Czortków

W miejscu, gdzie dziś wznoszą ruiny zamku, już w w XV stuleciu istniała drewniana warownia odpierająca liczne najazdy Tatarów. W czasie najazdów w latach 1494, 1534 i 1549 ulegała całkowitemu zniszczeniu i ród Czartkowskich wznosił ją ponownie. Po śmierci Jerzego Czartkowskiego (1540) zamek i przyległe włości wraz z miastem pozostają w rękach rodziny do 1578 roku. Pozostała po nim wdowa z dwiema córkami (po kolejnych mężach Świerzchowska i Janicka sprzedała cały majątek wojewodzie podolskiemu Janowi Sieniawskiemu. Ten z kolei, w 1597 odstąpił go Stanisławowi Golskiemu. Wojewoda ruski Stanisław Golski herbu „Rola”, dziedzic na Buczaczu i Podhajcach był nie tylko znakomitym wojownikiem ale i dobrym gospodarzem. Pomny ciągłych najazdów tatarskich obwarował miasto wałami i zadbał o zwiększenie liczby mieszkańców. W 1610 zakończył budowę zamku. Był to już zamek murowany z kamienia i cegły. Stanowił bogatą, lśniącą wielkopańskim przepychem rezydencję. Zbudowany w systemie fortalicjowym, o silnych murach obwodowych na piętro wysokich, które zamykały obszerny dziedziniec w nieregularnym pięcioboku. Między dwoma basztowymi narożnikami znajdował się główny gmach mieszkalny o wielu komnatach, a mający od dziedzińca arkadowe krużganki. W obrębie murów znajdowały się mieszkania służby, stajnie i magazyny do których można było się dostać wjeżdżając bramą od strony wschodniej. Liczne strzelnice w murach, trzy baszty oraz różne umocnienia ziemne na zewnątrz stanowiły dopełnienie jego obronnego charakteru. Mankamentem było usytuowanie pod stokiem płaskowzgórza, skąd kamieniem dosięgnąć można było dziedzińca. W roku 1616, wdowa po Janie Golskim ,Zofia Lanckorońska (Lanckorońcy to m.in. zamek w pobliskiej Jagielnicy) zawiera ugodę ze Stefanem Potockim. W myśl tej ugody odstępuje mu drogą donacji wieczystej miasta z zamkami : Buczacz, Czortków i Wierzbów. Od tego czasu przez przeszło półtora wieku, bo do 1777 roku Potoccy są właścicielami dziedzicznymi Czortkowa. Zamek czortkowski, z którego wojewoda bracławski Paweł Potocki uczynił wspaniała siedzibę, w 1665 roku, mimo niekorzystnego położenia, stawił czoło całej potędze kozacko-moskiewskiej idącej na Lwów. Po kilkudniowej, zaciętej obronie, zamek został zdobyty, a Potocki wraz z żoną, dziećmi i obrońcami poszedł w długoletnią niewolę moskiewską. wojen z Turkami w latach 1672-1676, zamek czortkowski bez większego oporu dostawał się w ręce najeźdźców, a od 1672 roku, kiedy na mocy traktatu buczackiego dostaje się Czortków wraz z częścią Podola pod panowanie tureckie, staje się rezydencją subbaszy paszałykatu podolskiego. Po świetnym zwycięstwie Jana Sobieskiego pod Chocimiem w 1673 roku, Czortków wraz z zamkiem zostaje odzyskany. Nie na długo jednak. W 1676 roku olbrzymia armia turecko-tatarska pod wodzą Ibrahima Szejtana paszy zdobywa wiele zamków, także i czortkowski, obsadzając go silna załogą.
Czortków był siedzibą paszyłakatu do 1683 roku, kiedy to za sprawa hetmana Andrzeja Potockiego podjęto uwieńczoną powodzeniem wyprawę mającą na celu odzyskanie Podola. Nie był to jednak radosny powrót miasta i jego mieszkańców do Rzeczpospolitej . Kiedy w 1684 roku król Jan III Sobieski po powrocie z wyprawy wiedeńskiej zdążał w kierunku Kamieńca Podolskiego, o odbicie którego z rąk Tureckich trwały zażarte walki, i podszedł z wojskiem pod mury Czortkowa, z wnętrza miasta wionęły ku nim straszliwe trupie wyziewy. Uniemożliwiło to zajęcie miasta i zmusiło do ominięcia. Był to skutek działań załogi tureckiej, która wycięła całą ludność w pień, pozostawiając ciała na działanie promieni słonecznych. Dopiero w 1699 roku po zwrocie Podola na mocy traktatu karłowickiego Czortków wraz z zamkiem wraca w prawowite ręce Potockich. Referendarz koronny, Stefan Potocki dokłada wszelkich starań, aby zupełnie zniszczone miasteczko podnieść z ruin, odbudować i zaludnić. Po dwudziestu latach żmudnej pracy, w 1720 roku, Czortków znowu otoczony jest wałami z palisadą i rowem, przez które prowadziły trzy bramy: dwie murowane (buczacka i kamieniecka) i trzecia – drewniana (zamkowa). Odbudowany starannie zamek, połączony przez most na Serecie z miastem jako siedziba wielkopańska znów dodawał miastu splendoru i uroku. W 1777 roku Czortków zmienił właściciela, bowiem Wincenty Potocki darował miasto wraz z Wygnanką i sześcioma wsiami, swemu szwagrowi, Stanisławowi Sadowskiemu. Kolejny właściciel, Hieronim Sadowski, u schyłku swego życia powołał fundację (nazwaną później jego imieniem), w której zapisał swój majątek na rzecz ubogich. Zarządzanie fundacją powierzył Zgromadzeniu ss Miłosierdzia w Czortkowie Starym. W akcie fundacyjnym postanowił, aby majątek przeznaczyć dla ubogich, sierot i kalek, w równej ilości dla kobiet i mężczyzn obu wyznań: łacińskiego i grecko-katolickiego. Oprócz majątków ziemskich, powierzył fundacji swoje kosztowności, obrazy, portrety i bibliotekę z przeznaczeniem na budowę Muzeum Familii Sadowskich. Jeszcze w połowie XIX w. miał dobrze zachowane dachy i komnaty mieszkalne, lecz projekt przekształcenia go w zakłady rządowe nie doszedł do skutku. Kazamaty służyły za areszt, część komnat za mieszkania dla strażników więziennych. Z biegiem czasu zawaliły się dachy, popękały sklepienia, rozebrano arkadowe krużganki i część ścian wewnętrznych. Pozostając własnością fundacji Sadowskich popadł w kompletną ruinę. Po wojnie polsko-bolszewickiej zamek częściowo zabezpieczono i oddano w dzierżawę miejscowym kupcom na składy i magazyny. W połowie lat trzydziestych opiekę nad zamkiem przejął czortkowski oddział Podolskiego Towarzystwa Turystyczno Krajoznawczego, którym kierował znany społecznik, profesor gimnazjum im. Juliusza Słowackiego, harcmistrz Józef Opacki. Rozpoczęto odbudowę zabytku. . Jednym z wielu żarliwych i oddanych turystyce działaczy był Jan Kostka (zm.5.09.1936), długoletni przewodnik zamkowy i woźny oddziału PTTK w Czortkowie. Ruiny zamku już wtedy były celem wielu wycieczek turystycznych z całego kraju, przyciągając turystów historyczną przeszłością. W 1936 roku zamek odwiedziło 357 osób zamiejscowych (w tym 131 z Warszawy). Prace inwestycyjne prowadzono dzięki poparciu ze strony starosty Jerzego Muszyńskiego, który z powiatowego funduszu przydzielił środki na ten cel. We wrześniu 1937 roku prof. Opacki podpisał w imieniu i z upoważnienia Wydziału Centralnego PTTK notarialny akt kupna ruin zamku czortkowskiego, które przeszły od Fundacji Ubogich im. H. Sadowskiego na własność PTTK. W nabytym zamku odbudowano jedną basztę, w której umieszczono biura oddziału PTTK, schronisko turystyczne, pracownię fotograficzną i świetlicę. Wraz z postępująca odbudową planowano umieścić tam również miejscowy Hufiec Harcerzy oraz służące nauczycielom Towarzystwo Naukowe i Muzeum Regionalne. Zamek został zniszczony podczas II wojny światowej, od tej pory pozostaje w ruinie. (źr: http://chortkiv.net)

plan zamku: 1-brama, 2-pałac, 3-narożne wieże, 4-wieża trójkątna, 5-taras
 

ruiny z lotu ptaka
 

wieża pentagonalna
 

zachodnia ściana zamku z tarasem
 

w okresie międzywojennym