Grudziądz, przewodnik po reliktach architektury romańskiej

Marek Szajerka Wysłany: 11 Sie 2022 10:51 

Na 800 rocznicę nadania Grudziądza św. Chrystianowi biskupowi misyjnemu Prus napisałem przewodnik po reliktach architektury romańskiej w Grudziądzu.
Artykuł z przypisami ukazał się w Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, z data 5.08.2022.

Marek Szajerka

Późnoromańska architektura kamienno-ceglana w Grudziądzu z 1 poł. XIII w., z czasów św. Chrystiana, cystersa i zarazem biskupa misyjnego Prus
Artykuł okolicznościowy na osiemsetlecie obecności Grudziądza na kartach historii
[5.08.1222 – 5.08.2022]

W 800. rocznicę pojawienia się Grudziądza na kartach historii , [5.08.1222 r.], czuję się w obowiązku przypomnieć badania ś.p. dr hab. Krystyny Zielińskiej – Melkowskiej prof. UMK, która kilka tygodni przed śmiercią nałożyła na mnie obowiązek kontynuacji Jej działań na rzecz badań Grudziądza za czasów św. Chrystiana, gdyż stwierdziła, że osobiście nie może ich prowadzić .
W 1965 r., z podłożem politycznym, urządzono 900. lecie Grudziądza na bazie fałszywego dokumentu, rzekomo księcia Bolesława Śmiałego z 1065 r. Nikt w zasadzie z naukowców nie zastanawiał się, dlaczego rzekomy Grudziądz jest położony koło Sierpca i Nasielska na Mazowszu. Faktycznie jest tam obecnie wieś Grudusk, gdzie odnaleziono dobrze zachowane relikty dużego drewnianego grodu .
Tę kwestię już na rzecz Gruduska na Mazowszu jednoznacznie w 2006 r. wyjaśnił współzałożyciel Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Stanisław Poręba .
Przypuszczalnie Profesor K. Zielińska – Melkowska, gdyby wiedziała, że poza granicą Jej zainteresowań badawczych, czyli okresem średniowiecza , jest informacja o dokumencie miejskim z 1240 r., którym legitymowali się grudziądzanie, uznałaby to za dowód koronny swoich badań. Co ważne, grudziądzanie całkowicie zignorowali w 1664 r. rzekomy dokument lokacyjny z 1291 r., w języku niemieckim , nawet go nie wspominając .
Ten referat jest zaktualizowaną wersją artykułu z 2020 r. , opublikowanego w Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza .

W 1997 r. dr hab. Krystyna Zielińska – Melkowska prof. UMK wyszła z tezą, wówczas bardzo śmiałą i nowatorską, że Grudziądz to miasto - klasztor z czasów biskupa Prus św. Chrystiana, z 1 poł XIII w. Ta teza postawiona przez Profesor z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika wywołała sprzeciw części środowiska naukowego. Po ponad 20 lat, mimo licznych przekłamań i manipulacji źródłami historycznymi, w tym szczególnie materialnymi trzeba pokazać, że teza była słuszna. Świadczą o tym zachowane w Grudziądzu relikty architektury romańskiej ze standardowymi małymi cegłami z 1 poł. XIII w. Pod koniec drugiej dekady XXI w. widoczny jest powrót do stanu wiedzy z 2 połowy XIX w. Niejako symbolem tego powrotu była narracja rzekomej 730. rocznicy Urodzin Grudziądza w 2021 r.
Bł. ks. kardynał Stefan Wyszyński Prymas Tysiąclecia powiedział wymowne zdanie, pasujące do tego tematu architektury Grudziądza:
Gdy gaśnie pamięć ludzka – dalej przemawiają kamienie.
W Grudziądzu, w przenośni przemówiła architektura. Są tu takie trwałe, nieprzenośne zabytki kultury materialnej, których nie powinno absolutnie być w mieście, oficjalnie lokowanym w l. 90 XIII w. i architekturą sakralną – ukończoną, datowaną na XIV w.
Ten niejako wstęp nawiązuje do szczerego przedstawienia trudności w badaniu Grudziądza, w tym konfliktu z własnym środowiskiem naukowym, które Profesor K. Zielińska - Melkowska przedstawiła we wstępie do książki Lokacja Grudziądza w roku 1291 r. Studium historyczno-archiwalne .

Tytułem przypomnienia, trochę rysu historycznego dla wieku XIII w dziejach Grudziądza.
Grudziądz – miasto położone na Pomorzu Nadwiślańskim, na prawym brzegu Wisły. W źródłach historycznych, imiennie pojawia się po raz pierwszy w 1222 r. Wg tradycji przekazanej przez kronikarza Jana Długosza właśnie w Grudziądzu, u dawnego ujścia rzeki Osy, w 997 r. rozpoczęła się misja św. Wojciecha do Prus.
Teren obecnego Grudziądza po południowej stronie Kanału Trynka (dawnego koryta Osy) należał do państwa Piastów już w czasach Bolesława Chrobrego. Na południowym brzegu Osy przy Wiśle znajdował się pierwszy parafialny kościół noszący wezwanie św. Jerzego . Natomiast teren miasta w obrębie murów średniowiecznych, położony w widłach dawnej Osy, zamieszkały był przez Prusów i został podporządkowany Piastom w latach 60. XII w. przez księcia Bolesława Kędzierzawego .
Dokładnie to określił kartograf z XVI w. Kacper Henenberger:
X. Pomeso Pomesanis nomen dedit, terminator Vistula, Weesecka, Ossa sive Mockra, flumnibus. XI. Chelmo consecutus est Culmigeriam Hulmigeria inter Vistula, Mockra sive Ossa & Drventza fluvios tam arcibus quam civitatibus frequente.
Określenie granicy między Pomezanią a ziemią chełmińską jest tak precyzyjne, że nie ma nad czym dyskutować, tylko przyjąć bezsporny fakt, zaczerpnięty z geografii historycznej.
W punkcie 10. Pomezania na południu to Ossa [sive to spójnik] Mockra. W punkcie 11 w przypadku granicy ziemi chełmińskiej z Prusami Henenberger odwrócił szyk rzek. Najpierw Mockra [sive – spójnik] Ossa i Drwentza.
Przekaz źródłowy jest jednoznaczny. Grudziądz był pierwotnie częścią Pomezanii. Koryto Kanału Trynka przy murach Grudziądza jest naturalnym korytem południowej odnogi Osy, zwanej przez Prusów Mokrą, natomiast Polacy zwali ten fragment rzeki Ossą.
Północną granicę ziemi chełmińskiej wyznaczył na linii Mockra (Mokra)-Ossa (Osa)-Drwentza (Drwęca) .
Udokumentowana źródłowo geografia historyczna posiada fundamentalne znaczenie dla badań obszaru Grudziądza w średniowieczu, przedzielonego de facto w 1 poł. XIII w. granica państwową
Sąsiedztwo Prusów skutkowało cały czas najazdami Prusów i Litwinów. Ziemie te ok. roku 1200 otrzymał we władanie Konrad Mazowiecki, który w 1206 r. sprowadził cystersów, by zajęli się nawracaniem pogan. W 1209 r. misję tę powierzył wywodzącemu się z opactwa w Oliwie a potem będącemu opatem w Łeknie Chrystianowi, mianowanemu w 1216 r. biskupem misyjnym tych ziem. Przypuszczalnie już w 2018 r. Chrystian otrzymał od księcia Konrada Mazowieckiego osadę Grudziądz, jako bazę do chrystianizacji Prus.
Wcześniej widły Osy zostały podbite na zasadzie trybutu, w latach 60 XII w. przez ks. Bolesława Kędzierzawego. Wnikliwie to zagadnienie przeanalizowała dr Łucja Okulicz - Kozaryn
Te i inne dokumenty źródłowe wskazują na stołeczność Grudziądza jako siedziby biskupów pomezańskich w pierwszej połowie XIII wieku. Jest dlatego wielce prawdopodobne, że pierwowzór dla grudziądzkiej architektury sakralnej stanowiły budowle cysterskie a osada przeżywała gwałtowny rozwój już przed 22.12.1255 r. a więc formalnym przejęciem tych ziem przez Krzyżaków. Wtedy też w Grudziądzu musiało powstać opactwo, kolegiata, być może katedra, zręby zamku i założenia miejskiego. Zapewne teren Grudziądza w obrębie średniowiecznych murów jest w części pozostałością niedokończonego klasztoru cysterskiego, zaginionej fundacji biskupa Chrystiana . Kolegiata się zachowała a kościół katedralny? Wiele wskazuje, że jego relikty mogą się znajdować na przedzamczu południowym, gdzie obecnie jest kawiarenka letnia z tarasem.
Grudziądz założono w bagnistych widłach Osy, pomijając inne lokalizacje, idealnie nadające się do założenia miasta. Była to jednak lokalizacja charakterystyczna dla klasztorów cysterskich, zakładanych na terenach bagiennych, z dala od większych osad. W tamtym okresie osiedle polskie znajdowało się przy przeprawie przez Wisłę, na Rządzu, co odnotował na swojej mapie rekonstrukcyjnej Kacper Henenberger w XVI w. Odnotował też na współczesnej sobie mapie, że tam jest opuszczona parafia. Osadnictwo na tamtym terenie sięga już nawet I w. p. n. e.
Wątek fundacji biskupa Chrystiana z lat 1222-1245 oraz jego następcy , szerzej rozwinęła w 1998 r. badaczka klasztoru cysterskiego w Wąchocku, archeolog dr Krystyna Białoskórska . Od strony historiograficznej tezę o korzeniach cysterskich przedstawiła dr hab. Krystyna Zielińska-Melkowska, prof. UMK w Toruniu .
W tym to kontekście obecność architektury romańskiej w Grudziądzu nie może dziwić. A potwierdzają ją w sposób niepodważalny zachowane relikty romańskie w kościele św. Mikołaja i Świętego Ducha i kaplica św. Michała Archanioła. Genezy grudziądzkiego zamku i słynnej wieży Klimek też doszukiwać się należy w kamienno-ceglanej siedzibie biskupa, co potwierdzają fizycznie wykopaliska prowadzone w latach 90. XX w. i XXI wieku, ukazujące koegzystencje stylów późnoromańskiego i gotyckiego na terenie Zamku Wysokiego .
O polskim rodowodzie zamku grudziądzkiego z kamienia i cegły oraz zapewne wieży Klimek pisał już w 1889 r. pionier badań historycznych Grudziądza, niemiecki badacz Xaver Froelich. Należy nadmienić że wieża Klimek oraz kamienna studnia na Górze Zamkowej o głębokości ok. 50 m, nie mają swojego odpowiednika na terenie całego odpowiednika na terenie całego, byłego państwa krzyżackiego . Archeolodzy toruńscy z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, po wykopaliskach z lat 2008-2009, wg swojej interpretacji nie podzielają poglądu o cysterskich korzeniach Grudziądza i związaną z nimi architekturą romańską . Archeolodzy z innych ośrodków są odmiennego zdania, m.in. na Uniwersytecie Gdańskim uważa się, że studnię na Górze Zamkowej zbudowali cystersi przed przybyciem do Grudziądza Krzyżaków, czyli przed 22.12.1255 r. kiedy to pomezański biskup Ernest przekazał Grudziądz Zakonowi i przeniósł swoją siedzibę i katedrę do Kwidzyna . Niewątpliwie brak polskiego mecenatu państwowego po rozbiorach przyczynił się do tego, że cały dorobek kulturowy w dziedzinie średniowiecznej architektury murowanej na tym obszarze został pod wpływem niemieckich historyków sztuki z przełomu XIX/XX w. przypisany Krzyżakom. W pierwszym rzędzie na tym poglądzie traci też Grudziądz, którego oficjalnie pisaną historię zaczynano od przywileju lokacyjnego na prawie chełmińskim, wydanego przez Krzyżaków 18.06.1291 r. i w zasadzie dalej powiela w licznych publikacjach.

Katalog reliktów architektury romańskiej w Grudziądzu

Poz. 1.

Fundament kamienny z ciosów granitowych w wątku grand appariel , piwnice budynku przy ul. Spichrzowej 37. Podobną konstrukcję murów zobaczyć można np. w kościele w Tumie pod Łęczycą oraz w klasztorze norbertanek na Zwierzyńcu w Krakowie. Na ziemiach polskich, z wykorzystaniem głazów polodowcowych, była charakterystyczna dla budowli z przełomu wieków XII /XIII .

Poz. 2.
Studnia na Górze Zamkowej, z cembrowiną kamienną, w wątku grand aparriel. Pierwotna głębokość, ok. 50 m . Studnia została wykopana poniżej lustra wody w Wiśle. Wg wysokości bezwzględnej n.p.m. poziom dziedzińca przy studni obecnie to ok. 40 – 45 m nad poziomem lustra wody w rzece. Wiadomo, że poziom lustra wody w rzece nie jest stabilny.

Poz.3.
Dawna kaplica św. Michała Archanioła.
Najstarsza murowana budowla sakralna Grudziądza wg przekazu wizytatora kościelnego kanonika Jana Ludwika Strzesza z 1667 r. była w stanie stałej profanacji była już od XVII w. Czas powstania obiektu kanonik Strzesz ustalił na podstawie istniejącej wówczas tablicy przy wejściu do kaplicy. Obecnie jest pomieszczeniem piwnicznym budynku przy ul. Klasztornej 6, położonego w pobliżu kościoła św. Ducha na południowy wschód od niego, w obrębie dawnych zabudowań zespołu klasztornego benedyktynek, o charakterze gospodarczym.
Długość kaplicy na osi wschód zachód wynosi 5,3 m, szerokość 4,9 m a wysokość 2 m. Zbudowana jest z cegieł na fundamencie kamiennym i posiada sklepienie krzyżowe. Z uwagi na otynkowanie ścian nie ma możliwości podania wymiarów cegieł i sposobu ich wiązania. Mury maja grubość od 1 m do 2 m. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, że kaplica św. Michała Archanioła powstała przed 1222 r. i jest przykładem jednonawowych kościołów romańskich, pełniących na terenie ziem polskich funkcje kościołów grodowych, wiejskich , kaplic rezydencjonalnych lub kaplic pomocniczych. Powstała nad brzegiem dawnej Osy, w miejscu, gdzie wg tradycji przekazanej przez kronikarza Jana Długosza rozpoczęła się misja św. Wojciecha do Prus w 997 r.
Poz. 4.
Grudziądz, kościół św. Ducha. Wraz z dawnymi budynkami klasztoru benedyktynek położony jest w południowo-zachodniej części starego miasta. Gotycki, o zatartych obecnie cechach stylowych, jednonawowy, murowany z cegły i otynkowany. Jako obiekt sakralny powstał na przełomie XIII/XIV w. W 2014 roku podczas prac renowacyjnych przy północnej ścianie kościoła, po prawej stronie kruchty odsłonięto wczesnogotycki portal ostrołukowy. Portal ten nie posiada tak popularnej w 2 poł. XIII w. i w wiekach późniejszych cegły profilowanej, co świadczy, że do jego budowy wykorzystano mury wcześniejszej budowli, niekoniecznie sakralnej. Po lewej stronie kruchty uwidoczniły się natomiast relikty okna romańskiego, usytuowanego znacznie poniżej łuku okna gotyckiego. Detale te zostały wkrótce ponownie zasłonięte nowym otynkowaniem. Kościół jest podpiwniczony, jednak ich część wschodnia jest zasypana gruzem. Podpiwniczenie kościoła nie było badane pod względem architektonicznym. W zachodniej ścianie kościoła zachował się późnoromański portal uskokowy z XIII w. i jest widoczny od strony pomieszczenia biurowego Muzeum, stykającego się z bryłą kościoła.
Poz.5.
Grudziądz, kościół św. Franciszka Ksawerego (pojezuicki)
Kościół nie jest orientowany, zbudowany sposobem gospodarczym z połączenia baszty bramnej (Brama Klasztorna, Porta Zellia) i budynku mieszkalnego, w latach 1714-1715. Dawna baszta bramna mieści obecnie prezbiterium kościoła. Badania fundamentów obecnego kościoła, przeprowadzone w latach 2006-2008 wykazały, że kościół wzniesiono w tym miejscu na fundamentach dużej budowli (z wieżą) z wieku XIII, a możliwe, że stanowi on w części przebudowę budynku mieszkalnego. W podziemiach kościoła zachował się fundament rozebranej ściany wschodniej baszty bramnej o grubości ok. 3 m. Fundament kościoła pojezuickiego zbudowany jest w wątku opus mixtum, gdzie warstwy cegieł są przeplatane warstwami kamienia. W murze występują standardowe cegły romańskie, cieńsze od gotyckich. Widoczne na powierzchni lizeny są faktycznie fragmentem potężnych przypór uskokowych, które pierwotnie były na powierzchni. Dolna partia ściany południowej jest średniowieczna, górna od gzymsu powstała już w wieku XVIII. Cechą charakterystyczną kościoła jest głębokie blendowanie wewnętrzne. Partia średniowieczna ścian nie posiada szkarp tylko lizeny. Od początku XVIII w. parapety są w części podziemnej kościoła. Od strony północnej (Góry Zamkowej) bardzo dobrze widać dawną blendę bramną. W XVI w. kompleks ten nazywany był Zamkiem Konwentu (Schloss Convent). W XX w. nie uwzględniano średniowiecznego rodowodu ścian kościoła oraz kolegium jezuickiego i uważano, że powstały od fundamentów po 1648 r. Mimo oczywistych odsłon średniowiecznych murów wymienionego kompleksu budowli w XXI w., nadal często podaje się, że kompleks ten powstał w XVII-XVIII w. W świetle rysunków Hansa Jacobiego z 1942 r. widać, że powierzchnia skrzydła południowego d. kolegium jezuickiego razem z kościołem i gdaniskiem odpowiada rozmiarom skrzydła południowego Zamku Wysokiego i jest jego kalką. Istotne jest również to, iż H. Jacobi uznał budowlę kościoła pojezuickiego za pochodzącą ze średniowiecza.
Niewątpliwie, w XIII w. obecne południowe skrzydło Ratusza z kościołem pojezuickim oraz kościół św. Mikołaja stanowiły jeden kompleks a kościół św. Mikołaja to zaginiona kolegiata dla diecezji chełmińskiej w średniowieczu. Był to odpowiednik zamku kapituły pomezańskiej w Kwidzynie, z tym, że tam z zamkiem sąsiadowała katedra a w Grudziądzu kolegiata. Natomiast wspólnym elementem dla tych dwóch siedzib kanoników były przylegające do kościołów osobne kampusy szkolne, pierwsze tego typu w Europie obiekty szkolne. W Grudziądzu kampus szkolny mieścił się na obecnym Rynku, placu po wyburzeniach z ok. 1900 r. Ul. Ratuszowa powstał dopiero pod koniec XVIII w., po wyburzeniu kaplic i kostnicy po stronie północnej kościoła. Schody do Ratusza wykonano na bazie jednej ze ścian rozebranych kaplic. Kilka lat temu w oficynie zachodniej odkryto ścianę z portalem z drzwiowym z okresu średniowiecza.
Poz.6.
Kościół św. Mikołaja, budowla ceglana, orientowana, gotycka z licznymi elementami stylu przejściowego. Nie zachowały się dokumenty współczesne budowie kościoła. Najstarszy pochodzi dopiero z 1524 r. W rzucie poziomym korpus kościoła nie nosi śladów wieloetapowej budowy. Przyjęta datacja jego powstania na r. ok. 1286 do 1 poł. XIV w. oparta jest na kwestionowanym obecnie w literaturze kryterium zastosowanego wiązania cegieł. Podstawą takiej datacji było występowanie na zewnątrz prezbiterium wiązania wendyjskiego i wiązania gotyckiego w nawach. Po 1945 r. w trakcie prac rekonstrukcyjnych odkryto jednak również polskie wiązanie gotyckie w wewnętrznych ścianach prezbiterium. Kościół otrzymał wieżę drewnianą już w czasach nowożytnych. Obecna wieża murowana pochodzi z XVIII w. Ostrołukowe okna w nawach są neogotyckie. Oryginalne są tylko okna w prezbiterium. Na ścianach naw widoczne są natomiast ślady okien romańskich. Warto zwrócić również uwagę, że obecna powierzchnia kościoła w porównaniu z tą z początku XVIII w. jest zredukowana o rozebrane kaplice, które przylegały od północy, nawet do ścian kolegium jezuickiego. W świetle zachowanych dokumentów oraz analizy architektonicznej przypisywanie kościołowi św. Mikołaja roli kościoła parafialnego dla grudziądzan wydaje się nadinterpretacją. Do 15 września 1618 r. funkcję tę pełnił formalnie kościół św. Jerzego, poza murami obronnymi Grudziądza, zniszczony podczas powodzi przez wylew Wisły. Wiele wskazuje na to, że kościół św. Mikołaja w średniowieczu pełnił funkcję kolegiaty, jak dotąd nie zlokalizowanej dla diecezji chełmińskiej. Swoją bryłą, jako pierwotnie bezwieżowy oraz specyfiką zachowanego pierwotnego sklepienia prezbiterium wpisuje się w architekturę kościołów cysterskich. Dodatkowo niedokończona wschodnia klatka schodowa, brak symetrii w układzie okien na poddaszu, nad łukiem tęczowym mogą wskazywać, że budowę kościoła zaplanowano w 1 poł. XIII w. i przerwano z nieznanych przyczyn (relacja wizytatora kościelnego kanonika Strzesza, z 1667 r.). Z najstarszego wyposażenia wnętrza świątyni godną uwagi jest znajdująca się w nawie głównej granitowa czara chrzcielnicy typu gotlandzkiego, z 3 ćwierci XIII w., zdobiona płaskimi, ostro ciętymi postaciami smoków i lwów. Zachowały się też dwie granitowe kropielnice pochodzące z XIII w., usytuowane w kruchcie północnej i zachodniej. Z dawnego wystroju wnętrza na filarze międzynawowym widoczne są fragmenty polichromii z końca XIV w. W zachodniej fasadzie wieży wmurowano wtórnie trzy (dwie zachowane do naszych czasów) terakotowe rzeźby romańskie oraz zoomorficzną figurkę, a we wschodniej ścianie wieży 4 terakotowe cegły z motywem roślinnym i zwierzęcym. Pochodzą one prawdopodobnie z nieistniejącej kaplicy zamkowej grudziądzkiego Zamku Wysokiego. Przypuszczalnie dalsze badania kościoła św. Mikołaja spróbują potwierdzić jego tożsamość jako elementu zaginionego zespołu klasztornego cystersów, fundacji biskupa Chrystiana z lat 1222-1245, który działalność misyjną na ziemi chełmińskiej rozpoczął już w roku 1209. Ten wątek badawczy szerzej rozwinęła w 1998 r. badaczka klasztoru cysterskiego w Wąchocku, archeolog dr Krystyna Bialoskórska. Od strony historiograficznej tezę o korzeniach cysterskich Grudziądza wylansowała w l. 1991-2001 dr Krystyna Zielińska-Melkowska, prof. UMK w Toruniu.
Warto odnotować, że ściany nawy głównej posiadają unikalny w tym regionie fryz arkadkowy, charakterystyczny dla architektury romańskiej. Fryz był widoczny w czasach, gdy każda z naw posiadała własny dach. Obecnie poddasze kościoła z wieżą jest udostępnione do zwiedzania dla turystów.
Zakrystia zbudowana jest z cegieł romańskich, identycznych jak w przypadku ścian kościoła pojezuickiego i przęsła Mostu Bramy toruńskiej. Do lat 90. XIX w. okna naw bocznych były w stylu romańskim. Oryginalne, jak wcześniej zaznaczyłem, są tylko gotyckie okna prezbiterium. Na poddaszu są liczne dowody niedokończonej bazyliki.
Zachowane detale architektoniczne na poddaszu, liczne ślady niedokończonej konstrukcji wskazują, że etapy budowy są odwrotne, do tych, jak się oficjalnie opisuje. Prezbiterium kościoła powstało na końcu, po zmianie koncepcji budowli. Nawy z romańskim oknami były wcześniej. Obecne, neogotyckie pochodzą z l. 90. XIX w.
Poz. 7.
Chrzcielnica w kościele św. Mikołaja, romańska, kamienna, o kształcie ośmiobocznym. Przypomina wyroby gotlandzkie. Bogato zdobiona płaskorzeźbionym ornamentem kwiatowym, oraz wizualizacją smoków i lwów. Podstawa zrekonstruowana współcześnie, nie wzorowana na oryginale, który przypominał związany snop zboża, będący symbolem błogosławieństwa. Chrzcielnica znajduje się w kościele św. Mikołaja w Grudziądzu, obecnie po prawej stronie nawy głównej, przy filarze tuż przed wejściem do prezbiterium. Do roku 1939 stała w baptysterium kościoła, w części zachodniej nawy południowej.
Poz.8.
Dwie romańskie kropielnice w kościele św. Mikołaja, z XIII w.
Poz.9.
Płaskorzeźby terakotowe we wschodniej ścianie wieży kościoła św. Mikołaja .
Cztery późnoromańskie płaskorzeźby z glazurowanej terakoty wtórnie wmurowane w XVIII w. we wschodnią ścianę wieży gotyckiego kościoła św. Mikołaja. Płaskorzeźby te ponad wszelką wątpliwość pochodzą z grudziądzkiego Zamku Wysokiego, prawdopodobnie z dawnej kaplicy zamkowej i są datowane na koniec XIII wieku.
Poz.10.
Rzeźby terakotowe w zachodniej fasadzie kościoła św. Mikołaja, relikt tympanonu z bramy na Zamku Wysokim.
Trzy późnoromańskie rzeźby z glazurowanej terakoty wmurowane w XVIII w. w górną część zachodniej fasady gotyckiego kościoła św. Mikołaja. Do naszych czasów zachowały się dwie z nich, przedstawiające Matkę Boską z Dzieciątkiem oraz Chrystusa. Trzecia została uszkodzona w czasie wyzwalania Grudziądza w roku 1945. Pomiędzy tymi rzeźbami umieszczono również mniejszą płaskorzeźbę. Rzeźby te ponad wszelką wątpliwość pochodzą z grudziądzkiego Zamku Wysokiego, prawdopodobnie z dawnej kaplicy zamkowej i są datowane na koniec XIII wieku.
Figura Chrystusa Króla na bramie wjazdowej wskazuje na zasadność poglądu X. Froelicha, że Grudziądz w 1 poł. XIII w. był uważany za tożsamy z Christburgiem.
Na Zamku Wysokim, szczęśliwie ocalał portal z bramy, wykonany z piaskowca w stylu romańskim. Przypuszczalnie ten portal i tympanon z terakoty stanowiły pierwotnie całość.
Pozycja 11.
Most Bramy Toruńskiej. Wchodził w skład niezachowanego zespołu bramnego, a jego odchylenie w stosunku do Bramy Toruńskiej świadczy o tym, że był pierwszym elementem całego założenia budowlanego. Na ceglaną konstrukcję mostu składają się dwa łuki arkadowe. Łuk dolny wykonany jest z charakterystycznej dla romanizmu cegły i datowany na 1 poł XIII w. Most był poszerzany w czasach krzyżackich. Obecnie ogólnie dostępny, znajduje się u wylotu ulicy Klasztornej, stanowiąc element miejskich bulwarów. Podobnie, jak most Bramy Bocznej, zachowane, najstarsze średniowieczne przęsło nie jest na symetrii rozebranej w XIX w. Bramy Toruńskiej. Jest ono przy jezdni, pod chodnikiem, po jej zachodniej stronie. W 2010 r., na Politechnice Gdańskiej przychylono się do hipotezy, że jest to najstarszy zachowany most murowany w Polsce, z 1 poł. XIII w. Jest on zapewne o ok.100-150 lat starszy od kamiennego mostu na Młynówce w Kłodzku, z ok. 1390 r., jeszcze do niedawna uznawanego za najstarszy zachowany most murowany w Polsce .
Poz. 12.
Most Bramy Bocznej, ceglany o konstrukcji arkadowej, datowany na 1 poł. XIII w. Element nie istniejącej dziś Bramy Bocznej. Ponad wszelką wątpliwość konstrukcję łuku arkadowego mostu wykorzystano jako fundament dla ściany północnej Baszty Bocznej. Nie jest ogólnie dostępny a zachowane przęsło mostu znajduje się w piwnicach budynków przy ul. Mickiewicza 3/Murowej 24. Odkryty przypadkowo w 1999 r., podczas inwentaryzacji pomiarowej piwnic kamienicy . Zachowane przęsło mostu nie jest na symetrii prześwitu rozebranej w XIX w. Bramy Bocznej. Jest przy jezdni, pod chodnikiem, po stronie północnej. Świadczy to o wcześniejszej budowie mostu, przed zaprojektowaniem i budową Bramy Bocznej. Lokalizacja mostu nie wpisuje się w siatkę ulic z XIV w.

Poz. 13.
Fragment muru obronnego w piwnicy kamienicy przy ul. Mickiewicza 3/Murowa 24. W trakcie inwentaryzacji kamienicy w 1999 r. odkryty został pod chodnikiem ul. Mickiewicza most Bramy Bocznej oraz parcham murów obronnych przy zasklepionej na pocz. XIX w. Strudze Młyńskiej. Parcham składa się z dwóch murów, z których wewnętrzny jest zbudowany z bardzo nieregularnych cegieł, nie noszących znamion znormalizowanej produkcji masowej, charakterystycznej dla ceglanych budowli, już z lat 30-40 XIII w. Z cegieł znormalizowanych zbudowany jest mur zewnętrzny. Taką cegłę znormalizowana zastosowano m.in. w przypadku kościoła św. Mikołaja. W ciągu muru wewnętrznego zinwentaryzowano wówczas prześwit bramy( furty) o szerokości 4,5 m. Poziom tej bramy zalega na głębokości 2,1-2, 3 m poniżej obecnego poziomu ul. Murowej. Na osi tej bramy na pocz. XXI w. odkryto furtę w murze kilkumetrowej grubości, z łukiem o cesze romańskiej, w piwnicy przy ul. Mickiewicza 1. Przypuszczalnie mur wewnętrzny jest pozostałością stróży, powstałej w 1222 r., w okresie wyprawy krzyżowej rycerstwa polskiego pod przywództwem ks. Leszka Białego oraz ks. Henryka Brodatego . Swego rodzaju ewenementem w przypadku murów obronnych Grudziądza jest zastosowanie na znacznych odcinkach jego obwodów wiązania główkowego . W najstarszej części muru występuje wątek ceglany opus rusticum.

Poz. 14.
Relikty zamku i wieży Klimek. Krzyżacy pojawili się w Grudziądzu w roku 1255, ponad 30 lat po przejęciu przez zakon ziemi chełmińskiej. Osada ta wcześniej należała do biskupa misyjnego Prus Christiana, a potem do jego następcy arcybiskupa Alberta Suerbeera. Duchowni ci wznieśli pierwsze murowane umocnienia i budowle sakralne, które następnie Krzyżacy wykorzystali przy budowie własnej warowni. Wieża Klimek była najstarszym, obok studni kamiennej, elementem założenia zamkowego i stanowiła znaną z innych polskich realizacji obronnych tego okresu tzw. wieżę ostatniej obrony. Pod względem wyglądu i konstrukcji była jedyną taką, na terenie państwa krzyżackiego. O tej wyjątkowości nie decydował fakt, że była wolnostojącą, bo takie wieże powstały np. w Toruniu i Radzyniu. Odróżniał ją wygląd zewnętrzny, z wystającymi gzymsami, wykonanymi z glazurowanej cegły w kolorze zielonym. Te gzymsy usunięto podczas przemurowania lica wieży w 2 poł. XIX w. Wieża Klimek posiadała pierwotnie dolną komorę, przypominająca w przekroju butelkę. W tej komorze po stronie północnej znajdowało się łożysko do postawienia drabiny na pierwszą kondygnację. Na tej kondygnacji, już po południowej stronie usytuowano klatkę schodową w murze, z kręconymi schodami na dalsze piętra. Piętra były przedzielone kopułami. Element glazurowanego słupa był identyczny, jak we wschodniej klatce schodowej kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu oraz w farze chełmińskiej. Na parterze też umieszczono wejście do lochu. Poniżej ruin Zamku Wysokiego, na przedzamczu północnym, od strony zachodniej można zobaczyć fragment ściany w wątku gotyckim, z pełnej cegły o grubości ok. 2 m. Ściana ta jest zaprzeczeniem tezy, że wątek gotycki (wiązanie polskie), zaczęto stosować w XIV w. i używano do licowania murów opus emplectum. W takim murze ceglane lico pełniło rolę trwałego szalunku dla rdzenia muru, wypełnionego kamieniami, czy gruzem. Zamek Wysoki w Grudziądzu uważa się za jeden z największych w całym Państwie Zakonnym. Wybudowano go na wznoszącym się ok. 40 metrów ponad poziom Wisły wschodnim jej brzegu (próg bramy od strony południowej, dziedziniec znajduje się ok 5 m. wyżej), odseparowanym naturalnymi parowami oraz głębokim sztucznym przekopem od sąsiadujących wzniesień. Zrekonstruowana w 2014 r., na fundamencie średniowiecznej wieży, wieża widokowa Klimek nie posiada odtworzonych charakterystycznych detali zburzonego w 1945 r. pierwowzoru.
Największym zapewne odkryciem życiowym prof. dr. hab. Wiesława Sieradzana odnośnie Grudziądza jest odkrycie planu Zamku Wysokiego z siatką transwersalną do powiększania detali, z poł. XVIII w. Ten cieniowany plan pokazuje dokładnie detale murów, odkryte w latach 2007 – 2014, w trakcie eksploracji archeologicznych.

Poz.15.
ul. Wieżowa 2, średniowieczny parter pomieszczenia świeckiego, ze sklepieniami krzyżowymi, z czytelnymi fazami rozbudowy, wg wątków cegieł (wendyjski⟹gotyk polski), z XIII w. Jest tam ściana o grubości ok. 2 m, z wnękami oświetleniowymi, pierwotnie zapewne oknami romańskimi. Na równoległej ścianie północnej jest okno gotyckie z drugiej fazy rozbudowy. Obiekt odkryty ok. 1997 r., w trakcie adaptacji pomieszczeń piwnicznych na piwiarnię. Wg powielanych urzędowo wyników badań, z Rocznika Grudziądzkiego, wydanego w 1960 r. , na terenie Starego Miasta nie zachowały się żadne budowle murowane ze średniowiecza, z wyjątkiem kościołów św. Mikołaja i św. Ducha oraz wybiórczo monumentalnych spichrzy nadwiślańskich. W trakcie wizji lokalnych tych pomieszczeń przez dr K. Białoskórką z Polskiej Akademii Nauk oraz dr Antoniego J. Pawłowskiego, ich uwagę zwrócił szczególnie fundament łękowy budowli od strony zachodniej. Taki fundament, z cegłami w wątku główkowym, podobne wiązania są licznych miejscach na terenie Grudziądza, jest zaliczany jako najstarszy fragment kościoła ceglanego dominikanów – od 1235 r.
Poz. 16.
ul. Szewska 5, kamienna brama z łukiem ceglanym. Kamienna brama, zapewne między posesjami, z XIII w. Z podobną bramą kamienną jest problem interpretacyjny na zamku krzyżackim w Toruniu. Na przełomie XX/XXI w. widoczna była podwójna brama. Zapewne był to kompleks bramny, prowadzący na teren słodowni. Zachowane pomieszczenia słodowni z XVI-XVIII w. na terenie posesji przy Szewskiej 13. W pobliżu wzmiankowanej bramy , zachowała się też w piwnicy studnia o kilkunastometrowej głębokości.
Poz. 17.
ul. Kościelna 10, średniowieczne stajnie kościelne. Średniowieczne stajnie, zapewne z XIII w., ze sklepieniami charakterystycznymi dla architektury cysterskiej. Czytelne fazy rozbudowy od ściany kamiennej, poprzez różne wątki ceglane, w tym wozówkowy, z zastosowaniem cegieł romańskich. M. in taki wątek jest również widoczny po stronie południowej, w wieżyczce wodociągowej aż do Baszty Katowskiej. Warstwy widoczne w przyziemiu, zob. punkt 19. Można tam również zobaczyć przekrój romańskiego sklepienia beczkowego o grubości ok. 1 m.
Poz. 18.
Wodociąg grudziądzki, zabytek cysterskiej hydrotechniki z XIII w.
Wieżyczka wodociągowa z murem kurtynowym od strony południowej została wykonana z cienkich cegieł romańskich, niedopałek. W listopadzie 2014 r. się na spotkaniu Koła Miłośników Dziejów Grudziądza wygłosiłem prelekcję na temat systemu zaopatrzenia Grudziądza w wodę w czasach średniowiecza i nowożytnych .Wówczas na podstawie znanych punktów odniesienia rozpoznany został, częściowo teoretycznie, system działania wodociągu grudziądzkiego:
Bieg Strugi Młyńskiej pod domami przy ul. Groblowej i jej obecne zamulenie w murowanym kanale; „sarkofag” kanału Strugi Młyńskiej jest w piwnicy kamienicy na południe od ul. Mickiewicza; kolektor kanału odpływowego jest w przęśle Mostu Bramy Bocznej z XIII w., była tam grobla spiętrzająca wodę, która następnie poruszała paternoster w wieżyczce wodociągowej; studnia w piwnicy kamienicy przy ul. Szewskiej 5 o głębokości kilkunastu metrów; cysterna na wodę w piwnicy kamienicy przy ul. Kościelnej 31 .
W l. 2018-2019 prowadzone były prace ziemne w związku z budową podziemnego śmietnika przy ul. Szkolnej. Zgodnie z prawem, przeprowadzono tam badania archeologiczne, gdyż natrafiono tam na jakieś kanały i studnię.
Próbowałem dotrzeć do raportu archeologicznego, jednak mi się to nie udało. W związku z tym nie będę polemizował z archeologami prowadzącymi tam badania. Tylko skonfrontuję zrobione przez siebie zdjęcia wykopu z maja-czerwca 2018 r. , oraz pozostawione na gromadce cegły po zbudowaniu śmietnika, zdjęcia wykonanego w lutym 2019 r., ze swoimi wcześniejszymi ustaleniami na temat wodociągu średniowiecznego oraz budownictwa ceglanego w Grudziądzu.
Ten punkt posiada m.in. charakter inwentaryzacyjny, gdzie w Grudziądzu można znaleźć identyczne cegły. Mamy tu do czynienia z zastosowaniem archeologicznej metody datacji, tak jak na podstawie skorup naczyń, tylko, że zamiast skorup są cegły. Trzeba tylko znaleźć niepodważalny punkt odniesienia, najlepiej dwa lub więcej.
Tę metodę preferowała archeolog dr Krystyna Białoskórska, badaczka cysterskiego Wąchocka. Przed sesją cysterską w Grudziądzu, w 1998 r. poradziła, wziąć cegłę do ręki, szukać punktów odniesienia w najbliższym otoczeniu. W referacie wygłoszonym na wspomnianej sesji cysterskiej wyszła z nowatorską tezą, jako archeolog, że Grudziądz najbardziej pretenduje do miana zaginionego klasztoru cysterskiego, fundacji biskupa Chrystiana, z 1 poł. XIII w.
Tę metodę, stosowaną w praktyce przez niektórych archeologów wcześniejszego pokolenia odkrywają teraz młodzi archeolodzy i ubierają ją w ramy dysertacji naukowych. Przykładem są prace badawcze doktoranta z Politechniki Wrocławskiej Mariusza Cabana .
Postaram się to pokazać na przykładzie Grudziądza. W 2006 r., w związku z rozbiórką kopca, przykrywającego ruiny wieży Klimek, pojawiło się fachowe pojęcie – cegła romańska w Grudziądzu. Nadzór archeologiczny prowadził kierownik Muzeum Zamkowego w Kwidzynie dr Antoni J. Pawłowski.
Dla weryfikacji ówczesnych ustaleń, w tym datacji Mostu Bramy Toruńskiej, jako najstarszego mostu ceglanego w Polsce, wykonanego z cegieł romańskich, posłuży artykuł prof. dr. hab. Ireneusza Płuska, pracownika naukowego Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Artykuł został opublikowany w 2009 r. Chronologia publikacji jest bardzo ważna w tym przypadku. W 2000 r. opublikowałem artykuł o datacji Mostu Bramy Toruńskiej, jako romańskiego . Natomiast w numerze 11 o wieży Klimek, jako prawdopodobnie romańskiej . W 2007 r. napisałem o cegłach romańskich znalezionych podczas rozbiórki kopca na Górze Zamkowej .
W zbliżonym czasie, jako opublikowany został artykuł profesora I. Płuska. Dane o Moście Bramy Toruńskiej zweryfikowane zostały pozytywnie na Politechnice Gdańskiej.
Poniżej fragment pracy zaliczeniowej semestralnej Macieja Stachowicza, studenta Politechniki Gdańskiej na Wydziale Inżynierii Lądowej i Środowiska pt.:

Koncepcja remontu konserwatorskiego Mostu Bramy toruńskiej w Grudziądzu.
Autor pracy wyeksponował romańskie cechy tego mostu.
O moście Bramy Toruńskiej, cytat z pracy, s. 6:
Charakterystyka obiektu
3.1. Opis techniczny
Rozważany obiekt wchodził de facto w skład tzw. zespołu bramnego złożonego z:
baszty bramnej (zachowana ściana wschodnia; murowanego mostu; baszty przedbramia(zachowana, obecnie kamienica przy Al. 23 Stycznia 10);parchamu; Baszty Browarnej
Na konstrukcję mostu składał się pierwotnie mur arkadowy o grubości 1-3 m, na który to nakładano drewniany pomost. W okresie późniejszym most przebudowano na całkowicie murowany z ceglanymi balustradami.
Na konstrukcję mostu składają się dwa łuki. Łuk dolny wykonany jest z cegły charakterystycznej dla 1 poł. XIII w., cegły o wymiarach 27-29 x 12-13 x 5,5 cm i grubości 1,28 m.
Przeprowadzony na przełomie sierpnia i września 2008r. remont nawierzchni drogowo-tramwajowej ul. Klasztornej pozwolił na pomiar odkrywki wykonanej w konstrukcji, z której wynika, że bezpośrednio pod jezdnią przęsło wykonane jest z cegły o wymiarach 29 x 14 x 6,5-7,5 i posiada grubość około 3 m.
Rozpiętość przęsła wynosi 5,5 m. Drugie przęsło od strony wschodniej nie zachowało się. Długość mostu szacuje się na około 20 m. Przęsło mostu nie pokrywało się z prześwitem Bramy Toruńskiej, co może świadczyć o jego wcześniejszym powstaniu. Część jezdna mostu wyposażona jest w nawierzchnię drogowo-kolejową oraz w chodniki. Ruch samochodowy odbywa się jednokierunkowo, natomiast tramwajowy w sposób wahadłowy. Brama Toruńska została rozebrana w XIX w., z powodu wprowadzenia w mieście konnej sieci tramwajowej (13 czerwca 1896 r.)
O moście Bramy Bocznej, s. 10.
Most Bramy Toruńskiej wchodził w skład tzw. zespołu bramnego, który w większości nie przetrwał. Warto jednak podkreślić, że najpewniej most istniał wcześniej i ma przedkrzyżackie korzenie , co może zasugerować jego pierwotne odchylenie w kierunku zachodnim, czego nie można zaobserwować obecnie .
Innym grudziądzkim mostem, który można datować na 1 poł. XIII w. jest most, nieistniejącej dziś, Bramy Bocznej, która była zlokalizowana pod chodnikiem ul. Mickiewicza 3. Jego historia jest o tyle ciekawa, że konstrukcję łuku arkadowego wykorzystano jako fundament dla ściany północnej baszty bramnej Bramy Bocznej, więc jest to faktycznie most pod Bramą Boczną.
Walory mostów wg M. Stachowicza, s. 11
Wartość historyczna
Losy Mostu Bramy Toruńskiej wiążą się ściśle z losami miasta na przestrzeni wieków. Najciekawsze są, ze względu na swoją enigmatyczność, najstarsze dzieje, tzn. okres misji chrystianizacyjnej do Prus. Okres ten, ze względu na znikome źródła historyczne, został dość i zdarzają się tzw. „czarne plamy” w historii. Dzięki Mostowi Bramy Toruńskiej w Grudziądzu oraz jego replice – Mostowi Przedbramia Bramy Krakowskiej w Warszawie można prześledzić ewolucję mostownictwa od naśladownictwa rzymskiego akweduktu (wąski mur arkadowy), poprzez spinanie murów arkadowych, następnie użycie przęsło w formie fundamentu dla tuneli a kończąc na rozstawieniu murów arkadowych i wypełnieniu powstałej przestrzeni pomostem.
Znaczenie historyczne Mostu Bramy Toruńskiej oraz Mostu Bramy Bocznej polega również na tym, że są to jedne z najstarszych murowanych mostów w Polsce. W literaturze przedmiotu za najstarszy uchodzi obecnie most kamienny w Kłodzku nad Młynówką. Promocja zabytków wymusiłaby zmianę poglądów w tej materii, a przy okazji stanowiłaby dobrą reklamę dla miasta. Nagłośnienie sprawy rozpatrywanego obiektu spowodowałoby rewolucję na temat historii Grudziądza – skłonienie się do poglądu X. Froelicha, który identyfikował Grudziądz z castrum Christburgiem, zagospodarowanym przez cystersów z Łekna na potrzeby stworzenia miasta – klasztoru dla misji pruskiej.
Uznanie Grudziądza jako kresowej twierdzy – przerzucony przez „Starą” Osę (pradolinę dzisiejszej rzeki Osy, która stanowiła granicę między ziemią chełmińską a pogańską Pomezanią) Most Bramy Toruńskiej tworzył połączenie z Prusami – niewątpliwie podnosi jego rangę historyczną, stawiając wręcz w jednej linii z Malborkiem.
Obecnie przyjęta, tzw. toruńska skala datacji obiektów, nie jest całkowicie spójna z grudziądzkimi obiektami fortyfikacyjnymi, ponieważ uznaje ona 1251 r. jako datę transformacji z budownictwa drewnianego do murowanego, co nie sprawdza się w przypadku Grudziądza, który już w 1222 r. został opasany murami kurtynowymi na potrzeby stworzenia bazy dla wyprawy krzyżowej do Prus polskiego rycerstwa.
4.5. Wartość artystyczna
Rozwiązanie ustroju nośnego mostu w formie łuku arkadowego nawiązuje bezpośrednio do idei rzymskich akweduktów, które do dziś zachwycają swoją monumentalnością i wskazują na wysoki poziom ówczesnej wiedzy inżynierskiej, a także poszukiwania idealnych proporcji i naśladownictwo. Architektura średniowiecznego Grudziądza wymyka się spod określeń mecenatu krzyżackiego, (22.01.1256 – przyłączenie miasta do ziemi chełmińskiej)
Wiązanie gotyckie cegieł w murze, zwane inaczej polskim, pierwotnie było wyłącznie wątkiem ozdobnym i występuje w XIII-wiecznym Grudziądzu równolegle z wątkiem wendyjskim.
Zespół Bramy Toruńskiej miał historycznie charakter reprezentacyjny oraz obronny. Była bowiem usytuowana na szklaku prowadzącym do Chełmna, stolicy ziemi chełmińskiej.
4.6.Unikatowość
O unikatowości mostu świadczy już jego wiek. Jeśli szczegółowe badania potwierdzą hipotezy, to będzie on, wraz z innym mostem, Mostem Bramy Bocznej, najstarszym mostem murowanym w Polsce. Nie odnaleziono dotychczas starszego obiektu tego typu, więc jest to ewenement na skalę polską. Dodatkowo smaku dodaje nieistniejąca już dziś baszta bramna, przez którą prawdopodobnie można było się dostać do głównej drogi w średniowiecznym grodzie (obecnie ul. Klasztorna), która miała najpierw charakter targowy. Rozwiązania tego typu nie znajdziemy w żadnym innym polskim mieście.
W XIII w. rzadko budowano mosty ceglane, gdyż była to wówczas technologia mało znana i wymagająca dużej wiedzy murarskiej. Ten rodzaj konstrukcji budowlanej był wizytówką danej miejscowości, a świadczy również o znaczeniu średniowiecznego grodu.
Mosty murowane częściej budowano w dobrach kościelnych aniżeli świeckich. Krzyżacy preferowali mosty zwodzone. Stąd też wniosek, że mosty murowane w Grudziądzu korespondują z metryką biskupią.
Pomost oparty na łukach był prawdopodobnie drewniany, później wymieniono go na ceglany, a obecnie nadano mu charakter nawierzchni z betonu asfaltowego z wbudowanym torowiskiem tramwajowym. Ta różnorodność świadczy o wysokim stopniu eksploatacji mostu na przestrzeni wieków i obrazuje zmiany zachodzące w technice i technologii budowlanej. Można odnaleźć pewną analogię do mostu w Tczewie, na którym to pokolenia zarówno architektów, jak i inżynierów, z całego świata uczyły się i nadal uczą fachu. Pod Mostem Bramy Toruńskiej przepływa, leżący w pradolinie Osy, kanał Trynka (zwany również Fossą) zaprojektowany, według legendy, przez Mikołaja Kopernika, który dostarczał wode mieszkańcom miasta.

Oryginalność grudziądzkiego miejskiego zespołu fortyfikacyjnego na tle innych miast ziemi chełmińskiej przejawia się również przez pryzmat 3 innych grudziądzkich zespołów bramnych. Zastosowane w nich triforia kolidują z jednoprzejazdowym typem bram krzyżackich.
Średniowieczny Grudziądz pod względem elementów fortyfikacji był porównywalny z największymi miastami ówczesnej Polski. W czasie wojen polsko-krzyżackich była to kwatera mistrzów zakonu krzyżackiego i Kawalerów Mieczowych – dosłownie drugi Malbork" .

Profesor I. Płuska podał następującą klasyfikację cegieł średniowiecznych i nowożytnych:

Przeciętne wymiary cegieł romańskich wynosiły: 26 -28 x 12 - 13 x 8 – 9 cm
W Polsce najstarsze cegły romańskie z początku XIII w. miały wymiary:
24 x 12,6 x 7,4 cm i 26 – 26,5 x 13 – 13,5 x 7,8 cm
Cegły gotyckie najczęściej posiadały wymiary:
28 -30 x 13 -14 x 8,5 – 9 cm lub 28, 5 – 29 x 13 x 9,5 cm
Od połowy XVII wieku powszechnie stosowana była mniejszego formatu cegła (zwana powszechnie „saską” o wymiarach 25 x 13,3 x 4,5 cm.
W XI w. wieku wymiary cegieł były zróżnicowane, zawsze jednak stosunek grubości i długości wynosił 1 : 2 : 4; obecnie obowiązuje znormalizowany wymiar 25 x 12 6,5 cm .

W świetle ogólnopolskiej klasyfikacji cegieł średniowiecznych i nowożytnych wynika jednoznacznie, że Most Bramy Toruńskiej pochodzi z 1 poł. XIII w. i jest mostem romańskim.
Po tym uwiarygodnieniu punktu odniesienia dla datacji budowli w Grudziądzu z 1 pol. XIII w., w przypadku Mostu Bramy Toruńskiej, można przejść do kwestii samego wodociągu.
Po badaniach archeologicznych i wykonaniu podziemnego śmietnika na placu pozostała gromadka cegieł, które zakwalifikowano, jako pozostałość muru oporowego, wykonanego w XX w. Faktycznie część tych cegieł posiada resztki zaprawy, wyglądającej na cementową.
Do tej zaprawy trzeba jednak podchodzić bardzo ostrożnie. W trakcie odgruzowywania ruin wieży Klimek w 2006 r. w pierwotnym miejscu zastano bloki ze sztucznego kamienia, tak jakby były wykonane z betonu . Nie można wykluczyć, że ten suchy średniowieczny cement, w stanie sypkim przywożono do Grudziądza i to formowano odpowiednie bloczki. Bardzo łatwo pomylić wizualnie średniowieczny beton z współczesnym. Kilka bloczków z oryginalnego sztucznego średniowiecznego kamienia ponownie wmontowano w wieżę widokową Klimek, w 2014 r.
O rozmiarach znalezionych w rumowisku wieży Klimek w l. 2006-2007 dr Antoni J. Pawłowski napisał:
[…] Wymiary cegieł wynosiły: 28,9-29,4 cm x 13,8-14,5 cm x 8,7-9,4 cm. Oprócz cegieł w licu zewnętrznym znajdował się pas wykonany z „bloczków” z kamienia sztucznego nieco powyżej ćwierć wałkowego gzymsu. Wymiary tych trapezowatych w przekroju „bloczków” były kilkakrotnie większe od cegieł. Ich większa podstawa znajdująca się w licu wynosiła od 22 do 58 cm, mniejsza umieszczona wewnątrz muru od 19 do 45 cm, wysokość ok. 47 cm i grubość od 15 do 19 cm. Kilkanaście z nich zachowało się in situ w północno-zachodniej partii ściany […] .
Z klasyfikacją cegieł, znalezionych na Górze Zamkowej w sezonach archeologicznych 2008-2009 miał problem ówczesny doktorant UMK Bogusz Wasik. O znalezionych nietypowych cegłach napisał:
Cegły sklepieniowe
Całe egzemplarze i liczne fragmenty cegieł sklepieniowych odkryto zwłaszcza we wschodniej części skrzydła południowego, w obrębie zawalonej piwnicy. Nie są to klasyczne cegły sklepieniowe („dziewiątki”), które znane są między innymi z Pomorza (Kąsinowski 1972, s. 16, ryc. 2: A3) wyróżniają się wielkością i proporcją .
B. Wasik odnotował następujące rozmiary tych nietypowych wg niego cegieł:
29,5 – 30,5 cm (średnio 29,9cm) x 18,5 -19, 5 cm (średnio 19,1 cm), w jednym przypadku nawet 22,2 cm. Grubość egzemplarzy nieco mniejsza niż tych, które użyto do budowy murów, wynosi 6,2 do 7,5 cm (średnio 7,1 cm. Odnotowano również jedną cegłę o grubości 8 cm i jedną wtórnie przepaloną o grubości 5,8 cm. Stosunek wymiarów cegły sklepieniowej z Grudziądza w przybliżeniu wynosi 1 x 2/3 x 1/4.
Identyczne cegły jak w przypadku przęsła Mostu Bramy Toruńskiej, jego dolnego łuku, zastosowano min. w: ścianie zakrystii kościoła św. Mikołaja; ścianie południowej kościoła p.w. ś. Franciszka Ksawerego ; przyporze zachodniej Bramy Wodnej; w wieżyczce wodociągowej (Wasser Kunst), widocznej od strony Al. 23 Stycznia. Przykład wieżyczki wodociągowej będzie omawiany w dalszej części tego artykułu, ponieważ artykuł prof. dr. hab. I. Płuski rzuca nowe światło na jego budowę i datację.
Inspiracją do napisania artykułu suplementu był pozostawione na placu budowy cegły o wymiarach:
30 cm x 14 cm i 12 cm x 6 cm, (fot.4).
Tak przycięta cegła była dostosowana do wybudowania studni o wiązaniu główkowym, na długość wozówki. Na taką studnię na placu budowy podziemnego śmietnika przy ul. Szkolnej też natrafiono. Niewątpliwie te profilowane cegły były pierwotnie użyte do budowy takiej studni i sklepień kanałów.
Natrafiono na trzy kanały. Po stronie wschodniej równoległy do ulicy Szkolnej oraz po stronie południowej, na osi z wieżyczką wodociągową dwa spięte razem kanały. Jest to moim zdaniem materialny dowód na teoretyczne rozpoznanie działania wodociągu w średniowieczu, podane w artykule z 2014 r., opublikowanym w Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza .
Obmurowanym kanałem Struga Młyńska, od spiętrzenia wody przy Moście Bramy Bocznej wpływała do wieżyczki wodociągowej, gdzie poruszała koło z czerpakami urządzenia zwanego paternoster. W przęśle tego mostu z XIII w. znajduje, po zachodniej stronie łuk kolektora kanału. Natomiast po stronie wschodniej przęsła jest zapewne prowadnica od wodomierza. Następnie woda była przelewana do kanału bliźniaczego, po zachodniej stronie i rozprowadzana do studni przepływowych na terenie miasta. Zapewne pierwsza studnia była na placu przy ul. Szkolnej, widoczna na zdjęciu .
Uważam, iż w błędzie jest np. dr W. Kulczykowski z UG, który uważa, że woda była pobierana z Kanału Trynka, pierwotnego koryta Starej Ossy. Aż do likwidacji wodociągu w 1899 r. wody z Trynki bezpośrednio nie pobierano. Za pozwoleniem krzyżackim z 1415 r. zamontowano na rzece Ossa koło wodne, które napędzało paternoster w wieżyczce wodociągowej. Było to trzecie koło wodne na odcinku między młynami Górnym i Dolnym. Krzyżacy wydając pozwolenie mieli obawy, czy nie wpłynie ono na prace kół młyńskich. Gdy w wieku XVI zamontowano pompę ssąco-tłoczącą, zamiast przestarzałego i mało już wydajnego paternoster, wykopano studnię między murem obronnym a korytem rzeki, o głębokości poniżej jej lustra wody. Identyczna sytuacja była ze studnią na Górze Zamkowej. Studnię wykopano na głębokość ok. 50 m, poniżej poziomu lustra wody Wisły. W ten sposób woda była dodatkowo filtrowana.
Po dotychczasowym śledzeniu analizy cegieł czytelnik, naukowiec zauważy sprzeczność w datacji obiektów. Oficjalna data założenia wodociągu to maj 1415 r. Tu natomiast są pokazane elementy o ok. 200 lat starsze.
W rozwiązaniu tych sprzeczności pomocny jest ponownie artykuł prof. I. Płuski, pokazujący proces technologiczny produkcji cegieł w średniowieczu. Cegły wypalano w jednorazowych piecach mielerzowych lub murowanych polowych. Piece polowe służyły do wielokrotnego wypalania cegieł. Układanie cegieł w takim piecu, wypalanie i studzenie trwało od 4-6 tygodni, w zależności od wielkości pieca. Najlepsze cegły pozyskiwano z części środkowej pieca. Były to tzw. „wiśniówki” o barwie czerwono-wiśniowej. Była tam bowiem największa temperatura. Natomiast z obrzeży pieca, gdzie temperatura była mniejsza, pozyskiwano „niedopałki”. Te cegły posiadają jasną barwę i są gorszej jakości pod względem wytrzymałości.
Analizując rozmiary cegieł w wieżyczce wodociągowej, od strony al. 23 Stycznia, okazuje, że tam są również cegły identyczne, jak w przęśle Mostu Bramy Toruńskiej, zarówno w przyziemiu muru obronnego (kurtynowego) jak i w samej wieżyczce, gdzie montowano koło wodne urządzenia paternoster.
Kolor tych cegieł jest identyczny z opisem „niedopałek” podanym przez prof. I. Płuska . Są to cegły występujące w dolnym łuku o wymiarach 27- 29 x 12 -13 x 5,5 – 6 cm.
Na bazie datacji w oparciu o cegły, przy porównaniu do ogólnopolskiej literatury fachowej można stwierdzić, że wodociąg grudziądzki i Most Bramy Toruńskiej powstały w 1 poł. XIII w.
Można tylko mieć nadzieję, że pozostawione cegły romańskie nie zostaną wyrzucone na wysypisko śmieci.
Niewątpliwie niedociągnięciem badawczym było niedostrzeżenie na stanowisku archeologicznym o charakterze ratowniczym cegieł średniowiecznych i do tego romańskich z 1 poł. XIII w. Trzeba jednak zauważyć, na przykładzie artykułu internetowego doktoranta z Politechniki Wrocławskiej, że archeolodzy nie są przygotowywani do analizy cegieł na uczelniach. Przywiązują ogromną wagę w datacji do ceramiki wyrobów garncarskich, ale już ceramika budowlana, to margines. Margines traktowany często jako śmieć.
Artykuł prof. dr. hab. Ireneusza Płuski wyjaśnił też przyczyny różnic w budowie parchamu muru obronnego, zachowanego w piwnicy kamienicy przy ul. Murowej 24/Mickiewicza 3.
Mur wewnętrzny powstał zapewne z cegieł formowanych przez garncarzy i jest z cegieł „niedopałek” . Natomiast mur zewnętrzny powstał z cegieł wykonanych w profesjonalnej cegielni strycharskiej. Jest to jednak również materiał gorszego gatunku. Cegły pierwszego gatunku – „wiśniówki” wybrano np. na budowę kościoła św. Mikołaja.
Odrębnego opracowania wymaga studnia w piwnicy kamienicy przy ul. Szewskiej 5,o głębokości kilkunastu metrów, odnaleziona na początku XXI w. Być może jej cembrowina jest wykonana z podobnych średniowiecznych cegieł, jak ta na placu przy ul. Szkolnej? Romańskich cegieł szukał w Grudziądzu dr n. med. Paweł Grochowski do Swojej książki o biskupie Chrystianie, ale ich nie znalazł .
Poz.19
Brama św. Chrystiana na terenie posesji przy ul. Mickiewicza 5.
Brama o szerokości 6,7 m. Próg bramy na głębokości ok. 3 m poniżej obecnej ulicy Mickiewicza .
Na uwagę zasługuje jej szerokość. Na terenie Gdańska w X-XIII w. ulice miały następującą szerokość:
• Gród castrum, dzielnica wydzielona, siedziba księcia (Zamczysko) X-XIII w. -5,5 m,
• Gród castrum, dzielnica służebna, rybacko rzemieślnicza X_XIII w. – 2-3 m,
• Miasto na prawie książęcym, dzielnica rzemieślnicza (Stare Miasto) 3-3,5 (?) m,
• Miasto na prawie lubeckim, dzielnica kupiecko-rzemieślnicza (Główne miasto) XIII w. 4,5 (1 pręt lokacyjny) .
W Grudziądzu Brama św. Chrystiana odpowiada rozmiarom ulic w gdańskiej dzielnicy książęcej. Również te rozmiary posiadały pierwotnie Brama Wodna i nadal zachowany rozmiar w przypadku Bramy Zamkowej przedzamcza z Gdaniskiem przy Ratuszu. Rozmiary prześwitu Bramy Wodnej zostały zredukowane w okresie krzyżackim. Zapewne również pamiątką po redukcji szerokości ulic jest węższy prześwit Bramy Toruńskiej. Najstarszy fragment mostu jest po za prześwitem nieistniejącej już bramy, ale zbadanej metoda archeologiczną w 2013 .
Poz. 20
W punkcie 20, przy końcu zostało poruszone zagadnienie rozmiarów bram. Ono też jest wyjątkowe w skali ogólnopolskiej, w świetle pracy Jarosława Widawskiego . Wbrew temu, co się powszechnie promuje w opracowaniach i folderach, na terenie Grudziądza w dobrym stanie zachowały się cztery bramy:
• Brama św. Chrystiana na terenie posesji przy ul. Mickiewicza 5,
• Brama Zamkowa przedzamcza z gdaniskiem przy Ratuszu. Brama ta jest pozostałością po zamku kanoników, w l. 60. XVI w., określanym mianem Schloss Convent,
• Brama Klasztorna (Porta Zellia), wchodząca w skład zamku kanoników. Obecnie jest to prezbiterium kościoła pojezuickiego. Do bramy prowadziła ulica, zablokowana w XIX w. plombą budynku aresztu. Brama ta jest pokazana na panoramie Grudziądza w kościele św. Bartłomieja w Szembruku. Z punktu widzenia militarnego była w XVII w. ważniejsza dla Szwedów od Bramy Łasińskiej.
• Brama Wodna. Posiada ona szczegółową literaturę przedmiotu z XXI w. W związku z tematem artykułu na uwagę zasługuje prześwit wewnętrzny, który pochodzi z czasów, gdy była to brama bezwieżowa oraz przypora od strony zachodniej z cegieł romańskich, wtopiona w ścianę spichrza z przełomu XIII/XIV w. Wg Z. Radackiego spichrze 9-11, bez przypór, posiadają cech romańskie.

Poz. 21
Niewątpliwie unikatem są mury obronne w części północnej Grudziądza. Są to wysokie, cienkie mury bez krenelaża. Taki typ muru obronnego pochodzi z Nowej Marchii Brandenburskiej. Na terenie Polski, wg Jarosława Widawskiego występuje na ternie Pomorza Zachodniego i jest obcy krzyżackiej architekturze obronnej. Mur ten jest również w części południowo - wschodniej obwodu wewnętrznego. W przyziemiu Baszty Katowskiej widoczne są warstwy muru ceglanego, z cegieł romańskich, w wątku wozówkowym.
Podsumowanie
W dwóch dekadach XXI w. przykład mostu Bramy Toruńskiej w Grudziądzu przyczynił się do zmiany datacji mostu Bramy Krakowskiej w Warszawie i umocnił zasadność tezy Oskara Sosnowskiego z 1930 r., że Stara Warszawa jest powieleniem planu średniowiecznego Grudziądza .
Być może pokazanie sytuacji odwrotnej do przykładu z mostem średniowiecznym w Warszawie udowodni, że w 2 poł. XIX w. X. Froelich postawił słuszną tezę, co do Grudziądza, jako pierwotnego Christburga, siedziby biskupa Chrystiana. W 1889 r., po ponad 20 latach od opublikowania swojego dzieła o historii powiatu grudziądzkiego ten niemiecki badacz postawił jeszcze śmielszą tezę. Uznał, że zamek w Grudziądzu, przed przybyciem Krzyżaków zaczęli budować Polacy z kamienia i cegły, wg swojego sposobu . Historiografia polska tej tezy nie podchwyciła. Pogląd niemieckiego badacza dziejów Grudziądza z XIX w. uległ zapomnieniu.
Nazwa Christburg nie powinna być zawłaszczona wyłącznie dla Dzierzgonia. Kluczborg na Śląsku też w średniowieczu nazywany był nazywany Cruceburch, w zbliżonym czasie jak Grudziądz wg X. Froelicha (w 1252 r.) .
Dla tezy X. Froelicha o budowie zamku przez Polaków z kamienia i cegły przypuszczalnie najlepiej będą świadczyć mury obronne.
W rozdziale II. Architektura murów obronnych . 3. Mur obronny J. Widawski przeanalizował dwa rodzaje murów z krenelażem i bez krenelaża. Stwierdził, że tylko na terenie Nowej Marchii Brandenburskiej i na Pomorzu Zachodnim stosowane były mury bez krenelaża. Były to mury cieńsze od tych z krenelażem, ale wyższe , mające 6- 7 m wysokości. Mury z krenelażem był y grubsze i niższe.
W Grudziądzu mury typu brandenburskiego występuje w szyi przedzamcza południowego Zamku Wysokiego, od strony północnej w części północno- wschodniej a także mur wewnętrzny parchamu po stronie południowej. W części południowej, zaczynając obecnie od odcinka muru w piwnicy przy posesji Murowa 28 jest mur z krenelażem. W XIX w. miała miejsce w Grudziądzu niwelacja terenu na terenie całego Starego Miasta. W pobliżu tej posesji stykają się mury typu brandenburskiego oraz typowego na terenie państwa krzyżackiego z krenelażem. Korona muru brandenburskiego jest tam np. ok. 2 m nad powierzchnią ulicy. Natomiast ok. 10 m muru z krenelażem i przyporami jest całkowicie pod powierzchnią ulicy. Te różnice odpowiadają wysokościom murów, podanych przez J. Widawskiego. Różnica w wysokości ok. 2 -3 m na korzyść muru brandenburskiego.
Różnice w budowie murów J. Widawski umotywował inną taktyką wojenną. Dlatego mur wg typu brandenburskiego nie występował wg tego Badacza na terenie państwa krzyżackiego i Królestwa Polskiego.
Kolejna anomalią grudziądzką jest zastosowanie w przypadku murów, w typie brandenburskim, wiązań rustykalnego, główkowego oraz wedyjskiego. Wg J. Widawskiego w murach obronnych na terenie Królestwa Polskiego i państwa krzyżackiego stosowano wyłącznie ceglane wątki wedyjski i gotyk polski .
W przypadku rzutów poziomych bram, udokumentowane badaniami archeologicznymi bramy Łasińska oraz Toruńska posiadały identyczny przekrój, jak w Krakowie brama na Gródku . Wg tego badacza na terenie państwa krzyżackiego był inny układ bram (przykłady Gdańska i Torunia) .
W pracy J. Widawskiego można znaleźć kolejną analogię do nowej Marchii Brandenburskiej:
Czasami wejścia na bramy prowadziły z poziomu ziemi od strony miasta schodami w grubości muru samej wieży bramnej, jak w Świdnie (Nowa Marchia - il. 8 F) i w Prabutach (państwo krzyżackie) lub w grubości muru obronnego obok bramy, jak w bramie Polskiej we Wschowie. Najprostszym wreszcie rozwiązaniem były zewnętrzne schody drewniane, zastosowane m. in.w Bramie Głogowskiej we Wschowie i w Kouzimiu (koniec XIII w.) . w Grudziądz ten typ bramy z bocznym wejściem reprezentuje Brama Wodna.
Również pod względem szerokości bramy w Grudziądzu wymykają się z klasyfikacji J. Widawskiego. Przeciętne rozmiary prześwitów bram są w granicach 3, 3 – 3,9 m. w Grudziądzu pierwotny łuk Bramy Wodnej miał ok. 6,4 m szerokości, Brama Zamkowa przedzamcza z gdaniskiem, ok. 6, 4 m, Brama św. Chrystiana na terenie posesji przy ul. Mickiewicza 5 – 6, 7 m.
Przedkrzyżacki rodowód murowanego Grudziądza wg tezy X. Froelicha wspomagają również ogólnopolskie badania Ireneusza Płuski, odnośnie cegielnictwa średniowiecznego, w tym cegieł romańskich, z 2 dekady XXI w.
Tezę X. Froelicha można skonfrontować z inwentaryzacją zabytków o charakterze romańskim, którą wykonałem w XXI w.
Zaprezentowany tu katalog zabytków, w punktach jest nieproporcjonalny do treści. Szczegółowe dane są zawarte, wraz z bibliografią w 20 zeszytach Biuletynu Koła Miłośników Dziejów Grudziądza z 2020 r. numery 16-35, pod jednym tytułem: Grudziądz. Od miasta – klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterski zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w.

----------------------------------------

Wysłany: 08 Paź 2022 16:18

6 października 2022 oprowadzałem po d. kaplicy św. Michała Archanioła

https://grudziadz.naszemiasto.pl/tak-wyglada-najstarsza-kaplica-w-grudziadzu-na-pewno-jej/ar/c1-9031683

Już spostrzeżenie po oprowadzaniu. To sklepienie krzyżowe nie ma jeszcze gurtów.

----------------------------------------

Wysłany: 10 Lut 2024 10:22 

Wprawdzie informacje o tych biuletynach już podałem wcześniej, tu linki do Kujawsko – Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej
Nr 22:2022
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/267655/edition/265175/content

Nr 22:2022 A
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/270875/edition/268500/content

Nr 6:2023
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/270456/edition/267855/content