Zawichost - grodzisko II/zamek II?

miasto w powiecie sandomierskim

Zgodnie z wynikami dotychczasowego rozpoznania archeologicznego wiadomo, że po likwidacji dawnego grodu plemiennego w Podgórzu i związanych z nim osad, na terenie Zawichostu powstał nowy, zorganizowane już przez Piastów, zespół osadniczy lecz jego centrum nie stanowiło już Podgórze lecz rejon obecnej Trójcy. Istnieją przesłanki wskazujące, że w jego organizacji, podobnie jak w przypadku Sandomierza, znaczny udział mieli przybysze z Wielkopolski, Polski środkowej i być może Mazowsza. To przesunięcie się centrum osadniczego na północ może wynikać z kilku powodów. Nowe, kreowane przez Piastów zespoły osadnicze powstawały zazwyczaj w pewnej odległości od dawnych centrów plemiennych. Zapewne również znaczenie miało korzystniejsze położenie Trójcy względem przeprawy wiślanej, zwłaszcza jeśli się weźmie pod uwagę możliwość, że na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia Wisła mogła płynąć zupełnie inaczej niż współcześnie – część badaczy przyjmuje bowiem, że jej koryto opływało tzw. wyspę miejską Zawichostu od strony zachodniej. Dowodem na znaczenie Trójcy w wieku XI jest odkryty tu jeszcze w okresie międzywojennym skarb srebrny zakopany prawdopodobnie w 3 ćwierci XI wieku oraz powstanie tu na początku XII wieku, może nawet jeszcze wcześniej, kościoła p.w. św. Trójcy, który w końcu XII wieku stał się siedzibą archidiakona. Z tych względów wysunięto hipotezę – jej zwolennikami byli m.in. J. Gąssowski i T. Wąsowicz - że tu właśnie, zapewne w bezpośrednim otoczeniu kościoła św. Trójcy powstał jeszcze w końcu X wieku pierwszy gród książęcy, wokół którego z czasem rozwinął się najdawniejszych Zawichost.
Inną, niejako naturalną możliwością lokalizacji grodu książęcego w Zawichoście jest miejsce, gdzie później stanął murowany zamek królewski, zgodnie z informacjami przekazanymi przez Janka z Czarnkowa, wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego. Jednak według tradycji przekazanej przez ks. J. Wiśniewskiego murowany zamek, w miejsce drewnianego, zniszczonego w czasie najazdu mongolskiego w 1241 roku, wystawił jeszcze Bolesław Wstydliwy. Może to wskazywać, że zamek murowany, w miejsce zniszczonego drewnianego zamku – grodu wystawił Bolesław Wstydliwy w połowie XIII wieku a Kazimierz Wielki tylko go rozbudował bądź przebudował, bądź też na terenie Zawichostu istniały dwa założenia zamkowe: starsze, fundacji Wstydliwego i młodsze, fundacji Kazimierza Wielkiego. Te ostatnie należało by identyfikować ze znanym ze źródeł pisanych i ikonograficznych zamkiem usytuowanym w dolinie Wisły, zniszczonym w połowie XVII wieku przez Szwedów i ostatecznie rozebranego w wieku XVIII (materiał budowlany pochodzący z rozbiórki zamku posłużył do budowy kościoła św. Józefa i klasztoru reformatów w Sandomierzu). Zamek ten, a zatem ewentualny poprzedzający go gród, lokalizuje się zazwyczaj na jednej z wysp, jakie niegdyś licznie znajdowały się w korycie Wisły. Takie położenie z jednej strony zwiększało jego walory obronne i możliwości kontroli przeprawy, z drugiej stało się powodem ostatecznej jego zagłady wskutek rozmycia wyspy wraz ze znajdującymi się na niej ruinami zamku. Na małe prawdopodobieństwo by gród znajdował się na wyspie w nurcie Wisły wskazywał m.in. J. Gąssowski, według którego taka lokalizacja groziła by jego zatopieniem, a przynajmniej odcięciem od stałego lądu w trakcie powodzi, chociaż nie negował, że na wyspie mógł się znajdować gródek pomocniczy, o charakterze wyłącznie strażniczym, kontrolujący przeprawę. Przeprowadzona ostatnio powtórna analiza źródeł ikonograficznych i pisanych, przede wszystkim zaś znanego widoku Zawichostu autorstwa Puffendorfa, wskazuje, że w rzeczywistości zamek (a zatem również ewentualny poprzedzający go gród) znajdował się nie na wyspie, lecz półwyspie wcinającym się w dolinę rzeki. Dopiero zmiany koryta Wisły jakie miały miejsce w wieku XIX spowodowały najpierw jego odcięcie, potem zaś całkowite rozmycie, wskutek czego resztki zamku zostały ostatecznie pochłonięte przez wodę.
Inną propozycję lokalizacji grodu książęcego w Zawichoście wysunął jeszcze w końcu XIX wieku W. Łuszczkiewicz. Jej punktem wyjścia było przyjęcie, że lokalizacja zamku kazimierzowskiego nie jest identyczna z położeniem starszego grodu książęcego. Opierając się na usytuowaniu kościołów zawichojskich, analizie nielicznych źródeł pisanych oraz wspomnianego już widoku Puffendora z drugiej połowy XVII wieku Łuszczkiewicz uznał, że gród z XI-XII wieku znajdował się na terenie, gdzie w połowie XIII wieku powstał ufundowany przez Bolesława Wstydliwego i jego siostrę Salomeę klasztor klarysek i kościół pw. Św. Jana Chrzciciela.
Próbą połączenia tych wszystkich hipotez dotyczących lokalizacji grodu książęcego, od XIII wieku siedziby kasztelana, była wysunięta przez M. Florka w początku lat 90. tych XX wieku, a więc przed podjęciem badań archeologicznych na terenie miasta, hipoteza o istnieniu w Zawichoście kilku grodów, usytuowanych w różnych miejscach i powstających kolejno. Po upadku grodu plemiennego w Zawichoście-Podgórzu pierwszy gród książęcy miał w XI wieku powstać na terenie Trójcy; w początkach XII wieku gród został przeniesiony na teren obecnego wzgórza miejskiego, zaś w dotychczasowym miejscu z czasem powstała osada archidiakońska z kościołem św. Trójcy. Wzniesiony w początkach XII wieku w bliżej nieokreślonym miejscu na skarpie wiślanej, zapewne w rejonie między późniejszymi kościołami św. Jana i NMP, przy czym ten ostatni znajdował się by się już w obrębie podgrodzia, gród istnieć miał do połowy XIII wieku, kiedy Bolesław Wstydliwy wraz z Salomeą fundują na terenie Zawichostu klasztor klarysek i lokują na prawie magdeburskim miasto, przekazane wraz z okolicznymi wsiami od razu zakonowi. Ponieważ jednak Zawichost był jednocześnie ośrodkiem administracji książęcej, Wstydliwy buduje na jej potrzeby kolejny gród, w miejscu gdzie później stanął zamek kazimierzowski, a więc w dolinie Wisły.
Przeprowadzone w latach 1992-1993 przez zespół S. Tabaczyńskiego badania rozpoznawcze w otoczeniu kościoła w Trójcy nie doprowadziły do odkrycia tam pozostałości grodu w postaci reliktów umocnień obronnych, co jednak nie przesądza jednoznacznie, że go tam nie było . Natomiast w trakcie rozpoczętych w 1996 roku i kontynuowane w latach następnych badaniach wykopaliskowych, również kierowane przez S. Tabaczyńskiego, na krawędzi skarpy wiślanej, między nią a murem otaczającym kościół NMP, odsłonięto relikty kościoła romańskiego wzniesionego zapewne w wieku XII na planie tetrakonchosu, identyfikowanego ze znanym ze źródeł pisanych kościołem pw. Św. Maurycego, wzmiankowanym po raz pierwszy w 1191 roku. Odkrycie to, w powiązaniu z analizą wezwań poszczególnych kościołów (pomijając kwestie z ustaleniem ich chronologii) pozwoliło na wysunięcie tezy, że gród książęcy z XI-XIII wieku usytuowany był we wschodniej części wzgórza miejskiego (tzw. wyspy miejskiej), na cyplu wcinającym się w dolinę Wisły, który z czasem, jeszcze w średniowieczu, został prawie w całości zniszczony przez przesuwające się koryto rzeki. W obrębie grodu w wieku XII bądź nawet jeszcze końcu wieku XI powstał kościół grodowy p.w. św. Maurycego, natomiast na przylegającym do grodu od zachodu podgrodziu – wzniesiono kościół pw. NMP. Likwidacja grodu i zastąpienie go murowanym zamkiem, usytuowanym jednak już w innym miejscu, mogła być spowodowana wspomnianym zagrożeniem ze strony przesuwającego się koryta Wisły i nastąpiła między 2 połową XIII, a połową XIV wieku.
Przedstawiona hipoteza ma wszelkie cechy prawdopodobieństwa, należy jednak pamiętać, że dotychczas nie natrafiono na skarpie wiślanej na jakiekolwiek ślady grodu, przede wszystkim zaś jego umocnień obronnych, co potwierdzało by taką jego lokalizację. Przyczyną może być bardzo niewielki przestrzennie zakres rozpoznania otoczenia kościołów św. Maurycego i NMP, przede wszystkim zaś zniszczenie znacznych partii wschodniej krawędzi skarpy przez wody Wisły. Ewentualne ślady umocnień grodu mogły się zachować jedynie pod murem otaczającym kościół NMP i są praktycznie niedostępne do badań. Należy się ponadto liczyć z możliwością, że książęcy gród w Zawichoście nie posiadał potężnych umocnień w formie wału drewniano-ziemnego, chociażby takich jakie odkryto na Wzgórzu Zamkowym w Sandomierzu, stąd też się one nie zachowały bądź ich relikty są trudne do zidentyfikowania. Wystarczające zabezpieczenie mogło stanowić, przynajmniej do pewnego czasu, samo położenie na wzniesieniu otoczonym ze wszystkich stron przez wody Wisły i jej starorzeczy. Z drugiej strony warto zwrócić uwagę, że nie zachowały się w źródłach pisanych żadne informacje o oblężeniach grodu zawichojskiego, pomimo że leżał on na szlaku większości najazdów, które ze wschodu bądź północnego wschodu kierowały się na ziemię sandomierską i w większości przypadków najeźdźcy przekraczali Wisłę właśnie w jego rejonie. O ile tylko przeprawa przez rzekę była możliwa, a nie zawsze się ona udawała, np. z powodu wysokiego stanu wody w rzece, Zawichost był zajmowany niejako „z marszu”, po czym kierowano się wzdłuż Wisły w stronę Sandomierza. Zresztą również późniejszy zamek zawichojski nie odegrał żadnej roli militarnej. Jedyna bitwa jaka miała miejsce w sąsiedztwie grodu zawichojskiego w średniowieczu, stoczona 19 czerwca 1205 roku między wojskami książąt Leszka Białego i Konrada Mazowieckiego a oddziałami księcia wojskami Romana halickiego a, w której ten ostatni zginął, toczyła się prawdopodobnie na błoniach nad Wisłą, możliwe, że między jej korytem a skarpą w rejonie Podgórza bądź Winiar.
Reasumując powyższe rozważania, wiemy że w Zawichoście przynajmniej od XII wieku znajdował się gród książęcy, siedziba kasztelana zawichojskiego. Za jego najbardziej prawdopodobną lokalizację można uznać część wzgórza miejskiego na wschód od kościoła NMP. Około połowy wieku XIV gród ten został zastąpiony przez murowany zamek wzniesiony w dolinie Wisły. Niestety, szanse na weryfikację tych hipotez a zwłaszcza na poszerzenie naszej wiedzy o samym grodzie są znikome, jako że miejsce gdzie prawdopodobnie się znajdował już nie istnieje, zniszczone przez Wisłę.

Najważniejsza literatura;
Buko A.
1998 Początki Sandomierza, Warszawa.
Chyła R.
1995 Warownia w nurtach Wisły, Pamiętnik Sandomierski, t. 2, s. 125-133.
Florek M.
1994 Zawichost we wczesnym średniowieczu (w) Ogólnopolski Zjazd Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Przewodnik wycieczkowy, Lublin, s. 50.

2005 Nowe materiały do poznania pradziejowego i średniowiecznego osadnictwa w okolicach Sandomierza, Zeszyty Sandomierskie, nr 20/21, s. 77-79.

Gąssowski J.
1969 Materiały do osadnictwa wczesnośredniowiecznego Sandomierszczyzny, Materiały Wczesnośredniowieczne, t. 6, s. 303-473.

Lalik T.
1992 Zawichost we wcześniejszym średniowieczu, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 40, nr 2, s. 137-151.
Mościcki W., Pazdur A., Pazdur M. F., Zastawny A.
1978 Gliwice Radiocarbon Dates IV, Radiocarbon, t. 20, nr 3, s. 405
Rozwałka A.
1999 Wzgórze z kościołem pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w przestrzeni osadniczej wczesnośredniowiecznego Zawichostu (w) Sedes regni principales. Materiały z konferencji Sandomierz 20-21 października 1997, red. B. Trelińska, Sandomierz, s. 27-37.

Tabaczyńscy E. i S.
1999 Zawichost – „caput terrae ssandomiriensis” ? (w Szkice Zawichojskie, red.
T. Dunin-Wasowicz i S. Tabaczyński, Zawichost, s. 189-220.
Widawski M., Wyczółkowski D.
2005 Trójca koło Zawichostu i jej skarby, Z Otchłani Wieków, R. 60, nr 1-4, s. 162-166.
Zieliński W.
2005 Topografia Zawichostu w świetle analizy Dahlbergha, Z Otchłani Wieków, R. 60, nr 1-4, s. 177-183.

autor: Marek Florek
źr: http://zawichost.katolicki.eu