicznej w kraju. W pierwszej połowie wieku X gród został spalony, ale odbudowano go w połowie tegoż stulecia, przystosowując do potrzeb powstającego państwa Piastów. To właśnie na terenie tego grodu, na przełomie wieku X i XI, wzniesiono romańską świątynię – rotundę, jedną z pierwszych na ziemiach polskich. Obok Gniezna, Giecza i Ostrowa Lednickiego to kolejny tego typu obiekt w Wielkopolsce. Był to też pierwszy kościół na tym terenie, ośrodek chrystianizacji przylegających doń terenów. Rotunda miała około 12 m długości, a średnica wnętrza nawy wynosiła 6,8 m. W czasie badań jej reliktów znaleziono fragmenty detali architektonicznych z gipsu jastrychowego, jedne z nielicznych takich zabytków w Polsce. Na niektórych odkryto też ślady polichromii.

Plan stanowiska Klasztorek (Ł3) w 2003 roku:
A - rotunda romańska, ok. poł XI w.
B - pierwszy kościół cysterski - oratorium wzniesione
ok. 1153 roku (faza A1)
C - kościół cysterski ( faza A2)
D - fasada i przypory reparacyjne - fazy A2-2
E - kaplica cmentarna
F - relikty wałów grodu
G - kamienne relikty zabytków architektonicznych
(źr: http://www.muzarp.poznan.pl)

Gród w Łeknie był ośrodkiem władzy plemiennej. Jego początki sięgają VII wieku, a kres funkcjonowania określa się na XII wiek. podczas badań odkryto jamy po pionowych palach wbitych w koronę wału w części północno wschodniej. W całym obwodzie wału stwierdzono dwie fazy rozdzielone między sobą dwoma płaszczami kamiennymi. W fazie drugiej wały zostały poszerzone o kilka metrów. Gród uległ spaleniu w X wieku. Podczas odbudowy został on przystosowany do nowych zadań związanych z początkiem polskiej państwowości. Wszedł on wtedy w zespół grodów pełniących rolę administracyjną i strażniczą w pobliżu szlaku wiodącego do Gniezna. od zachodu przylegało wtedy do grodu obwałowane podgrodzie. Gród od strony lądu był odcięty naturalna zatoką. Jedynie od strony południowo zachodniej miedzy zatoką a jeziorem była przekopana prawdopodobnie fosa. Obiekt zajmował wtedy obszar ok. 4ha. Na przełomie X/XI wieku w obrębie grodu postawiono rotundę św. Piotra, nastąpiło to najprawdopodobniej ok. 995-1003 roku. Ważnym wydarzeniem była fundacja klasztoru cystersów lokowanego w miejscu grodu. Stało się to na mocy dokumentu z 1153 roku kiedy to Zbylut z rodu Paluków przekazał cystersom gród łekneński gdzie później wybudowali (w 1153 roku) klasztor.

zespól kompleksu osadniczego, Ł3 -gród

ważniejsze stanowiska w kompleksie, ł3-gród

układ warstwic sugerujący podgrodzie grodu w Łeknie

artystyczna wizja klasztoru w Łeknie na rysunku T.Siwińskiego

klasztor w miejscu grodu na medalionie z kroniki Altenburskiej z 1517 roku.