Pełczyska k/Złotej

wieś w powiecie pińczowskim, w gminie Złota

Na zachodnim krańcu góry Olbrych (zwanej także Zawinnicą, Zawiennicą lub Zamczyskiem) znajduje się grodzisko średniowieczne oznaczone jako stan. 91 na obszarze AZP 96-62. Jego część centralną stanowi majdan w kształcie zbliżonym do kwadratu, otoczony z trzech stron głęboką fosą i wałem obronnym. Od strony wschodniej przylega do niego płaski taras, który jeszcze na początku XX wieku przecięty był wałem, a jego słabo czytelne zarysy opisał w 1921 r. J. Żurowski. Do niedawna jednak, opis Żurowskiego powszechnie kojarzony był z istniejącym grodziskiem chociaż mapy topograficzne tego obszaru wykonane w okresie dwudziestolecia międzywojennego sugerowały, że na wschód od kopca znajdowały się ślady innych umocnień (obecnie nie widoczne w terenie). Pierwsze zdjęcia lotnicze omawianego obszaru wykonane zostały w 2001 r. Podczas prospekcji lotniczej wykonanej 17.04.2002 r. zaobserwowano ślady pozytywnego wyróżnika wegetacyjnego (następstwo bujnego wzrostu roślin w miejscu o zwiększonej wilgotności i zawartości potasu). Kolejna prospekcja z powietrza, przeprowadzona 27.05.2002 r., potwierdziła sugestie o istnieniu rowu (fosy) o zarysie regularnego prostokąta na wschód od grodziska. W kwietniu 2004 r. wykonano szereg odwiertów sondażowych przy użyciu świdra geologicznego w celu potwierdzenia istnienia reliktów fosy obok grodziska na górze Olbrych. Wyniki badań sondażowych w potwierdziły istnienie obiektu zarejestrowanego na podstawie analizy zdjęć lotniczych. Obiekt ten, fosa na planie regularnego czworoboku o wymiarach około 80 x 106 metrów z dłuższą osią na linii wschód – zachód, oznaczony został jako stanowisko nr 8 na terenie miejscowości Pełczyska. Wyniki wspomnianych badań sondażowych sugerowały ponadto, że czworoboczna fosa jest stratygraficznie starsza od nasypu sąsiadującego z nią od zachodu średniowiecznego grodziska. Ta sugestia miała charakter sensacyjny, ponieważ regularne, czworoboczne założenia obronne o metryce starszej niż czasy nowożytne nie są znane z ziem polskich. W sierpniu 2005 r. podjęte zostały badania wykopaliskowe, których celem było definitywna weryfikacja istnienia podziemnych reliktów fosy oraz jej wstępne rozpoznanie i określenie chronologii. Badania wykopaliskowe przeprowadzono w sierpniu 2005 r. W ich wyniku potwierdzone zostały hipotezy wynikające z analizy zdjęć lotniczych. W obrębie dwóch wykopów usytuowanych na obszarze południowej części rowu, o łącznej powierzchni wynoszącej 153 m2 odsłonięto odcinek fosy o długości 13 m. Jej szerokość w partii stropowej wynosiła maksymalnie 5 m i malała w kierunku zachodnim (t.j. krawędzi wzgórza, a zarazem w kierunku nasypu istniejącego grodziska) do 2,5 m. Głębokość wypełniska rowu wynosiła od 1,6 do 1,8 m. Charakter wypełniska fosy wskazywał, że proces jej zasypywania był długotrwały i był następstwem naturalnych procesów erozyjnych. Dopiero w czasach współczesnych pozostałości rowu zostały całkowicie zniwelowane, co miało związek z przygotowaniem terenu pod uprawę roli. Wyniki badań wykopaliskowych nie przyniosły odpowiedzi na pytanie o chronologię fortyfikacji i jej przynależność kulturową. W warstwach zasypiskowych (czyli na złożu wtórnym) odkryte zostały materiały – głównie fragmenty ceramiki – z trzech różnych okresów. Najstarsze z nich to fragmenty naczyń z młodszej epoki kamienia związane z osadnictwem kultury lubelsko-wołyńskiej. Kolejne, to zabytki związane z osadnictwem wczesnosłowiańskim z VIII-IX wieku, wreszcie fragmenty naczyń i militaria z okresu późnego średniowiecza – głównie żelazne groty bełtów kusz, narzędzia żelazne, a także asymetryczny trzewik pochwy broni siecznej. Spośród znalezisk wczesnośredniowiecznych na szczególną uwagę zasługuje brązowe okucie awarskie z VIII w. – jeden z zaledwie kilku zabytków świadczących o związkach tego koczowniczego ludu z obszarem ziem polskich. Wiarygodne datowanie fosy na podstawie znalezisk z jej zasypiska nie jest możliwe. Jedną z bardziej wiarygodnych hipotez jest powiązanie odkrytych fortyfikacji z kulturą lubelsko-wołyńską i datowanie jej na młodszą epokę kamienia. Osady tej kultury otoczone fosami znane są z Bronocic i z obszaru Wyżyny Sandomierskiej. Jeśli ta hipoteza się potwierdzi za sensację trzeba uznać regularny kształt założenia, który swoje analogie znajduje wyłącznie na obszarze Kotliny Karpackiej. (źr: http://www.archeo.uw.edu.pl)
autor: MARCIN RUDNICKI

Inne, wg. mnie dość mało wiarygodne źródło podaje, że są to pozostałości po zamku łokietkowskim - wzniesiony na wczesnośredniowiecznym grodzisku na szczycie góry Zawinicy, który został zburzony podczas wojen szwedzkich w połowie XVII wieku:....

We wsi znajdował się zamek królewski, który w późniejszym okresie mógł należeć do biskupów. Znajdował sie na szczycie góry Zawinicy zwanej Olbrycht. Obecnie istnieją na wzgórzu pozostałości ziemne i rumowisko. według powszechnych opinii zamek został zniszczony podczas potopu. Wg archeologów funkcjonował tu gród od X wieku ale jego ostatnia faza funkcjonowania przypadać miała na XIV wiek. Odkryto podczas badań ślady świadczące o przeprowadzonej tu rozbiórce budynku być może wieży w centrum majdanu. Znalezione zabytki wskazują, że rozbiórka ta miała miejsce prawdopodobnie w XIV wieku co stawia pod znakiem zapytania zniszczenie obiektu przez Szwedów. Poza owymi śladami rozebranej budowli nie odkryto zabudowań mieszkalnych. Fundatorem zamku mógł być Władysław Łokietek ale może wcześniej biskup krakowski - Jan Muskata. W każdym bądź razie na czasy Łokietka przypada ostatnia faza funkcjonowania odkrytego tu grodu. Zamek ten z murowaną centralnie wieżą, miał stanowić siedzibę Władysława Łokietka podczas jego walki z Wacławem II. Stąd Łokietek miał atakować Wiślicę. W 1306 roku po zakończeniu walk, Łokietek miał przekazać zamek w Pełczyskach wraz z zamkiem w Chęcinach biskupowi krakowskiemu.

Widok na zamczysko

majdan

widok poprzez fosę na wał zewnętrzny

na wikimapie

http://wikimapia.org/#lat=50.363628&lon=20.5540681&z=18&l=28&m=b