Kosowice

wieś w powiecie ostrowieckim, w gminie Bodzechów

W opisie Jana Długosza wieś Kossowycze położona była w parafii w Monimie, którą posiadał rycerz Marcin Michowski h. Rawa z bratem. We wsi wymienione zostało osiem łanów kmiecych, dwie karczmy z rolami, jedna zagroda z rolą, z których dziesięcinę oddawano prepozytowi kieleckiemu. Jest we wsi dwór (item praedium est ibi unicum militare), z którego ról dziesięcina oddawana była kościołowi w Mominie.
Wydany w latach 80. XIX w. "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..." wymienił wieś pod nazwą Kossowice jako wieś i folwark położone w powiecie opatowskim, gminie Boksyce w parafii Momina. Miejscowość była ośrodkiem dóbr, w skład których wchodziły wsie: Kosowice, Broniszowice, Miłkowska Karczma i Strzyżowice, przysiółek Wrzosy oraz folwarki Kossowice i Broniszowice. Folwark Kosowice miał łącznie 1382 morgi powierzchni, w tym: 551 mórg gruntów ornych i ogrodów, 15 mórg łąk, 6 mórg pastwisk, 771 mórg lasu oraz 39 mórg nieużytków i placów. Było tam wówczas 6 budynków murowanych i 23 drewniane.
Wspomniane średniowieczne założenie rezydencjonalno - obronne należałoby lokalizować w zgodnie mapą z 1914 r. w północnej części zabudowy wsi, w bezpośredniej bliskości rzeki. Potwierdza to również wcześniejsza Mapa Galicji Zachodniej (1804) – zespół dworski tworzą dwie grupy budynków. Pierwszy położony bliżej strumienia, złożony jest z czterech budynków ustawionych w kwadrat. Zaznaczono dwie drogi dojazdowe prowadzące od strony zabudowy wsi i do szosy ostrowieckiej. Nieco na zachód znajduje się drugi, analogiczny zespół budynków, a na północ od niego zaznaczony został stojący osobno pojedynczy prostokątny w narysie obiekt, który interpretować należy z dworem kosowskim.
Według inwentarza wsi Kosowice z 1618 r. zespół dworski przedstawia się w następujący sposób:
Głównym budynkiem zespołu był parterowy dwór na kopcu otoczonego wodą. Prowadził do niego most drewniany z poręczem i balasami toczonemi. Pośrodku tego mostu znajdował się ganek z podnoszonym mostem na dwóch łańcuchach, z dwoma wrzeciądzami i ze skoblem.
Wejście do dworu poprzedzała sień, w której były: drzwi malowane, okien cztery, posadzka ceglana, komin murowany i dwa piece. Dalej, po otwarciu kolejnych malowanych drzwi, wschodziło się do izby stołowej z ceglaną posadzką i zapewne drewnianym stropem, oświetlonej przez sześć okien. Wnętrze ogrzewane było przez piec kaflowy i kominek murowany, a wyposażenie stanowiły: szafa, stół i ławy. Dalej przez malowane drzwi wchodziło do komnaty, oświetlonej dwoma oknami, z drzwiami do pomieszczenia ustępowego. Dalej była izdebka oświetlona dwoma oknami, w której był piec i kominek murowany, ławy ustawione wkoło. Z tej prowadziły drugie drzwi malowane do sieni, do której przytykał alkierzyk z czterema oknami.
Dalej inwentarz wymienia sień mniejszą, do której z wielkiej sieni były drzwi malowane, ogrzewanej przed dwa murowane kominki. Z sieni wchodziło się do izdebki oświetlonej przez trzy okna, w której był piec zielony, kominek murowany, stół, ławy w koło. Dalej znajdowała się izdebka z dwoma oknami, piecem i kominkiem, tu także znajdowało się wejście do miejsca ustępowego. Z sieni wchodziło się do izby stołowej z dwoma oknami, z posadzką ceglaną, piecem i kominem, przy niej znajdowała się komora z piecem, kominkiem i posadzką ceglaną.
W pewnej odległości od dworu znajdował się dom na grobli. Był to budynek parterowy, drewniany zapewne, oblepiony gliną. Wewnątrz znajdowały się po obu stronach sieni dwie izdebki z dwoma oknami, kominem i piecykiem. Przy nich znajdowały się piec zielonych kafli i kominek. Przy izdebkach znajdowały się komora o jednym oknie, komora z izdebką bez okna, i kolejna komora. Obok tego domu stała stajnia z gankiem nakrytym daszkiem gontowym.
Po drugiej stronie grobli stało budowanie naprzeciwko pod dużym dachem z dwoma kominami, przed którym budowaniem chodzenie balasami otoczone z furtką.
Nad stawem stała kuchnia, od folwarku oświetlona była przez dwa okna, której był komin lepiony i trzy komory. Obok budynku znajdowała się furtka prowadząca do folwarku i schodek do wody. W drugiej części budynku znajdowała się izba piekarniana z dwoma oknami, izbą białą. W sieni znajdowały się schody na strych, gdzie urządzone było schowanie. Z sieni wychodziło się na podwórze. Pod tym samym dachem znajdowała się wozownia. Na podwórzy znajdowała się piwnica gospodarcza, całe podwórko było oparkanione z balasami, w który umieszczone były trzy wrota - do sadu, od grobli i ku folwarkowi. Od strony pól umieszczona została brona, niej na górę wchód pod dach, gdzie komora wielka.
Nad stawem umieszczony został folwark, na który składały się dom gospodarski z gankiem przed wejściem do sieni, z białą izbą z 4 oknami, piekarnią z 2 okna, komorą, na strychu urządzone zostało schowanie. Dalej stały obora, wołownia, gumno stare i nowe, kurnik i sernik, pod którym znajdowała się murowana piwnica o charakterze gospodarczym. Za budynkiem znajdował się ogród warzywny. Tu także stał młyn wodny.
W zbiorach rodziny Piwników znajduje się kopia planu z resztówki Kosowice, z 1901 r. Zespół dworski od strony zachodniej oddzielony jest rzeczką Pokrzywianą, na której zbudowano dwa stawy, pierwszy od północy

źródło: DWORY OBRONNE W KOSOWICACH I ŚWIRNEJ
W ŚWIETLE INWENTARZA Z 1618 ROKU autorstwa Dariusza Kaliny
Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Kielcach
19.11.2008