Czerwonogród

Obecnie Nyrków.
Zamek czerwonogrodzki położony jest na wzniesieniu pośrodku kotliny Dżurynu. Pierwotnie na wzgórzu zamkowym znajdował się gród o umocnieniach drewniano-ziemnych. Zamek wybudowano z miejscowego, czerwonego piaskowca. Było to Castrum Rubrum. Do XII wieku Czeronogrodem władali książęta Ruscy, których w 1240 roku najechali Tatarzy. W kolejnych latach Czerwonogród należał do książąt Koriatowiczów, którzy około 1313 roku otrzymali okoliczne ziemie od księcia Olgierda. Po nich w pierwszej połowie XIV wieku warownię przejęły wojska Kazimierza Wielkiego. Następnie okolicą i zamkiem władał Władysław Jagiełło, który przekazał je krakowskiemu wojewodzie - Spytkowi z Melsztyna. Później na zamku zasiadali jeszcze Swidrygiełło, a po jego bucie przeciwko Polskiej Koronie, zamek i ziemie weszły w poczet dóbr księcia Witolda. W 1434 roku naddniestrzańskie pogranicze weszło na trwałe w polskie posiadanie jako część województwa podolskiego. Pierwszym polskim starostą (z siedzibą powiatu i starostwa na wyremontowanym zamku) został kasztelan kamieniecki Teodoryk Jałowiecki, zwany również Buczackim. To jemu przypisuje się przeprowadzoną w 1448 roku lokację miejscowości na planie magdeburskim. Przez kolejne prawie trzysta pięćdziesiąt lat Czerwonogród był stolicą powiatu i największym w regionie skupiskiem polskiej szlachty zaściankowej, a tamtejsi starostowie wywodzili się z zacnych rodów Skarbków, Raczyńskich, Bielskich i Gadomskich. W okolicy Czerwonogrodu przechodziły nawały Tatarów, Wołochów, Kozaków i Turków, które były specyficznym elementem kresowej rzeczywistości. Najazd Wołochów w pierwszej połowie XVI wieku przyniósł ogromne zniszczenia. Walki z Kozakami również kończyły się katastrofą dla miasta i zamku. Okupacja turecka w latach 1672 – 1699 nie pozostawiła aż tak wielu śladów, jak w innych miastach regionu, poza jednym istotnym zdarzeniem - w jej wyniku miejscowa ludność opuściła miasto, które zupełnie podupadło. W XVIII wieku Czerwonogród faktycznie został zdegradowany się do rangi niewielkiej miejscowości, w której niszczały budowle przypominające o dawnej świetności miasta. W 1778 roku tamtejszy majątek wykupił Karol Poniński, który zmodernizował zamek, nadając mu walory nowoczesnej rezydencji. W długiej kotlinie na szczycie cypla, na którym niegdyś stała warownia ruskich książąt, zachowały się ruiny dawnych murów zamkowych i narożnych baszt. Ponoć w miejscu starej warowni w XVI wieku powstał nowy zamek, który najprawdopodobniej był dziełem Daniłowiczów. Forteca miała plan czworoboku z czterema okrągłymi, narożnymi basztami. Nie przetrwała jednak wojennych nawał w XVII wieku i popadła w ruinę. W 1820 roku zrujnowany czerwonogrodzki zamek wyremontował Karol Poniński. Przebudowa objęła jedynie dwie narożne wieże. Pozostałe wyburzono, podobnie jak trzy skrzydła zamku. Z pozostałych fragmentów utworzono front nowego pałacu z 6-kolumnową, kamienną attyką i herbem rodu. Całość postawiono na starym murze oporowym i starych podpiwniczeniach. Od frontu budowla została oparta na włoskim tarasie, z którego po specjalnych schodach można było zejść do parku, gdzie umieszczono zdobione fontanny i altanę widokową. Przebudowę pałacu zakończył syn Karola - Kalikst Poniński, który wzorował dalsze prace na neogotyckim projekcie Fryderyka Bauma. Pod koniec XIX wieku pałac był ponownie przerabiany i zdobiony przez Kazimierza Mokłowskiego. Utrzymywano go w dość dobrym stanie do 1914 roku. W trakcie I wojny światowej pałac Ponińskich uległ dewastacji. Zniszczono wówczas część otaczającego pałac parku krajobrazowego i mauzoleum rodziny Ponińskich, które zbudowano przy polskim cmentarzu na zboczu wzgórza otaczającego zamkowy cypel. W 1920 roku kompleks pałacowy ponownie ucierpiał w trakcie wojny polsko-bolszewickiej. Ze zniszczeń próbowano go podnieść w latach trzydziestych XX wieku. Obecnie pozostaje w ruinie. źr: http://www.polskieradio.pl

zamek w okresie międzywojennym
 

współcześnie

(autor zdjęcia Petro Vlasenko)