Góra k/Pobiedzisk

czcibor Wysłany: 14 Lut 2010 13:12

Generalnie to stanowisko w Górze jest wielokulturowe i osadnictwo trwało tam przez wiele stuleci. W wyniku różnorakich późniejszych konstrukcji w tym m.in. wieży, grodzisko w terenie jest nierozpoznawalne.

Jaka tam była wieża? Przypuszczam że drewniana ale o funkcji jakiejś strażnicy czy mieszkalno-obronnej?

czcibor Wysłany: 14 Lut 2010 13:31

Na podstawie Wielkopolskich Sprawozdań Archeologicznych Tom 1 i 3.

Była to wieża mieszkalno-obronna. Do jej postawienia wykorzystano część wału grodziska. Wieża była użytkowana 2 połowa XIII - 1 połowa XIV wieku. Strawiona przez pożar. Szacuje się, że wieża miała wymiary 7x6,5m, wysoka na 3 kondygnacje (prawdopodobnie). Zbudowana z drewna. Autorzy artykułów tj. Hanna Kóćka-Krenz oraz A. Sikorski porównują ją do wieży z Bachotka, dawne woj. Toruńskie.
Tyle z 2 artykułów. Wiem, że były prowadzone dalsze badania na tym stanowisku, ale nie dysponuje późniejszą literaturą.

GÓRA, GM. POBIEDZISKA, WOJ. POZNAŃSKIE, STAN. 1 WSTĘPNE WYNIKI BADAŃ Z LAT 1985 -1991

Wyspowate wzniesienie o powierzchni około 1,8 ha położone w północnej części dna doliny rzeki Cybiny było miejscem stosunkowo wczesnych zainteresowań archeologów. Sięgają one 1934 r., kiedy to Wojciech Kóćka podczas penetracji terenowej odkrył na nim domniemane grodzisko wczesnośredniowieczne1. Późniejsze badania powierzchniowe i wykopaliskowe potwierdziły istotne znaczenie tego stanowiska nie tylko dla studiów nad wczesnym średniowieczem. Badania te dostarczyły bowiem licznych materiałów z okresu mezolitu, neolitu (kultura pucharów lejkowatych), wczesnej epoki brązu, kultury łużyckiej, okresu wpływów rzymskich, wczesnego i późnego średniowiecza a nawet czasów nowożytnych2.
Omawiane stanowisko położone jest na piaszczystym pagórku przylegającym od południa bezpośrednio do brzegu Jeziora Góra, od wschodu i północy otoczonym ramieniem Cybiny, a od zachodu pasem mokradeł. Stanowiło więc miejsce z natury obronne (ryc. 1). Teren ten, jak to już wyżej wzmiankowano, penetrowany przynajmniej od mezolitu, szczególnie inten-
1 W. Hensel, Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej, t. 2, Poznań 1953, s. 123-124; por. też Cz. Strzyżewski, Ratownicze badania sondażowe na stanowisku 1 w Górze, woj. poznańskie, przeprowadzone w latach 1982-1983, Fontes Archaeologici Posnanienses, 35, 1986, s. 177-199.
2 Podczas badań w latach 1985-91 łącznie znaleziono: około 15 tys. fragmentów naczyń glinianych, 4755 kawałków kości zwierzęcych, 771 fragmentów prażnic, 487 gwoździ żelaznych (głównie z wieży), 459 krzemieni, 18 przęślików, 10 noży żelaznych, 9 osełek, 6 szydeł kościanych, 3 żelazne haczyki do wędek, 2 żelazne grociki strzał z zadziorami, krzsiwo żelazne, tzw. żelazną misę śląską oraz żelazną patelnię (w wypełnisku wieży) i inne. sywnie zasiedlony był w okresie wczesnośredniowiecznym. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy składa się z kilku elementów, mianowicie: konstrukcji mostowych (?), osady otwartej, domniemanego grodziska oraz wieży mieszkalno-obronnej. Przypuszczać można, że teren ten był użytkowany także w czasach późniejszych, choć w innym już charakterze. Opierając się na źródłach archeologicznych pozyskanych w czasie czterech ostatnich sezonów wykopaliskowych podejmujemy próbę charakterystyki wyłącznie elementów osadnictwa wczesnośredniowiecznego .
I. Konstrukcje mostowe (?)
Drewniane pozostałości prawdopodobnie po konstrukcji mostowej zarejestrowano w odległości około 30-35 m w kierunku zachodnim od podnóża wzniesienia. Wydaje się, że rozpoznany fragment mostu zlokali-zowny został w najbardziej ku temu dogodnym miejscu, na wyraźnym, naturalnym, wypełnionym wodą przewężeniu terenowym, gdzie odległość pomiędzy „wyspą” (z pozostałościami osady, domniemanego grodu i wieży), a zachodnim brzegiem jeziora wynosiła zaledwie 50-55 m. W tym też miejscu odsłonięto szczątki mostu, który zbudowany został na linii wschód – zachód, w poprzek owego przewężenia. Jedynymi, jak dotąd, odkrytymi elementami konstrukcyjnymi mostu są dwa masywne słupy nośne (nr 21 i 24)4, stanowiące oś założenia, wbite w jednej linii, w odległości około 3,5 m od siebie oraz jeden słup (nr 25)5, wyznaczający, jak można sądzić, szerokość konstrukcji, wbity równolegle do poprzednich, w odległości około 1,75 m. Bezpośrednio przy jednym ze słupów (nr 21) odsłonięto grubą belkę, która była ułożona wzdłuż mostu (ryc. 2). Pozostałości po
3 Na stan. 1 w Górze przeprowadzone byty następujące prace badawcze: w 1957 r. – badania ratownicze Muzeum Archeologicznego w Poznaniu pod kierunkiem S.Jasnosza; badania Karedry Archeologii Polski UAM w 1958 r. pod kierunkiem J. Kostrzewskiego; w 1964 r. badania ratownicze Muzeum Archeologicznego w Poznaniu pod kierunkiem A.Lipińskiej i M.Piaszykowej; w 1982-1983 r. – badania powierzchniowe Zakładu Archeologii Wielkopolski IHKM PAN (ob. Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Oddział w Poznaniu) pod kierunkiem A.Łosińskiej i badania ratowniczo-sondażowe Muzeum Archeologicznego w Poznaniu pod kierunkiem Cz. Strzyżewskiego oraz badania ratownicze Instytutu Prahistorii UAM i Muzeum Archeologicznego w Poznaniu pod kierunkiem H. Kóćka-Krenz w latach 1985-1987 i 1991; por. Cz. Strzyżewski, op. cit., s. 178-179.
4 Okrąglak o średnicy 17 cm, zaciosany trójstronnie, o zachowanej długości około 2,53 m i nieokorowany okrąglak o średnicy 16 cm, podobnie zaciosany, o długości około 1,73 m.
5 Nieokorowany słup, zaciosany trójstronnie, o średnicy 19 cm i zachowanej długości 1,68 m.

Wyspowate wzniesienie o powierzchni około 1,8 ha położone w północnej części dna doliny rzeki Cybiny było miejscem stosunkowo wczesnych zainteresowań archeologów. Sięgają one 1934 r., kiedy to Wojciech Kóćka podczas penetracji terenowej odkrył na nim domniemane grodzisko wczesnośredniowieczne1. Późniejsze badania powierzchniowe i wykopaliskowe potwierdziły istotne znaczenie tego stanowiska nie tylko dla studiów nad wczesnym średniowieczem. Badania te dostarczyły bowiem licznych materiałów z okresu mezolitu, neolitu (kultura pucharów lejkowatych), wczesnej epoki brązu, kultury łużyckiej, okresu wpływów rzymskich, wczesnego i późnego średniowiecza a nawet czasów nowożytnych2.Omawiane stanowisko położone jest na piaszczystym pagórku przylegającym od południa bezpośrednio do brzegu Jeziora Góra, od wschodu i północy otoczonym ramieniem Cybiny, a od zachodu pasem mokradeł. Stanowiło więc miejsce z natury obronne (ryc. 1). Teren ten, jak to już wyżej wzmiankowano, penetrowany przynajmniej od mezolitu, szczególnie inten-1 W. Hensel, Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej, t. 2, Poznań 1953, s. 123-124; por. też Cz. Strzyżewski, Ratownicze badania sondażowe na stanowisku 1 w Górze, woj. poznańskie, przeprowadzone w latach 1982-1983, Fontes Archaeologici Posnanienses, 35, 1986, s. 177-199.2 Podczas badań w latach 1985-91 łącznie znaleziono: około 15 tys. fragmentów naczyń glinianych, 4755 kawałków kości zwierzęcych, 771 fragmentów prażnic, 487 gwoździ żelaznych (głównie z wieży), 459 krzemieni, 18 przęślików, 10 noży żelaznych, 9 osełek, 6 szydeł kościanych, 3 żelazne haczyki do wędek, 2 żelazne grociki strzał z zadziorami, krzsiwo żelazne, tzw. żelazną misę śląską oraz żelazną patelnię (w wypełnisku wieży) i inne.

Góra, stan. 1, gm. Pobiedziska. Lokalizacja wykopów z lat 1958, 1985-1987 (1-półziemianki; 2-jamy gosp.; 3-paleniska; 4-słupy; 5-wkopy (rowy?); 6-bruki kamienne; 7-wieża mieszkalno-obronna).

Innych, drobnych kawałkach drewna, na jakie natrafiono podczas eksploracji grubej warstwy torfu łączyć trzeba z konstrukcją, naprawami lub zabezpieczeniem tego obiektu. Niewątpliwie bowiem zbadany odcinek stanowiska (wykop 11) miał newralgiczne znaczenie dla funkcjonowania drogi prowadzącej do osady/grodu/wieży. W miejscu tym pod grubą warstwą torfu (ok. 1,4 m), czytelne jest w profilu zagłębienie terenu, a zarejestrowane w nim negatywy sześciu dużych słupów (w tym trzy w pobliżu słupa nr 21) oraz jeden negatyw przy drugim zachowanym słupie na osi konstrukcji mostu, wskazują na solidne jego posadowienie. Istotnym uzupełnieniem całego obrazu konstrukcji drewnianych – nie związanych bezpośrednio z mostem – zdają się być nieokorowane okrąglaki brzozowe, o średnicy 8-12 cm, zaciosane niesymetrycznie, które wraz z odpowiednio przetykanymi gałęziami i mniejszyni kołkami, wbijanymi w piaszczyste dno jeziora, stanowiły swego rodzaju zabezpieczenie, podobne do wzmocnienia linii brzegowej „wyspy”, odsłoniętego we wschodniej części wykopu 12, 14-15, na odcinku 6-7 m.

Rozpoznane na niewielką skalę pozostałości drewniane wraz z pozyskanym materiałem ruchomym, głównie ceramiką naczyniową, pozwalają wnioskować, że właśnie w tej części stanowiska we wczesnym i późnym średniowieczu zbudowany był most (fragmenty ceramiki z VI/VII – poł. XI w. oraz ułamki późnośredniowiecznych naczyń „stalowo-szarych”). Tędy także wiodła prawdopodobnie droga do osady neolitycznej (z wczesnej fazy wióreckiej), wczesnobrązowej i „rzymskiej” (obecność kawałków ceramiki i krzemieni w niższych warstwach torfu datowanych na te okresy pradziejów). Most mógł być także używany w czasach nowożytnych, na co wskazuje zarejestrowana w górnych warstwach torfu ceramika szkliwiona. W późniejszym okresie zarastające torfem zagłębienie terenu zostało zasypane, a tym samym, most został zastąpiony nieumocnioną groblą.

II. Osada

Podobnie, jak miało to miejsce na innych wczesnośredniowiecznych stanowiskach Wielkopolski, także w Górze założenie grodu poprzedziła zapewne faza osadnictwa otwartego, którego najwcześniejsze ślady datować można na VI/VII w. Zgodnie z sugestiami Cz. Strzyżewskiego6 przyjmujemy, że najstarsze osadnictwo otwarte zajmowało południowy skłon wyniesienia oraz częściowo jego partie środkowe. Cz. Strzyżewski jest zdania, że w fazie B – B/C (VII – VIII/IX w.) osada ta koegzystowała
z niewielkim grodem plemiennym. Naszym zdaniem była to raczej typowa osada otwarta (por. ryc. 1; 3-5) założona na sprzyjającym podłożu glebowym (słabogliniasty piasek o małej kamienistości) i dogodnych warunkach naturalnych (nad jeziorem, na skraju szerokiej doliny Cybiny). Na zbadanej w ostatnich sezonach powierzchni około 490 m (Wl – W15) zarejestrowano 2 półziemianki z paleniskami, 6 palenisk, 8 jam gospodarczych, bruk kamienny i pozostałości jam posłupowych (bez rozpoznawalnego kontekstu). Uzupełniając tę listę o obiekty odsłonięte podczas wcześniejszych badan ratowniczych (m.in. 5 półziemianek z paleniskami, jamy gospodarcze i palenisko)7, uzyskujemy pełniejszy obraz osady egzystującej tylko w fazie B – B/C wczesnego średniowiecza (ryc. 1). Północno-wschodnia część osady została zniszczona przez eksplorację piasku, co utrudnia rekonstrukcję organizacji przestrzennej obiektów. Ogólnie przyjąć można, że tworzyły ją półziemianki (o wymiarach w przedziale 6,3×2,6 i 2,75×2 m) założone na planie prostokąta, na osi wschód zachód, z wejściem w południowej ścianie, zawierające jedną (ob. 3) lub dwie (ob. 1) piwniczki8 oraz palenisko (ryc. 4), którym towarzyszyły obiekty gospodarcze. Inwentarz ruchomy w obiektach i warstwie kulturowej poświadcza stosunkowo wysoki poziom techniczny wytwórczości ceramicznej. Z innych zajęć przydomowych zajmowano się wtedy obróbką wełny, poroża, kości i żelaza (ryc. 5). Pozyskane materiały odzwierciedlają ogólne tendencje technicz-no-użytkowe wytwórczości rękodzielniczej w fazie A/B – B/C wczesnego średniowiecza (VI/Vli – VIII/IX w.).

Osada ta, wraz z pięcioma stanowiskami o zbliżonej metryce, zarejestrowanymi w trakcie badań powierzchniowych w ramach AZP (badania prowadził mgr Cz. Strzyżewski, AZP 51-30, nr stan. na obszarze – 104)9 potwierdza stosunkowo intensywne zasiedlenie tej części doliny w początkach wczesnego średniowiecza.

III. Grodzisko

Dotychczasowe badania wykopaliskowe nie przyniosły zadowalających rozstrzygnięć w kwestii dotyczącej grodziska wczesnośredniowiecznego Istnieje jednak kilka przesłanek skłaniających do przypuszczenia, że na badanym stanowisku znajdował się także niewielki gródek schronie-niowy. Wskazywałoby na to przede wszystkim ukształtowanie północno-wschodniej, najbardziej wyniesionej części wzgórza (do 5,5 m). Jego stok północny i wschodni opada ostro ku blisko tu płynącej Cybinie, a na jego powierzchni widoczne są różne kamienie, mogące stanowić zniszczone lico wału. Od strony wewnętrznej czytelna jest kotlinka (o wymiarach 27,5 x 15 m), zamknięta od zachodu lekkim wypiętrzeniem (o wysokości 2,5 m) oraz następujące po nim kolejne zagłębienie (o głębokości 0,75 m -por. ryc. 1). Układ poziomic na planie warstwicowym sugeruje, że mogą to być pozostałości po wałach obronnych grodziska, być może podwójnych od strony zachodniej, gdzie łagodnie opada stok wzgórza .

Długi wykop (Wl-3,6,7 o wymiarach 35×5 m) założony na osi wschód-zachód, prowadzący od krawędzi piaśnicy w stronę kulminacji wzgórza miał na celu uchwycenie zasięgu osady i przecięcie ewentualnego wału grodziska. W jego wschodnim odcinku stwierdzono kilka (przynajmniej cztery) głębokich wkopów, łączących się w górnej partii, zaś w dolnych zarysach oddzielonych od siebie, płasko zamkniętych, ze śladami rozłożonego drewna w spągu (szarobrunatne smugi), o czworobocznych zarysach w rzucie poziomym. Ich zachowana głębokość wynosi 2,2 m, natomiast szerokość na poziomie spągu wynosi około 2 m. Z dużą ostrożnością można sugerować, że mogą to być pozostałości konstrukcji wału zbudowanego z rozstawionych dołem skrzyń, wypełnionych piaskiem. Materiał ceramiczny w tych wykopach stanowią fragmenty naczyń, zaliczanych do fazy B i D wczesnego średniowiecza (VII – VIII w.; poł. X – poł. XI w.). Kawałki ceramiki z fazy B we wkopach i w warstwie bruku kamiennego (z badań Cz. Strzyżewskiego)11 związane są raczej z wcześniejszym osadnictwem otwartym i dostały się -jak można przypuszczać – do tych obiektów wtórnie. Zatem pojawiająca się druga, zupełnie inna jakościowo seria ceramiki całkowicie obtaczanej (z fazy D), wyznaczać może kolejną fazę osadniczą, prawdopodobnie łączoną z budową grodu.

IV. Wieża mieszkalno-obronna

W środkowej części stanowiska zlokalizowano wieżę mieszkalno-obronna, której budowa zniszczyła przypuszczalnie południowo-zachodni odcinek wału grodziska. Dla jej posadowienia wykorzystano zapewe nasyp wału, częściowo go niwelując i poszerzając dla usypania plateau pod wieżę. Wskazuje na to zachowany pod wieżą dolny fragment wykopu o głębokości 0,5 m ze śladami rozłożonego drewna, rysujący się pod 10-cio centymetrową warstwą piasku stanowiącą warstwę niwelacyjną.

Wkop pod wieżę miał zarys czworoboku o wymiarach 6,8 x 7,8 m, usytuowanego na osi północny wschód – południowy zachód (ryc. 6). Ułożono w nim konstrukcje drewniane przyziemia wieży wzniesionej także na planie czworoboku (o wymiarach 7×6,5 m).Zarysy dolnej partii budynku wyznaczały grube belki fundamentowe, na których oparte były deski podłogi oraz deski szalujące ściany boczne. Dolna kondygnacja wieży wzniesiona była w konstrukcji palisadowej, a przestrzeń między deskami ścian bocznych budynku i ścianami wkopu wypełniona gliną. Kondygnacje wyższe (przypuszczalnie dwie) wzniesione były zapewne w konstrukcji szachulcowej, z drewnianych ram wypełnionych plastrami gliny i łączonych żelaznymi okuciami budowlanymi, których fragmenty wydobyto z rumowiska wieży. O takiej konstrukcji budynku świadczy gruba warstwa przepalonej gliny z fragmentami drewna, zalegająca w dolnej partii rumowiska, a także pochodzące z niej dwa fragmenty polepy pokryte ornamentem geometrycznym. Ich obecność pozwala sądzić, że powierzchnia ścian glinianych była zdobiona12. Można też domniemywać, że budynek przykryty był dachem gontowym, w którym poszczególne gonty były przybijane żelaznymi gwoździami. Wskazuje na to znaczna ich ilość (486 egz.), zarejestrowanych w obrębie wieży13. Do dolnej kondygnacji wieży prowadziło wejście korytarzowe, którego pozostałością jest spalona belka ułożona prostopadle do południowej ściany budynku.

Dalszych badań wymaga rozpoznanie najbliższego otoczenia wieży, przede wszystkim jej bezpośredniego zabezpieczenia obronnego. Wydaje się, że podobnie jak wieża w Bachotku, woj. toruńskie14 mogła być ona odcięta rowem oraz jakimś wałem. Potwierdzeniem tego przypuszczenia może być cienka warstwa spalenizny zalegająca na spągu częściowo rozpoznanego wykopu (rowu (?)) znajdującego się w niewielkiej odległości (na północ) od wkopu fundamentowego. Był to zapewne rów otaczający budynek wraz z podwórzem, a spalenizna osiadła na jego dnie w czasie pożaru.

W obrębie wieży zachował się nieliczny materiał ruchomy w postaci fragmentów ceramiki, żelaznych elementów budowlanych, żelaznych gwoździ, dużej kłódki z dwoma kluczami, żelaznego grotu strzały z zadziorami i żelaznej patelni z długim uchwytem (ryc. 7). Dla ustalenia czasu budowy wieży dysponujemy przede wszystkim zespołem ceramicznym, którego istotnym komponentem są fragmenty tzw. ceramiki stalowo-szarej (dzbany, misy). Pozwala on wyznaczyć okres użytkowania tej budowli na fazę F, a więc na 2 poł. XIII -1 poł. XIV w.

Wieża mieszkalno-obronna w Górze użytkowana była krótko i została strawiona przez pożar, którego dowodnym śladem są spalone belki, jak również deski podłogi i ścian w dolnej kondygnacji oraz gruba warstwa przepalonej polepy w rumowisku (ryc. 6). Pożar zakończył długotrwały okres stałego zasiedlenia tego miejsca we wczesnym średniowieczu, chociaż samo wzniesienie było nadal penetrowane osadniczo, jak na to wskazuje obecność ceramiki późnośredniowiecznej i nowożytnej w warstwie humusu. W tejże warstwie, niestety bez bliższego kontekstu, znaleziono też żelazną miskę tzw. śląską.

W wyniku dotychczasowych badań można więc, pomijając osadnictwo ze starszych epok, zrekonstruować następująco wczesnośredniowieczne osadnictwo na omawianym stanowisku: wykorzystując z natury obronne, wyspowe, piaszczyste wyniesienie, założono tu w starszych fazach wczesnego średniowiecza niewielką osadę otwartą z typową zabudową półzie-miankową, użytkowaną w okresie od VI/VII do VIII/IX w.; w 2 poł. X w. na kulminacji wyniesienia założono być może gródek schronieniowy – trudno obecnie wskazać jak długo pełnił on swoją funkcję i czy było to tylko refugium15, natomiast w 2 poł. XIII -1 poł. XIV w. powstała na tym terenie niewielka siedziba rycerska, typowa dla tego rodzaju budowli wznoszonych na ziemiach polskich w XIII – XIV w.16. Po jej zniszczeniu stałe osadnictwo zostało zapewne przeniesione na inne miejsce (być może na teren obecnej wsi Góra), choć na pewno obszar stanowiska był nadal penetrowany w czasach nowożytnych.
źr: http://realtkaniny.pl/wordpress 04.03.2010